Rozdział ósmy. Miłość i sprzysiężenie

Chociaż w tym cielęcym wieku mieliśmy inne, poważniejsze niż miłość, kłopoty — już sama wielka sprawa handlu markami pocztowymi znacznie była ważniejsza, bo niemal wszystkie gorące pochłania uczucia — jednak mieliśmy czas i na takie śmieszne bzdurstwa jak miłość do kobiety. Wiedzieliśmy już wtedy, że miłość jest przekleństwem człowieka, przed którym nie ujdzie, rozumniej więc było nie walczyć z przeznaczeniem, lepiej poddać mu się od razu; po co łazić z wiecznie obolałym zębem, kiedy go można wyrwać? (Zęby wyrywało się w owym czasie sposobem domowym wprawdzie, lecz niezawodnym: owijało się ząb nicią, a drugi jej koniec uwiązywało do klamki u drzwi; przyjaciel otwierał nagle drzwi, a drzwi wyrywały ci ząb. Teraz wymyślono jakichś dentystów!).

Ja osobiście byłem w tych sprawach miłosnych dziwnie powściągliwy. W okresie od roku dziesiątego mego życia do piętnastego kochałem się — zawsze nieszczęśliwie — tylko sto siedemnaście razy, co było niczym w porównaniu z rekordową liczbą miłosnych zaburzeń moich kolegów. Każdy wypadek wielkiej miłości notowało się w notesie, aby mieć przegląd ścisły i więcej nad trzy razy nie wracać sercem do tej samej osoby. Opisałem to w książce pt. Awantury arabskie1.

Miłość budziła się zawsze na wiosnę, razem z chrabąszczami — i rzadko przetrwała wiek tych miłych stworzeń. Kiedy się zaczynał szczęśliwy okres łowienia ryb, zabaw indiańskich i kąpieli, furia miłosna słabła; ciepłota jej spadała jeszcze niżej w okresie dojrzewania owoców, bo kto tam ma czas na miłosne historie, kiedy trzeba obmyślać i wykonywać wielkie wyprawy na jabłka? Nawet kobieta powinna to pojąć, że są sprawy większe niż miłość.

Dziwnie te słabe stworzenia przywiązane są do miłości, dziwnie. Taka chyba nic innego nie robi, tylko się kocha albo płacze. Człowiek ma zmartwienia, musi walczyć w szkole i walczyć poza szkołą, musi pływać i urządzać napady indiańskie, musi handlować markami, musi przeczytać wszystkie książki, musi pisać wiersze, musi być przy każdym pożarze, musi się zabawić wreszcie, więc trzeba być obecnym przy każdym pogrzebie, musi chodzić do teatru, odprowadzać do koszar muzykę wojskową, musi być codziennie w stu miejscach — a taka pannica, cóż ona ma do roboty? Coś tam podłubie w kajecie, zaceruje pończochę, zasuszy kwiatek w książce do nabożeństwa i już po całej paradzie. Toteż nic dziwnego, że nieco lekceważąco odnosiliśmy się do kobiet.

Szewską zasię pasją mogła cię napełnić kobieta, która wiedziała, że jesteś w niej śmiertelnie zakochany; kobiety bowiem, same na miłość zachłanne, nie szanują miłości cudzej i mają dziwaczną manię wystawiania jej na nieustanne próby. Najbardziej bohaterskie, największego podziwu godne oznaki poświęcenia w imię miłości są dla nich tylko mizernym zadatkiem czegoś jeszcze wspanialszego. O, jakże mądry był ten rycerz z Rękawiczki2 Schillera, który cisnął rękawiczkę wyniesioną z lwiej klatki w twarz swej ukochanej. Gdyby który z nas miał był kiedy w owym wieku rękawiczki, musiałoby się często odgrywać scenę podobną.

