Rozdział dziewiąty. Z nowych dni: złotowłosa dziewczynka

Myślałem, że ten stary bałwan siedzi jeszcze w Sidney1, gdzie ludzie muszą sobie wyrywać włosy ze łbów, gdyż jest tam pierwszym skrzypkiem. Zawsze mu mówiłem, że powinien grać w menażerii, nie w uczciwym teatrze, jeżeli jest taki uczciwy teatr; gdzież tam! Znowu go przygnało do Europy, która jest przecież wielka, ale on musiał się zjawić właśnie w Paryżu i koniecznie na bulwarze Św. Michała2, i koniecznie w tym hotelu, w którym czyniłem studia nad nocnym życiem rozmaitego plugastwa, żyjącego pod tapetą. Cztery lata nie widziałem tej kreatury, mojego przyjaciela, a on sobie wchodzi bez pukania, rzuca w kąt olbrzymią walizę, okropnie wypchaną jedną koszulą i śmiertelnym frakiem, ostrożnie kładzie na moim stole pudło ze skrzypcami i powiada:

— Wynoś się, romansopisarzu, bo tu zaraz przyjdzie kobieta!

Serce we mnie zawyło z radości, kiedym ujrzał tego dromadera, ale nie ruszyłem się z miejsca, tylko, zmierzywszy go od butów do łba i ode łba do butów, co na jedno w tym wypadku wychodzi, odwróciłem głowę z wyrazem lekceważenia i z miną hrabiego, chorego na suchoty, wycedziłem:

— Nie mam przyjemności znać pana, proszę się zwrócić do mojego sekretarza.

Jak Boga kocham, że się zdumiał, ale tylko na chwilę, gdyż mi potem gwałtem nasadził na głowę kapelusz i dość grzecznie wyrzucił za drzwi; uczynił to w miarę delikatnie, więc wyszedłem z godnością jak kochanek, który usłyszał od męża owo wspaniałe: „Niech Jan poświeci temu panu!”. Na schodach spotkałem — o! o! skonam ze śmiechu! — spotkałem Murzynkę, ubraną we wspaniały, beznadziejnie obłąkany żółty płaszcz; ujrzawszy mnie, zakryła ręką obleśną gębę i śmiejąc się, odwróciła się do ściany. Gorze3! Gorze! Co ten bałwan wyprawia...

Deszcz padał, więc się powlokłem do kawiarni, z kawiarni na deszcz, potem z powrotem do kawiarni; prawie że nie zwróciłem uwagi na tę wędrówkę, gdyż zajęty byłem głębokim rozmyślaniem nad tym, do jakiego stopnia można być bezczelnym. Nie! Ten człowiek jest rozbrajający... Wszystko to dobrze, ale po jakiego diabła ja mam tu stać na deszczu, mając wykwintny apartament ze stołem i z szafą, z brudną pościelą i jeszcze brudniejszą usługą? Hę? Zapłacony czy nie zapłacony — to jest moja prywatna sprawa. A co ten australijski szympans sobie myśli? Pięć godzin tłukę się już po ulicach i patrzę trochę rozmarzonym, a trochę obłąkanym okiem w moje okno na szóstym piętrze jak biedna sierota jaskółka, której wróbel zajął gniazdo. Porównanie jest rozczulające, ale przemyślam nad sposobem zemsty: mógłbym podejść do sierżanta, który z miną Szymona Słupnika4 stoi pod latarnią, i oświadczyć mu na przykład, że w moim mieszkaniu zagospodarował się rzezimieszek, pragnący uwieść podstępnie porwaną córkę króla Dahomeju5, do tego głuchoniemą. Byłby spektakl pierwszej klasy. Próbuje jednak załatwić sprawę sposobem nie tak gwałtownym; wlokę się na górę i nieśmiało pukam we własne drzwi.

— Kto tam? — ryczy mój przyjaciel, który oby zginął bezpotomnie.

— To ja... — powiadam prawie szeptem, lecz tak poczciwym i tak pełnym słodyczy, żeby się nade mną ulitował tygrys.

— Niech zaczeka! — powiada mi z wnętrza mój przyjaciel, który oby miał dwie żony.

Chciało mi się płakać, bo się czułem bardzo nieszczęśliwy; ogarnęła mnie rozpacz, bo czułem, że jeszcze w tej chwili mógłbym mu roztłuc głowę na drobne kawałki, za chwilę jednak wściekłość mnie wyczerpie i pozbawi sił — i to mnie najbardziej bolało. Zszedłem na ulicę i los się do mnie uśmiechnął, gdyż napotkałem kondukt pogrzebowy. Będę miał wreszcie zajęcie na jakie dwie godziny; przyłączyłem się do orszaku i szedłem z głową w dół spuszczoną; patrzyli na mnie z podziwieniem6, gdyż nikt mnie nie znał, szedłem zaś tuż za karawanem z miną tak rozpaczliwie smutną, że leżący w trumnie nieboszczyk musiał mieć jasną chwilę, jeśli dojrzał moją twarz przez szparę.

Liszki mają jamy — myślałem sobie — ten ma trumnę, a ja...

I taka mnie nagle złość porwała, że chciałem się rzucić na karawan, wyciągnąć z trumny owego szczęśliwca i położyć się samemu. Czego to bydlę przyjeżdżało z Australii? Tyle jest wypadków na morzu, tylu porządnych ludzi się topi, a taki przepłynął morze, nie utopił się, nie złamał nogi, wysiadając z pociągu, nie upadł pod automobil... Pohamowałem się jednak szybko, bo chciałem, aby moja złość była spokojna, katowska, wyrafinowana.