Kochałem się jak szaleniec w Lince. Stworzenie było śliczne i bardzo czarne. Przysiągłem jej wieczystą miłość, bo miałem szczery zamiar uwielbiania jej przez jakie dwa, trzy tygodnie. Miłość była tak niezmierna, że czerwony, roześmiany na gębie, czyniłem nadzwyczajne wysiłki, aby zblednąć, co mi się nawet w pewnym stopniu udało, tak że każda kobieta byłaby zachwycona. Tak! Każda, ale nie to czarne, cudowne półdiablę. Wszystkiego jej było za mało, bo wiedziała — o, przeklęta! — że chodziłem nad rzekę, wypatrując głębin, a koledzy moi powiedzieli jej, że chcę się utopić z miłości. Ja wprawdzie wypatrywałem ryb, ale przecież mogłem się też i utopić. Wszystko przecież jest możliwe. Ona już zdołała rozpowiedzieć w całym pensjonacie, że jest taki, co się dla niej z miłości dziś, jutro utopi. Ponieważ się nie utopiłem, więc naturalnie żal do mnie i pretensje, bo ona jest skompromitowana, bo ją naraziłem na wstyd, bo się z niej śmieją.

Chcąc nadrobić to małe zaniedbanie, w miłosnej furii i aby jej pokazać, że choć mam gębę małpy, jednak jestem zdolny do czynów bohaterskich, dokonałem dzieła trudnego, na które nie każdy byłby się ważył, choć go często próbowano: zjadłem na jej cześć przy świadkach litr czarnych czereśni razem z pestkami. Czyn ten, wspaniały i ujmujący, byłby zaimponował samej Kleopatrze. Słusznie więc oczekiwałem nagrody w formie uśmiechu albo radosnego zdumienia.

— Czy pani mnie uwielbia? — zapytałem drżący.

— Mam wrażenie, że nie! — odpowiada mi ona.

— Nie??? Czy pani wie, co ja dla pani zrobiłem?

— Nie zajmuję się drobnymi plotkami...

— Drobnymi plotkami? Proszę pani, czy pani wie...?

— Nie bardzo jestem ciekawa!

— Panno Linko! Ja zjadłem litr czereśni z pestkami!!!

— Ach, nadzwyczajne! A czy pan wie, co zrobił Leszek?

— Który Leszek?

— Ten w okularach.

— Gardzę nim!

—- W takim razie gardzi pan bohaterem!

— Oj, zaraz bohater!

— A tak! — zawołała ona z blaskiem w głosie i z promieniem w spojrzeniu. — Leszek zjadł sztuczne kwiaty z mego kapelusza razem ze wstążką!

Osłabłem! Tak, ten mandryl3 Leszek pokonał mnie w miłosnym szaleństwie. Leszek był młodszy i miał strawniejszy4 niźli ja żołądek, ale przecież i ja dokazałem nie byle czego. Gdybym był wiedział, byłbym może spróbował, ale on mnie ubiegł; dla większego efektu i aby go pobić, musiałbym z kolei zjeść kalosze panny Linki, ponieważ jednak miała ona lat dwanaście, więc nie był to drobiazg.

Pękło moje serce. Czułem, że mnie ogarnia melancholia jak wilgotna noc i śmierć kładzie zimną, siną rękę na moje oczy. Gdyby nie to, że nazajutrz miał być pogrzeb jednego pułkownika z muzyką i z wojskiem, byłbym się zabił. Całe to szczęście, bo za dwa dni, zapomniawszy o tamtej niewdzięcznej, zakochałem się — tym razem śmiertelnie i na wieki — w jednej blondynce, siostrze mego kolegi, kobiecie słodkiej i dobrej. Mieliśmy oboje po lat trzynaście, więc dusze nasze były jakby dla siebie stworzone. Chodziłem pod jej oknami, łapiąc się ręką za serce, miałem bowiem w kieszeni mundurka, właśnie na sercu, dziesięć żywych chrabąszczów, które robiły rozmaite hece i usiłowały wydostać się na wolność.

Potężna miłość moja rozpętała się jak burza w piorunach; zdawało mi się, że chyba śmierć nas rozłączy, ale i ona tego nie potrafi. A jednak minęła, minęła... To, że ta miłość wielka i nieśmiertelna, miłość, jakiej drugiej chyba nie było na świecie, umarła tak szybko, bo po tygodniu, nie było z mojej winy.

Porwany na skrzydłach tej nowej miłości w zaziemskie sfery, nie mogłem jej wyrazić w słowach szarych, w mizernych słowach wszystkich ludzi. Można ją było uwielbić tylko rymem, szalonym, pysznym, tęczowym rymem, tnącym lazur jak szybki lot anioła, śpiewającym jak niebieskie chóry. O, jakież wspaniałe napisałem poezje, jak wspaniałe! Serce było moim kałamarzem, piórem słoneczny promień, słowa moje były wzięte spomiędzy gwiazd. To nie ja pisałem te wiersze — pisała je miłość, słodka, promienista, uśmiechem żywiąca się miłość...

Poczekajcie chwilę, bo serce moje płacze...

Jeszcze... Jeszcze chwilę... Ostatnia łza... Już!

Podrzuciłem jej te wiersze w podręczniku geometrii, który pożyczyłem od jej brata.

— Czytała pani? — pytam jej nazajutrz, a głos mój brzmi jak uderzony kryształ.

— Co?

— Moje wiersze... Wiersze do pani...

— To pan pisze wiersze? Nie wiedziałam...

— Pani... Tego... Nie wiedziała?

Na Boga! Co to jest? Czy ona udaje czy tylko mnie drażni? Przecież najmniej w dziesięciu miastach muszą o tym wiedzieć, a ona nie wie?

— Nie wiedziałam! Ach, te bzdury, co były w geometrii?

— W geometrii były, ale nie bzdury...

Myślałem, że mnie krew zaleje. A ona zaczęła się śmiać, jakby nagle zwariował skowronek i zaczął ślicznym głosem śmiać się bez upamiętania.

— Ależ czytałam, czytałam! Śmiałyśmy się z Wandzią przez cały wieczór!

— To to takie śmieszne? — pytał głos z mego grobu.

— Okropnie!

— Ha!

— Co panu jest?

— Nic. Myślałem, że ja chyba umiem napisać miłosny wiersz...

Ironia polała się z tego „ja” jak krew z zarżniętego cielęcia.

— Proszę pana — mówi ona ze zmarszczonym czołem — jeśli kto tak jak ja czytał miłosne wiersze Petrarki5, tego byle co nie zdziwi... Wszystko dla mnie po tym jest śmieszne.

Petrarca? Zaraz, zaraz! Coś słyszałem, ale nie wiem z jakiego powodu. Nie śmiem się przyznać, że nie czytałem czegoś, co ona czytała, bo to się wydawało nieprawdopodobne — ale kobieta zawsze wynajdzie coś, czego nikt nie wynajdzie.

— Czy pani to ma?

— Proszę, mogę panu pożyczyć. To nie moje, więc niech pan odda...

Poszedłem nad rzekę i czytałem Petrarkę; zachłannie, szybko, z rozpaczą. Boże ty mój! I „to” ma być lepsze od moich wierszy? Nie! Skonam ze śmiechu. Coś w tym jest — pewnie, nawet zręcznie pisane, tu i ówdzie nawet wcale, wcale udane porównania...

Tak! Kobiety są nieobliczalne!

Zerwałem z nią bez litości. Niech płacze, jeśli taka mądra i jeśli poezje Petrarki są lepsze od moich.

Gdzież się podziejesz, serce nieszczęsne? Jedna każe jeść kwiaty, drugiej nie podobają się wiersze.

Poszedłem porozmawiać na ten temat z Tadzikiem, wielkim filozofem. Był to człowiek mądry i doświadczony i miał genialne pomysły. Kiedy raz udawał chorego, aby nie pójść do szkoły, zawezwali rodzice — ku jego wielkiemu przerażeniu — lekarza. Każdy symulant straciłby głowę, a on nie, tylko trochę postękuje. Każą mu pokazać język — pokazuje. Lekarz uśmiecha się, kręcąc głową. Potem mu daje termometr i powiada:

— Na co kawaler chory? Na matematykę? Niech no kawaler weźmie termometr pod pachę.

Tadzik stęknął i bierze termometr.

Lekarz i mama Tadzika czekają dziesięć minut — lekarz obojętnie, mama z niepokojem, bo lekarz zna dobrze takich śmiertelnie chorych, a mama uwielbia jedynaka. Po czym lekarz powiada:

— Już będzie chyba dość!

Tadek podaje mu spod kołdry termometr. Lekarz patrzy, pociera oczy, jeszcze raz patrzy, potem się słania, potem pada na krzesło, blady i z obłąkanymi oczyma. Mama czyni wrzawę.

— Ile? — woła mama.