Noc już była, kiedy powróciłem do domu; zapaliłem świecę i rozejrzałem się po pokoju, musiałem jednak przetrzeć oczy, bo im nie chciałem wierzyć: mój przyjaciel spał na moim łóżku, porzuciwszy garderobę na moim stole, na którym wśród manuskryptów wiła się struga atramentu z wywróconego kałamarza. Tej kolorowej wiedźmy już nie było; czarni ludzie mają szczęście, bo gdybym ją był tu zastał, biedna by była jej matka.

W tej chwili, zbudzony blaskiem świecy, mój przyjaciel otworzył oczy, spojrzał na mnie trochę szklanym wzrokiem i rzekł:

— Zbudź mnie jutro o dwunastej!

Potem się ciężko obrócił na łożu, twarzą do ściany, i usnął, lecz niestety nie snem wiekuistym, bo z powodów bliżej przez ojców Kościoła niezbadanych dobry Pan Bóg ma słabość do takich wyrzutków ludzkości i raczej ich wspomaga, zamiast chlasnąć raz i drugi piorunem.

W pięknym moim apartamencie był porządek tak nadzwyczajny, jakby w nim mieszkał najmniej przez sześć tygodni furiat, ale taki z najgwałtowniejszych. Ale to nic... To jeszcze nic... Zauważyłem ze zdumieniem, że ściany, na których dla tym większej i jedynej ozdoby lokalu wisiało ze dwa tuziny fotografii „familijnych” — były teraz puste i nagie. O! O! O!

A ten człowiek spał.

Przesunąłem krzesło bliżej łóżka i „padłem na nie, jako człowiek martwy pada”7. Siedziałem tak, pochyliwszy się nad tym bydlęciem, i myślałem o dziwnych rzeczach; myślałem, czy go zabić jednym uderzeniem krzesła, ale tak, by mózg trysnął aż na powałę, czy też, chwyciwszy obiema rękami za gardło, dusić powoli, najmniej z godzinę, tak, aby uczuł śmierć? Czy on czuje przynajmniej, co go czeka?

Nachyliłem się, aby spojrzeć, co się dzieje na jego twarzy. Nie! To przechodzi ludzkie pojęcie — ten człowiek uśmiecha się przez sen. To mnie dobiło. Osłabłem.

Przesiedziałem tak całą noc, bo nie było innej rady. Położyć się obok niego nie chciałem, gdyż raczej wszystko, niż spać w jednym łóżku z takim rzezimieszkiem; poza tym byłby mnie z pewnością z niego wypchnął. Zdaje mi się, że nawet spałem, usnąwszy na krzesełku, bo mi się śniło, żem umarł i leżał w grobie, ale on przyszedł, kazał mi zabrać trumnę i nagrobek i iść w inną stronę cmentarza, gdzie mnie znowu do nowego grobu nie chciała wpuścić Murzynka w żółtej sukni.

Pierwsze wozy, dzwoniące łańcuchami na bulwarze, zbudziły mnie. Febra8 mną trzęsła, jak dobrzy ludzie trzęsą topielcem, aby z niego wylać wodę; byłem na wpół żywy, a przecież pierwsza moja myśl była najmniej trzystufuntowym przekleństwem na rzecz tego bandyty, którego święta ziemia nosiła z litości albo z głupoty.

Postanowiłem mu przerwać ten zbrodniczy sen i już, już miałem go uszczypnąć w nagie, srogim niedźwiedzim włosem obrosłe, ramię; zastanowiłem się jednak przez moment. Ładną ma gębę ten wielbłąd... Nienawidzę go i pogardzam nim, ale niech śpi... To, co mu mam powiedzieć, powiem mu i tak o dwunastej, gdyż kazał się zbudzić o tej godzinie. Właściwie nic mu nie mam do powiedzenia, tylko splunę mu pod nogi, popatrzę chwilę wzrokiem pełnym niewypowiedzianej wzgardy, potem powiem jedno jedyne słowo: „Kanalia!” — i pójdę. Nie będę się wdawał z takim panem, który sobie tyle właśnie robi ze mną ceremonii co kot z myszą.

Ale niech śpi... Bałem się trochę tej dwunastej godziny, bo licho go wie, w jakim humorze się zbudzi. Zbudził się wcześniej i nagle jego oczy spotkały się z moimi, bom się w niego wpatrywał. Lubię patrzeć na zbrodnicze twarze.

Stropiłem się nieco, lecz usłyszawszy w tej chwili jego szyderczy śmiech, uczułem, jak zbladłem i jak nienawiść obejmuje mi zmysły. Zapytałem z trudem:

— Gdzie są moje fotografie?

On ryknął śmiechem, jakby pił całą noc „na wesoło”.

— Fotografie?

— Tak, fotografie.

— Wzięła je Tahiti...

I począł się tarzać po łożu jak dzik w leśnym bagnie.

Powiedziałem głośno:

— Nie znam żadnej Tahiti. Jeślibym zaś ją znał, pogardzałbym nią.

— Powiedziała, że chce sobie wylepić nimi kufer... Ojoj, skonam!

— Skonaj!

On się śmiał aż do zmęczenia, ja zaś czekałem cierpliwie. Kiedym się wreszcie doczekał pauzy w tym napadzie szaleństwa, zapytałem:

— Czy wolno wiedzieć, kiedy pan wyjeżdża?

— Pomów pan o tym z moim sekretarzem — odrzekł on z godnością.

Sam teraz widzisz, dobry Boże, jakie stworzyłeś bydlęta!

Nie rozmawialiśmy ze sobą przez pięć dni, co było nadzwyczajnie interesujące i tak mnie niezmiernie bawiło, że się nieraz w nocy budziłem z głośnym śmiechem, ale takim „tragicznym” śmiechem z teatru, po którym słuchacz poznaje, że ten, co się śmieje, ma już początki obłędu, porządnie zaś i solidnie zwariuje dopiero w akcie czwartym. Spałem na czymś takim, na czym nie sypiają nawet zbrodniarze, skazani na wieczność: na jakimś górskim grzbiecie, wiążącym dwa krzesła, wyzute z wszelkich stałych zasad, na jakimś moście westchnień, na diabelskim łożu, podczas kiedy ten człowiek, ten pachołek diabelski, wysypiał się na materacu.

Wstawał rano i grał na skrzypcach jakieś oszalałe ćwiczenia; kiedy był w dobrym humorze, ćwiczył swoje paralityczne palce na strunie „e”, kiedy go giez ukąsił, dudnił na „g” i wtedy go omijałem sumiennie. W ogóle zaś nie zwracał na mnie uwagi; ja zaś, aby udać, że sobie robię z niego właśnie tyle co z podartego buta, do którego nie ma pary — siadałem przy stole i udawałem, że najspokojniej piszę wiersze. Mogłem wprawdzie przy jego muzyce napisać kilkadziesiąt razy taki na przykład aforyzm: „Paryż jest pięknym miastem” albo: „I przyjaciel jest nieraz zwykłym złodziejem”, ale czułem, że mu moją nonszalancją psuję krew.

Gorsza była sprawa, kiedy to indywiduum zaczęło przyjmować wizyty — najgorsze wywłoki z całego Paryża tłukły się po moim mieszkaniu, rzezimieszki jakieś długowłose, niemrawe i kiepsko przyodziane, skrzypki, fortepianisty, muzykanty, a wszystko to krzykliwe i plujące, gdzie się da. Myślałem, żem się uspokoił i pogodził z losem, lecz przecie raz myślałem, że mnie krew zaleje. Przyszedł do mojego przyjaciela (przepraszam za to słowo!) jego znów przyjaciel na pałąkowatych nogach, podobny do krętej trąby raczej niż do muzyka! Witają się serdecznie, potem się gość zwraca w moją stronę i chce się przedstawić, na to się zwraca do niego mój przyjaciel i mówi:

— Daj pan spokój, to upośledzony na umyśle i głuchoniemy. Trzymam tu biedaka, bo i co z takim począć?

Gość przypatrzył mi się z litością, potem rzecze:

— Biedaczysko! Po twarzy widać zaraz, że to idiota.

Ale to jeszcze nie wszystko.

Spotykam na ulicy znajomego i chcę się z nim witać; zdziwiło mnie, że mi zaledwie podał dwa palce, przedtem się bacznie rozejrzawszy po bulwarze, miał zaś przy tym wszystkim minę boleśnie współczującą. Wybąknął wreszcie:

— To już pan wolny?

— Jak to wolny?

I czułem, że blednę, bo mi jak błyskawica przebiegło przez myśl, że jest w tym niechlujna ręka mojego przyjaciela. Oczywiście! Przyszedł ten znajomy do mnie, kiedy mnie nie było, a przyjaciel grał na strunie „g”.

— Nie ma tego nieszczęśliwego — powiada.

— Dlaczego nieszczęśliwego? Gdzież jest?

— W więzieniu... — powiada mój przyjaciel.

— Boże wielki! I za co?

— Et, drobnostka — rzekło to bydlę — fałszerstwo banknotów; ale może mu się uda wyśliznąć!...

Musiałem bardzo kochać tego człowieka, jeśli chodzi żywy na hańbę ziemi. Mój Boże! Razem chadzaliśmy głodni, nogi zaledwie włócząc w dniach klęski, w kalendarzowym okresie siedmiu krów chudych9, razem piliśmy wino, kiedy sobie Pan Bóg przypomniał, że ma na ziemi prócz bankierów jeszcze takich dwóch „ubogich krewnych” — a może się trochę obawiał, że w przystępie głodowej rozpaczy przejdziemy na jaką pogańską religię, a szkoda mu było takich żarliwych i pobożnych chrześcijan. Zawsze byliśmy razem, obłąkani młodością, pijani zbytkiem sił, czciciele śmiechu i pogody. Los czynił na złość nam, a my jemu.

Kochałem tedy tego podłego człowieka jak brata i myślałem właśnie, że nam jest dobrze razem, choć nie gadamy już piąty dzień, i że mi będzie bardzo głupio, kiedy ten wyrzutek społeczeństwa wyjedzie, bo dowiedziałem się, że gdzieś znów ma powędrować na kraniec świata grać Murzynom czy tam komu. Genialny on jest podobno skrzypek i za cztery franki grywa, aby żyć, biedaczysko.

Zauważyłem, że ile razy wracam do domu później niż on, nigdy nie śpi, jakby na mnie czekał; kiedy jednak usłyszał, że otwieram drzwi, zaczyna chrapać i choć nawet w tym stara się być impertynencki, czyni to niezręcznie. Wciąż jednak urządza swoje idiotyczne dowcipy. Dziś zastałem na stole list — od niego.

„Nieszczęśliwy człowieku! — pisał — chodzą o tobie wieści, które dowodzą, że jesteś zwyczajnym fałszerzem banknotów, w ogóle człowiekiem co najmniej niebezpiecznym. Staram się, powtarzam: staram się nie wierzyć, choć mi to przychodzi z trudnością, lecz czegóż się nie robi w imię przyjaźni?! Chcę ci podać rękę, bo mam — szczerze wyznaję — słabość do ludzi upadłych. I jak mi się za to wywdzięczasz? Nie rozmawiasz ze mną i widzę, że chcesz mnie odtrącić; lecz ja jestem cierpliwy, chociaż mam własne niezmierne nieszczęścia, biedny wygnaniec i emigrant. Wejdź w siebie, ukorz się, padnij mi do nóg i wyznaj wszystko, a kto wie? Czasem człowiek jest zbyt łatwowierny i pozwoli, aby jego rękę ucałował nawet zbrodniarz...”.