— Zaraz! Zaraz! — jęczy lekarz. — Muszę najpierw sprawdzić, czy nie oszalałem?

Mama chwyta termometr i ma również wrażenie, że za ćwierć minuty oszaleje. Na termometrze stoi najwyraźniej słupek rtęci na 42. stopniu. I nie tylko stoi, ale najwyraźniej ma ochotę podnieść się wyżej i rozbić termometr.

— Tadziu! — woła mama rozpaczliwie.

Tadek naprawdę zbladł i jest mu nieprzyjemnie. Komu zresztą może być przyjemnie, jeśli ma czterdzieści dwa stopnie gorączki? Tadek jest najwidoczniej zawstydzony, słusznie zresztą, bo porządny człowiek umiera, kiedy ma 41 stopni, a on ma 42 i żyje. Więc się wstydzi, patrząc na wielki strach mamy i nie widząc, że go lekarz bystro obserwuje. A on robi pod kołdrą jakieś sztuki, jakby chciał stamtąd wypchnąć śmierć, co już po niego przyszła. Tymczasem lekarz chwyta nagle za róg kołdry i ściąga ją z nieboraka. Mama czyni wrzask, a spod kołdry wyskakuje wesoły pudel, ulubieniec Tadzika i powiernik jego do tego stopnia, że za niego wziął termometr pod pachę.

Oj, co to była za awantura!

Taki to był miły i mądry człowiek ten Tadzik. Byłoby mu się udało, tylko taki doktor zaraz musi być taki mądry i wiedzieć, jaką gorączkę może znieść człowiek!

Ten ci to mędrzec i filozof wyrażał się o kobietach niepochlebnie i wiele, wiele ciemnych rozświetlił mi punktów z kobiecej psychologii, chociaż właściwie był wyznawcą szkoły twierdzącej, że kobieta duszy nie ma, bo się boi wody, psa, papierosów, ognia i ciemnego pokoju. Jak nisko cenił kobiety, już to może być dowodem, że mi się pozwolił kochać w swej siostrze za markę Tasmanii6, której mu brakło w zbiorze, uczciwie mnie jednak przestrzegając, że robię zły interes. Zosia bowiem jest kokietką, kokietką płochą i niestałą. W razie gdyby mnie spotkał zawód i rozczarowanie, obiecał zatruć jej życie i wpuszczać myszy do pokoju, ale pod warunkiem, że myszy miałem ja sam dostarczyć, u nich bowiem w domu nie było.

Kochać się, być zdradzonym i potem jeszcze łowić myszy — nie, to trochę za wiele jak na jedno umęczone serce; przeszedłem więc pogodnie nad jej zdradą i zakochałem się bardzo romantycznie, bo właśnie cyrk przyjechał, a z nim mała dziewczynka, biedna, brzydka i blada, która mile podskakiwała na koniu. Rzewnie kochałem to biedactwo, chociaż ona o tym nie wiedziała. Potem, znacznie później, zacząłem uwielbiać primadonny operetkowe, co mnie ostatecznie napełniło goryczą i wlało mi musztardy z octem w serce.

Wiara moja w miłość została zachwiana. Kochać się śmiertelnie sto siedemnaście razy, tyleż razy być blisko samobójstwa i sto siedemnaście razy być zdradzonym haniebnie, ponuro i z premedytacją — tego żadna wiara nie wytrzyma i nie wytrzyma żadne serce ludzkie. Nikt się też z kolegów moich nie dziwił, kiedy krwawym uśmiechem wykrzywiając twarz, choć serce we mnie wyło, napisałem wiersz pod tytułem: Przeklęte bądźcie, o kobiety! Nikt się nie dziwił, każdy smutno kiwał głową, bo któż z nas nie cierpiał. I jaki z tego zysk? Staszkowi przepadły dwie książki, które z miłości pożyczył swej ulubionej, Romka sprali w domu, bo miał pojedynek o kobietę z Kazikiem, Jurek nie chciał jeść z miłości, bo taką wybrał formę samobójstwa, i przepadły mu, zanim się zdecydował na życie, całe jedne Wielkanocne święta, głupi Mieczek wyrwał sobie przedni ząb, aby pokazać swej najdroższej, do jakiego stopnia ją kocha — każdy, jednym słowem, coś poświęcił, coś dał, a nie zyskał nic prócz wielkiej zdrady, bo panny prowadziły politykę rekordów i każda chciała mieć jak najwięcej naszych serc, nanizanych na wstążkę czy też zgoła na sznurek.