Odpisałem mu „odwrotnie”: „Nie jesteś emigrant, tylko kanalia”.

Kiedy wróciłem w nocy, zatoczyłem się ze zdumienia pod najbliższą ścianę — mój przyjaciel spał na piekielnym posłaniu, przedziwną sztuką budowniczą uczynionym z krzeseł, na mnie zaś czekało moje prawowite łoże. Myślałem, że się upił i pomylił się, wiedziałem jednakże, że nie ma przy sobie dziurawego sous10, więc się rozczuliłem niezmiernie i wstyd mnie wziął, żem pozwolił gościowi na niewygodę.

Podszedłem bliżej i powiadam cichutko:

— Zygmuś, a może ci niewygodnie?

On zaś spojrzał na mnie spode łba i spod paltota, którym się okrył, i rzekł z dziwną powagą:

— Bóg jest wielki!

Do dziś nie wiem, co miało znaczyć to powiedzenie, ale powiedział to nadzwyczaj uroczyście. Naturalnie, żeśmy się pogodzili.

O, beztrosko młodzieńczych, hucznych dni! Nie było takiej łzy, która by nie wyschła w palącym słońcu, wyniesionym gdzieś z dna duszy, spomiędzy rupieci, wśród których był i romans okropny, i kolekcja marek, pierwsza miłość i pierwsza zdrada, pierwszy dreszcz przed nieznanym i pierwsza rozpacz, śmieszna, zapłakana, ponura rozpacz. Śmiech drgał w powietrzu i przewalał się jak burza, śmiały się oczy, serce, dusza, człowiek cały się śmiał i cieszył, że jest ludzi więcej na świecie, aby się radować mogli wszyscy. Pamiętasz, zgryźliwa duszo, jak znałaś tylko dwa słowa — szczęście i radość? I tymi dwoma słowami umiało się wołać wszystkie rzeczy po imieniu, i wszystko, co było na świecie, podchodziło blisko, bardzo blisko serca?

O, bezgrzeszne lata!

„Jeśli nie będziecie jako dzieci...”11

Usiadł tuż przy mnie mój przyjaciel i tak siedzieliśmy, długo nie zapalając światła. Gdzieś daleko huczało miasto zgiełkiem, coraz niżej przypadając do ziemi, bardzo zmęczone, gdyż noc była późna i już nawet bulwarowe latarnie wyblakłymi od senności patrzyły oczyma. Wzięliśmy się za ręce i szybko, czasu do świtu mając mało, biegliśmy z tego wielkiego miasta daleko poza bramy. Przebiegliśmy pędem dziesiątki lat i szukać poczęliśmy w tym samym mgnieniu, lekko przymkniętymi oczyma, dalekich zdarzeń, zatartych we mgle, osnutych pajęczyną.

Och, jak to dawno, jak to bardzo dawno!

Ścisnął mnie silniej za rękę i drgnęliśmy obaj, gdyż obaj ujrzeliśmy to samo.

A taka to była śmieszna, dziecinna, głupia, cudna nasza historia:

Zygmunt był ode mnie starszy, może o pół roku, ja zaś kończyłem lat dwanaście. Życie straciło dla mnie w tym właśnie okresie cały swój urok i chociaż już od kilku miesięcy wiedziałem prawie na pewno, że życie nie ma sensu, jednak łudziłem się nadzieją. W ogóle było źle. Czułem, że mnie nikt nie rozumie, że z nikim nie można pomówić na serio na temat tych spraw, które mi spędzały sen z powiek. Jedyną osobą, z którą by można jako tako pogadać, była kucharka, wykombinowałem jednak, że lepiej tego nie czynić, gdyż jest to osoba chorobliwie pobożna, zaś mój plan stanowczo wyłączył Pana Boga, mając na celu przewrót zupełny — zaprowadzenie republiki na świecie z jedną marką pocztową, która by była podobna koniecznie do marki Kolumbii. Właściwie, prawdę mówiąc, szło mi najwięcej o profesora matematyki, który za wszelką cenę miał zginąć w więzieniu, jako osobnik szkodliwy dla społeczeństwa i zdrajca. Uśmiechałem się na myśl, że chytry ten człowiek chciałby użyć sposobów hrabiego Monte Christo12, aby się wydostać z podziemi — gdyż ja na szczęście znałem tę wspaniałą książkę i nie ma rzeczy, której bym nie przewidział, aby utrudnić ucieczkę.

Były to jednak zamysły, które wymagały wiele czasu; teraz jednak byłem nieszczęśliwy, byłem bardzo, bardzo nieszczęśliwy. Lecz któż zrozumie prawdziwe, głębokie nieszczęście, kiedy ludzie są powierzchowni? Co mi z tego, że mam przynajmniej pół funta prochu, podebranego z nabojów, kiedy ojciec szedł na polowanie, a potem się dziwił, że śrut pada na dwa kroki poza lufą? Mógłbym wysadzić w powietrze to małe, ciche miasto, okryte w moich oczach hańbą, w którym spędzałem ponure dni męczeństwa, lecz tylko machnąłem pogardliwie ręką, bo prawdziwy bohater nie bawi się w drobnostki. Napisałem więc tylko wspaniały wiersz, nazwany Przekleństwo, w którym każde słowo było krwią i morderstwem, a całym morzem bólu były owe słynne, pełne pogardy słowa: „Zbójcy, czy myślicie, że się was tak bardzo boję?”.

Zygmunt, który w jednej ze mną był klasie, miał dorobić do tego wiersza muzykę, aby z niego zrobić popularny hymn — przynajmniej na niższe gimnazjum, gdyż wyższe gimnazjum miało wtedy swojego poetę z piątej klasy, bardzo ordynarnego człowieka, który mnie tłukł, ile razy i gdziekolwiek mnie tylko dopadł, bom się bardzo lekceważąco wyraził o jego dramacie w jednym akcie i jedenastu odsłonach. Z muzyką jednak, moim zdaniem, nie bardzo się powiodło, gdyż Zygmunt uczył się dopiero grać i znał tylko Valse tourbillon13, do którego moje przystosował słowa, tak że bardzo to trudno było śpiewać i nie tak to wyglądało poważnie, jak pragnąłem.

Bardzo też nie do smaku przypadła ta muzyka Szymonowi Chrząszczowi, co to później został sławnym malarzem, a teraz był największym zabijaką w trzeciej klasie i największym znawcą muzyki, gdyż nie opuścił dotąd w życiu żadnej sposobności towarzyszenia wojskowej orkiestrze. Ten ci to Szymon umiał znakomicie naśladować gramofon, psa, zapalanie lampy gazowej i darcie papieru, toteż cieszył się w całym gimnazjum dużym poważaniem, ja zaś w sprawach muzyki polegałem na nim jak na skale. Zdaje się, że i profesorowie patrzyli na niego z wielkim szacunkiem.

Ulżył mi nieco wiersz Przekleństwo, wygłoszony na tajemnym zebraniu „Rady pięciu”, do której nas należało siedemnastu wprawdzie, ale nikt nie słyszał nigdy, aby była jaka „Rada siedemnastu”. W owym to czasie przystąpiłem i ja, i Zygmunt do „Związku ateistów rzymskokatolickich” i do „Klubu samobójców”; związek ateistów tym się odznaczał, że wszyscy jego członkowie należeli do najbardziej pobożnych w całej szkole, każdy bowiem modlił się żarliwie z samego strachu, że należy do tak straszliwego stowarzyszenia, klub zaś samobójców gromadził w sobie wszystkich zmęczonych życiem i prześladowanych, wszystkich nieszczęśliwych w miłości — to znaczy wszystkich z drugiej klasy. Kto kiepską z łaciny na przykład otrzymał notę, natychmiast się wpisywał do samobójców, przysięgał wieczną tajemnicę, kładąc prawą rękę na małej, z drzewa wystruganej trupiej główce, a lewą na flaszeczce z karbolem14, do którego dolano trochę amoniaku, gdyż tylko te dwie trucizny udało się wydostać z nadzwyczajnym trudem. Wprawdzie przewodniczący stowarzyszenia (zezowaty Staszek, bardzo zbrodnicza twarz, syn przedsiębiorcy pogrzebowego) posiadał tajemniczy proszek w aptekarskim papierku, ale pokazało się z czasem, że to był miałki cukier, a nie żadna trucizna, za co został przez nas wszystkich pobity i sromotnie zrzucony z odpowiedniej godności, do której nie dorósł. Celem klubu była „gwałtowna śmierć w jak najbliższym czasie”, jednak bez podania ścisłego terminu, gdyby zaś przewodniczący zbyt przynaglał do śmierci, można się było wykupić.

Dusza moja była rozdarta na strzępy, serce przepełnione było niezmiernym bólem. Świat był zbyt głupi, aby mu się z tym zwierzać, przyjaciele byli zbyt szczęśliwi, aby mogli pojąć męki krwawiącego serca; czułem, że mnie wybawi śmierć albo miłość, lecz raczej śmierć niż miłość.

Kochali się wtedy wszyscy, najbardziej zaś ten gruby, opasły Tadzio Żuk, który się kochał bez wzajemności w żonie naszego profesora łaciny, chociaż miała pięćdziesiąt trzy lata, lecz trzeba przyznać, że była bardzo piękna. Przechwalał się, że pisał listy do niej i pokazywał listy od niej, pisane odwrotnym pismem, tak że trzeba było czytać w lusterku, gdyż jest to podobno najznakomitszy sposób, aby nikt niewtajemniczony nie mógł takiego listu przeczytać. Kochał się rudy Karol w siostrze listonosza, co przynosił do gimnazjum listy, Jurek z płaską głową i z wiecznym zapaleniem oczu kochał się śmiertelnie w siostrze Zygmunta i pisał na jego łacińskiej gramatyce listy do niej, za co go Zygmunt bardzo sprał i wszystko powiedział matce, która znów sprała Zygmunta, jeden Pan Bóg wie dlaczego.

Zygmunt źle zrobił i wszyscy byli tego zdania, gdyż sprawy miłości są święte i nie należy ich powierzać trzecim osobom, jeszcze tak wrogo usposobionym jak matka. Toteż „Rada pięciu” wydała wyrok, że przez dwa tygodnie nikt nie śmie w czasie lekcji podpowiadać Zygmuntowi i że należy go pozostawić własnej przemyślności. Była to kara wyrafinowanie dotkliwa, toteż Zygmunt bardzo szybko okupił się scyzorykiem.