Spostrzegliśmy szybko, że z kobietami nie dojdziemy do ładu, bo i mądrzejsi od nas też nigdy nie doszli. Ale płakać po zawodach? Nie! Nigdy! Przeciwnie, trzeba się śmiać — ha! ha! ha! — aby nie myślały, te szkielety „bez serc i ducha”7, że nie można bez nich żyć. Nie wierzyły same nigdy i niczemu, czego honor człowieka nigdy znieść nie mógł. Kiedy raz Zygmuś, mój przyjaciel, zagroził Zosi, co miała rude włosy, że się przez nią otruje, i pokazał jej flaszkę półlitrową z trucizną, ona, zamiast mu ją wyrwać z rąk i cisnąć o kamienie, powiedziała najspokojniej:

— Ojej! W środku pewnie jest czysta woda!

W istocie, była we flaszce czysta woda, ale jakim prawem kobieta nie wierzy mężczyźnie, kiedy jej mówi, że wewnątrz jest trucizna? Jakim prawem? A gdyby to była naprawdę trucizna, to co by było, moja pani? I gdyby Zygmunt był ją wypił? Przecie się zdarzają takie wypadki...

W pewnym więc okresie życia — kiedy od miłosnych rozpaczy byliśmy „jako od wichru krzew połamany”8, a serca nasze były już nie pęknięte, ale pokruszone, tak że je można było sypać wróblom jak okruszyny spleśniałego chleba — postanowiliśmy szukać innych namiętności. Z żywością genialnych ludzi przenieśliśmy się od miłości do polityki. Oczarowani tajnymi związkami zagranicy, postanowiliśmy tworzyć je pośród siebie. Po co? Tego na razie nikt nie wiedział. Związki te były już od urodzenia tak tajemnicze, że my też nie wiedzieliśmy, po jakiego czarnego diabła je tworzymy?

Do pierwszego takiego związku należałem, mając lat trzynaście. Jeśli sądzić po czarności naszych kołnierzyków, musiał to być związek faszystowski. Zebrało się czterech tapirów u jednego z kolegów, aby zaprzysiąc wieczne milczenie. Spuściliśmy story i mówiąc szeptem, postanowiliśmy utworzyć „Związek złotej gwiazdy”, choć ciemna gwiazda byłaby symbolem odpowiedniejszym. Twórca tego straszliwego przedsięwzięcia — miły zresztą bałwan w szkole, miłośnik tajemniczości, idealista i romantyk — napisał rotę przysięgi, która była arcydziełem morderczości i wszelkich rozpaczy, zaklinała nas na wszystko w świecie, abyśmy nawet na mękach, aż do śmierci i nawet po śmierci nie mogli zdradzić istnienia związku, którego celem było czynienie dobrego wszystkim i o każdej porze. Tym przynajmniej różniliśmy się od bandytów, zaprzysięgających tajemnicę w Kalabrii9 albo w ruinach Colosseum10. W jaki sposób mieliśmy wszystkim czynić dobrze, tego nikt nie wiedział, był to jednak szczegół drobnej wagi, bo i tak nigdy nikomu nie zrobiliśmy krzywdy. Objawiliśmy tedy gorącą chęć należenia do tak wspaniałego związku, tak pięknie nazwanego, i krzyknęliśmy zdławionym głosem (Baczność! Kucharka jest obok...), że chcemy przysięgać.

— Na Biblię! — rzekł wzruszony prezes.

— Tylko na Biblię!

— Kiedy nie ma Biblii w domu... Ale to nic... Przysięgnijmy na jakąkolwiek książkę, a na drugi raz ktoś przyniesie Biblię.

Przysięgaliśmy wieczystą tajemnicę na czwartym tomie encyklopedii Meyera11.

Rozeszliśmy się w milczeniu, z niezmiernymi ostrożnościami, wymykając się chyłkiem i udając, że się w ogóle nie znamy, umówiwszy się przedtem, że członków tajemniczego związku będziemy poznawali w ten sposób: wtajemniczony przykłada palec do czoła i czeka; jeśli zagadnięty odpowie przez dotknięcie prawego ucha wskazującym palcem lewej ręki — ten jest nasz.