Kto zaś się nie kochał sam, ten miał przynajmniej w rodzinie nadzwyczajne wypadki i ocierał się o miłość. Taki na przykład Frycek, głupi jak matematyczne zadanie, chodzi od kilku dni nadęty jak paw, bo mu siostra uciekła z porucznikiem od ułanów. Głupi, a ma szczęście, najbardziej zaś gniewa mnie jego perfidia, gdyż udaje, jakby mu to było ostatecznie wszystko jedno, a cieszy się, szympans, jakby go kto na sto koni wsadził; utrzymuje teraz stosunki z trzecią klasą, gdzie mu mówią „kolego”, a on im pokazuje jakieś listy i czytają razem, i bardzo się dziwią. Porucznik dawał mu listy, aby je potajemnie zanosił siostrze, a on kilka z nich ściągnął i teraz jeden, bardzo ładny, nawet ślicznie napisany wyższym stylem, sprzedał za katapultę i za markę pocztową Tasmanii jednemu z trzeciej klasy, który właśnie takiego listu bardzo potrzebował i wysłał go potem, dosłownie przepisawszy, tej chudej Helci, co mieszka naprzeciw poczty. Bardzo ją ten list przestraszył, gdyż się kończył słowami: „Inaczej sobie w łeb palnę, co pani przysięgam na oficerskie słowo”... I nie wiedziała dobrze, co mają znaczyć te zaklęcia, ale jej wytłumaczyła jej przyjaciółka, że to teraz bardzo są używane takie zwroty, gdyż ona to wie z doświadczenia.

Na mnie nikt uwagi nie zwracał. Naturalnie! Jak się nieszczęście uweźmie na człowieka, na to nie ma rady. Raz, zdawało mi się, że trochę narobię hałasu, gdyż zdarzył się wypadek pierwszorzędny — i to nie taki, co się co dzień trafia. Leciałem do szkoły jak szalony i wpadłszy do klasy, zawołałem, tchu złapać nie mogąc:

— Nasza kucharka złamała nogę!

Byłem tak uradowany, że się coś wreszcie zdarzyło „z mojej strony”, i tak wniebowzięty, że nie zauważyłem przez chwilę ironicznych uśmiechów. Ostygłem nagle i spojrzałem zdumiony dokoła; wtedy, cedząc słowa, ze złośliwą radością powiada mi to bydlę, ten zezowaty Staszek:

— Kucharce u Kazika urodziło się dzisiaj dziecko...

Piorun we mnie uderzył; tak, to była ważniejsza wiadomość.

Przez całą godzinę niemieckiego cała klasa patrzyła z podziwem na Kazika, a mnie się chciało płakać.

Taki los.

Musiałem być bardzo zdenerwowany tego dnia, gdyż starłem się z Zygmuntem — i to dosyć ostro, gdyż strasznieśmy się nawzajem pobili. On mi powiedział mianowicie, że jestem „marny literat”, za co mu wydarłem kosmyk włosów, on zaś ukąsił mnie w nogę. Zaczęliśmy się tłuc, po chwili jednak, bojąc się siebie nawzajem, patrzyliśmy obaj błagalnie, aby nas rozdzielili. Nie ma straszliwszej sytuacji, jak kiedy w klasie dwóch się ze sobą bije. Pragną, aby ich rozerwano; i wtedy się tylko udaje, że się chce wyrwać z dziesięciu przytrzymujących rąk, z okrzykiem: „Ja go muszę zabić!”. Tylko że wtedy klasa czyni koło i z zadowoleniem przypatruje się bitwie, i żadnej małpie nie przyjdzie na myśl, aby zaproponować zgodę. Złośliwość ludzka jest bezgraniczna.

Napisałem o tym zdarzeniu bardzo satyryczny wiersz pod tytułem Podły człowiek i wsunąłem go Zygmuntowi do atlasu, aby wiedział, co o nim sądzę. Sądzę, że miał dosyć, gdyż mnie unikał, i zerwaliśmy w ten sposób ze sobą towarzyskie stosunki.

Los go jednak postawił na mojej drodze, właśnie jego, śmiertelnego wroga, i postawił go w chwili dla mnie strasznej, aby dopełnić już miary nieszczęścia. Nic mnie już, naturalnie, gorszego spotkać nie mogło; nie takie już w życiu przechodziłem nieszczęścia i dramaty, ale wtedy właśnie, kiedy miałem nadzieję, że mnie miłość uleczy — on stanął między mną i miłością.

Co to jest miłość? Czytałem w pamiętniku jednej panny, że „miłość jest to cukierek, umoczony w truciźnie”. Jest to zdanie bardzo piękne i głębokie, na co się wszyscy muszą zgodzić — musiał je zaś wymyślić ktoś taki, co się bardzo kochał i po długich latach męki doszedł do przekonania, że kochać nie warto. Straszna jest to rzecz i zdradliwa, pełna zasadzek i krwawych tragedii, dlatego też tak często miłość zamienia się w śmierć. Wiedziałem o tym dobrze, lecz niestety — nikt swojego losu uniknąć nie może. Nazywała się Kazia i miała cudowne szare oczy, chociaż miała dopiero dwanaście lat, a takie szare oczy mają zwykle mężatki albo aktorki. Włosy miała zupełnie złote, co mnie bardzo ucieszyło, gdyż bardzo jest łatwo znaleźć rym do „złoty” (pieszczoty, tęsknoty, kołowroty, koty, wymioty i wiele jeszcze innych), a ubierała się zawsze na biało, tak że na festynie straży pożarnej wyglądała jak anioł. Ojcem jej był radca z sądu, który zawsze się śmiał nie wiadomo czemu i co chwilę wycierał chustką złote binokle, ale potem stawały się jeszcze brudniejsze. Dostojny ten człowiek bardzo był w mieście szanowany i każdy mu się nisko kłaniał, i nieraz słyszałem, jak mówiono: „Z takim z sądu lepiej jest być dobrze, choć to świnia pierwszej klasy!”.

Chodził on bardzo często z córką po długiej ulicy, wysadzanej kasztanami; z każdym się witał, wtedy zaś panna Kazia, zawsze bardzo dystyngowana, przyglądała się przechodniom. Była tak prześliczna, że się wszyscy na nią patrzyli ze zdumieniem, nie wierząc, aby kobieta mogła być tak piękna. Pierwszy raz ją ujrzałem właśnie w tej kasztanowej alei i zdawało mi się w pierwszej chwili, że mnie ktoś mocno uderzył kamieniem w głowę albo, chwyciwszy za nią obiema rękami, tłukł nią cierpliwie i długo o krawędź dębowego stołu. Dzieje się tak podobno zawsze, ilekroć się spotka kobietę, w której się ma zakochać; ja więc już po samym szumie w głowie poznałem, że nie ma dla mnie wyjścia, że to jest właśnie ta, którą losy postawiły na mojej drodze. Miałem chwilę jasnowidzenia i zrozumiałem, że albo zdobędę wielką miłość tej złotowłosej panienki, albo umrę na barłogu, nędznie i nikczemnie, opuszczony przez wszystkich, z gorzkim przekleństwem na ustach.

Szedłem za nią krok w krok jak nieprzytomny, bo nie umiem kochać się na zimno; można umierać z udanym spokojem i z zimną wzgardą na twarzy, lecz nie można tak kochać. Czułem, że mi na twarz wyszły wypieki, a oczy zaszły mgłą, tak że nikogo nie widziałem przed sobą, tylko ją, całą w bieli, jasną jak słońce, idącą majestatycznym krokiem królowej przy boku swego dostojnego ojca, pełną uduchowionej powagi i anielstwa.

W tej chwili zimny pot mnie oblał i rozejrzałem się niespokojnie, gdyż mi przyszło na myśl, że niepodobieństwem jest, aby z całego gimnazjum nikt się w niej nie kochał i żeby ktoś nie odprawiał warty podczas jej przechadzki. Kamień mi spadł z serca — nie było widać nikogo; widać, że Pan Bóg czuwał nad jakimś życiem, bo przysiągłem sobie, zanim się obejrzałem, że ten, który by szedł za nią, nie doszedłby daleko, chyba żeby za nią poniesiono trupa.

Obejrzała się nagle, ja zaś szybko uskoczyłem w bok i ukryłem się wśród przechodniów, oblany pąsem, gdyż jak błyskawica przebiegła mi przez głowę myśl, że jeśli mi się przyjrzy dokładniej, wtedy jestem zgubiony; albowiem, ni mniej, ni więcej, miałem buciki, które były wprawdzie czarne, ale nie tak znowu, żeby przy odpowiedniej rozwadze nie można było rozpoznać, że zostały przemalowane i że przedtem były jaskrawo żółte, o czym świadczyły krzyczące plamy. Niezrozumienie potrzeb młodego człowieka, tak ubieranego przez rodziców — takie ma skutki...

Zostałem jednak zauważony mimo płochliwej ucieczki w tłum i kiedy przeminęła pierwsza moja trwoga, czułem, jak mnie ogarnia niewysłowione szczęście. Kiedy się w pierwszy pogodny dzień wiosenny wyjdzie na pole i kiedy się dozna z początku zawrotu głowy, potem zaś straszna radość obejmuje duszę, tak że się zaczyna śpiewać bez powodu — czuje się to samo. Dwa teraz poczęły świecić dla mnie słońca: jedno w niebie, drugie na ziemi; to drugie jeszcze wspanialsze i nade wszystko droższe. Niech sobie tamto uwielbiają wszyscy, a to drugie ja jeden uwielbiam, ja jeden na całym świecie i napiszę o nim wiersz taki, jakiego jeszcze w tym mieście nikt nie napisał.

Rozpierała mnie radość tak niezmierna, że dałem dwa grosze żebrakowi z poleceniem, aby się modlił za duszę „nieznajomej”, i szedłem dalej dumny, czując, do jakiego stopnia może człowieka uszlachetnić wielka, niezmierzona miłość. Gdybym był w tej chwili spotkał Zygmunta, byłbym się z nim pogodził bez wątpienia, byłbym w tej chwili przebaczył śmiertelnemu wrogowi.

Zaniepokoiło mnie na chwilę to przeświadczenie uszlachetniającego szczęścia, bo, bądź co bądź, być bardzo nieszczęśliwym i tak zrozpaczonym, jakim ja byłem dotąd, także coś znaczy. Podszedłem więc szybko do jakiejś szyby i przyjrzałem się własnej twarzy. Tak! Była to twarz piękna; spostrzegłem nawet z cichą radością, że mój nos, głupio nieforemny, podobny raczej do dzioba starego kaczora niż do porządnego nosa, nie jest wcale tak straszny — za to w oczach miałem wspaniałe blaski i słoneczną pogodę.

Zręcznym ruchem, przystając z kolei na jednej nodze, otarłem zakurzone buciki o spodnie i szedłem dalej wytrwale, z duszą rozpromienioną i z pałającymi oczyma; byłem gotów iść na koniec świata, na wszystkie niebezpieczeństwa i na wszystkie trudy. I zaszedłem aż do poczty, bo ona mieszkała w domu obok i zanim weszła w sień, obejrzała się lekko i jakby od niechcenia, przebiegła oczyma po mojej twarzy i zniknęła, jak znika marzenie, piękny dzień, radość i słońce. Stałem pod jej domem długo, bardzo długo; i przyszło mi na myśl, aby, zanim odejdę, ucałować mur kamienicy, lecz zbyt wielu chodziło tędy ludzi, ja zaś nie chciałem zdradzić najsłodszej z tajemnic, jaką może mieć człowiek.