Ponieważ w wielkim tym sprzysiężeniu było nas wszystkich razem czterech, trzeba zaś było dokumentować jego istnienie, aby się utwierdzić w dumie towarzysza Jehudy12 czy też kamorysty13, więc spotykając się ze sobą dwadzieścia razy na dzień, przy każdym spotkaniu dotykaliśmy czoła, potem ucha, straszliwe strojąc miny, bandyckie i srogie. Znaliśmy się, ale ostrożność nie zawadzi! Były przecież wypadki, że człowiek miał sobowtóra.

Dość to jednak było nudne, taka tajemniczość wśród czterech. Należało spróbować, czy się związek nie rozszerzył, czy nie zyskaliśmy nowych potężnych członków; więc kiedy się ze mną wita mocny jeden kolega, tak dobrze się prezentujący, że powinien koniecznie należeć do słynnego „Związku złotej gwiazdy” — ja, uśmiechając się zachęcająco, czynię próbę: uderzam palcem w czoło i patrzę na niego znacząco. Zmarszczył się, ale nie dotyka ucha, bo jest ostrożny; więc raz jeszcze uderzam palcem w czoło. Za czym on z krzykiem: „Sam wariat!” uderza mnie w czaszkę.

Może ten nieszczęśliwie pomyślany tajemniczy znak porozumienia się sprawił, że związek nigdy się nie rozwinął. Odbyło się wprawdzie ze trzy czy cztery „specjalne tajemnicze” posiedzenia związku w wyrwach albo dołach, skąd wykopano piasek — miejsca te bowiem najżywiej przypominały Kalabrię — ale nic na nich nie uradzono. Zaczęło nam świtać, że założyciel związek po to tylko założył, aby być prezesem. Wobec czego po pewnym czasie, zwolniwszy się z przysięgi na piątym tomie encyklopedii, powiedzieliśmy mu, że zabawa jest wprawdzie bardzo ładna, ale wcale głupia.

Prezes zbladł i rzekł:

— Śmierć was czeka!

— Całuj psa w nos! — odrzekli sprzysiężeni.

Przysłał każdemu z nas wyroki śmierci „do dwudziestu czterech godzin”, śmierci gwałtownej, zadanej „nieznanym sposobem”. Widać jednak, że się rozmyślił, bo i ja żyję, i inni sprzysiężeni też. O, miłe czasy! O, bezgrzeszne lata!

A potem...

Potem zaszumiało żywiej młode serce, a na czole, jak pierwszy wiosenny ptak, usiadła myśl. Szara była i niezgrabna, choć urodzona ze słońca młodości, choć z dalekich przyleciała krajów, gdzie jest wieczna wiosna, aby upaść na ziemię zimną i czarną i ucałować ją.

Zaczęliśmy się uczyć zachłannie, mocno, szybko — uczyć rzeczy pięknych; dobywać zaczęliśmy spod każdego kamienia śpiącą tam miłość rzeczy wiecznych; chwytaliśmy wiatr w płuca, blaski słoneczne w oczy.

Krzyknęło młode serce, upojone.

I znów zaczęliśmy stwarzać tajemnicze związki; zjawił się ktoś starszy, z płonącymi oczyma, jasnooki, i silną dłonią trącał nas w piersi, aby w nich wzbudzić echo.

Czytaliśmy rozgorzałymi oczyma, bo choć wszystko wolno było czytać, jednak w tych „kółkach” czytało się inaczej, goręcej, żywiej, serdeczniej. Czytaliśmy najcudowniejszą książkę młodości, Żeromskiego14 Syzyfowe prace15, a na każde słowo padała gorąca, kryształowa, srebrna łza.

Już się nie pochłaniało książek nocami, przy świeczce, lecz się pracowicie, wielkim, powolnym trudem rozgarniało jej kartki jak skiby ziemi, odwracało się słowo każde jak kamień, aby znaleźć serce książki — żywe, tętniące, buchające ciepłą krwią.

O tym trzeba by napisać wielki, wielki tom. Uczynię to wtedy, kiedy serce we mnie osłabnie, aby cudowną, złotą krwią najbardziej radosnego wspomnienia ożywić serce moje.