Źle spałem tej nocy, gdyż nie na materacu spałem, lecz na obłoku; latały przede mną całe stada aniołów, unosząc do nieba tego żebraka, o którym doskonale wiedziałem, że kradnie mieszczkom kury, a któremu dałem dwa grosze na intencję mojej miłości, on zaś te jedyne moje grosze trzymał na dłoni, aby je pokazać w niebie, komu należy i temu, co rozdziela nagrody. Ona zaś, panna Kazia, przebrana za świętą, miała dookoła głowy najmniej sto lampek elektrycznych, a w dłoni sztuczną palmę, owiniętą u dołu kokosowym włosiem. Długa biała szata, znaczona jej literami i pięciopałkową koroną, zwisała z niej aż do ziemi, ja zaś — klęcząc, aby nie było widać moich czarnych butów, które były żółte z urodzenia i z przyzwyczajenia — całowałem brzeg tej białej szaty. Kiedym się obudził, trzymałem w obu dłoniach brzeg prześcieradła i nie wiedząc jeszcze, czy to sen czy jawa, całowałem je dalej namiętnie, dopóki mnie nie przywróciło do zmysłów silne uderzenie w kark i słuszne pytanie:

— Czyś zwariował czy to taka nowa moda?

Nie odpowiedziałem nic, bo cóż odpowiedzieć na pytanie o tajemnicę?

Są ludzie, którzy nigdy nie pojmą tego, co pojąć może tylko człowiek kochający. Niech im Bóg przebaczy, bo nie wiedzą, co czynią...

Dzień się wiosenny rozpromienił i uśmiechał, patrząc, jak się wróble kąpały w ulicznym kurzu i jak słońce, strojąc sobie żarty jak żak z lusterkiem, z nagła zaglądało ludziom w oczy, uganiało po ulicach, płoszyło jaskółki i przeskakiwało z dachu na dach. Wiatr, jak stary lokaj, wałęsał się powoli wśród drzew i jakby odkurzał miotełką ich czuby, aż się poczęły lekko chwiać. Potem począł się gramolić, stary niedołęga, na uschłą wysoką lipę, złamał z trzaskiem kilka gałązek i spłoszył wrony, które z urągliwym wrzaskiem przeniosły się na kościelną wieżę i poczęły poważnie, jak mądre filozofy, badać wielki czarny zegar wieżowy, który nigdy nie chodzi; zdarza się jednak, że nieraz nagle, z niewiadomego powodu, zacznie bić i wybija trzydzieści dziewięć uderzeń. Wtedy w mieście ktoś umiera, ale zwykle tylko jakiś przejezdny, bo swoi ludzie znają już tę tajemnicę zegara i nic sobie z niej nie robią.

Poranek był jasny i czysty jak moja dusza w tej chwili; związane rzemykiem książki niosłem pod pachą i z radości rzuciłem nimi za burym kotem, który się skradał do wróbli. Nie szedłem, lecz mnie coś niosło, biegłem przez ulice razem z promieniami słońca, uśmiechałem się do każdego, kogom tylko napotkał, myśląc sobie, że gdybym miał milion, rozdałbym dziesięć tysięcy pomiędzy biednych — a gdyby już nie dziesięć, to dwa z całą pewnością.

Szkoła była tego dnia dziwnie pełna światła i dziwnie było w niej radośnie; profesor matematyki zauważył widocznie moją radość, bo mnie pierwszego wywołał. Wyszedłem śmiało, choć mi na chwilę pociemniało w oczach, i stałem jak mur nieporuszony, słuchając zapytania. Profesor, patrząc mi badawczo w oczy, pytał:

— Jeżeli masz dziewięć jabłek i siedem dziewiątych jabłka, trzy gruszki i pięć czwartych gruszki, z tego dasz na przykład Zygmuntowi — (Zadrżałem!) — jedno jabłko i jedną piętnastą tego, co ci pozostało z jabłek, a dwie setne z gruszek, ile ci pozostanie?

— Nic, panie profesorze — odrzekłem głosem tak mocnym jak głos spiżowego dzwonu.

Klasa ryknęła śmiechem, a profesor matematyki wydał z siebie taki głos, jaki wydaje, być może, konający kangur albo coś takiego.

— Nie ci nie zostanie?

— Nic!

— A dlaczego, wolno wiedzieć?

— Gdyż wszystko oddam Zygmuntowi — odrzekłem.

Zdaje się, że się coś w tej chwili na świecie stało, zawaliły się wszystkie góry albo morze wystąpiło z brzegów; nie wiem co — to wiem tylko, że się przez chwilę patrzyły na mnie z bliska straszne, wypukłe oczy i jakaś wielka siła popchnęła mnie ku ławie. Miałem łzy w oczach i nie wiedziałem, co się ze mną dzieje. Bóg mi jednak świadkiem, że odpowiedź moja pochodziła ze szczerego serca. Drżałem na myśl, co to teraz będzie? I nic nie było. Ten straszliwy matematyczny smok był to okropnie dobry człowiek; kiedy nikt nie widział, wziął mnie na ubocze, przypatrywał mi się pilnie przez długą chwilę, pogładził po twarzy, potem powiada:

— Daleko z taką matematyką nie zajdziesz... Ale świat na tym nie stoi... Marsz do klasy, smarkaczu.

Zygmunt się jednakże obraził i kazał mnie powiedzieć przez jednego z trzeciej klasy, że jeśli mu będę ofiarowywał jabłuszka i gruszki, to mnie spierze na kwaśne jabłko, gdyż owoce lubi tylko w tej formie. Widocznie chciał wojny, odrzucił wyciągniętą dłoń. Ha! To trudno... Na niego spadnie krew, jeśli już tak koniecznie musi popłynąć.

Bóg mi świadkiem, że nie pragnąłem walki, byłem bowiem tak szczęśliwy, że mi to przez myśl nawet nie przeszło. Bo i jakżeż nie miałem być szczęśliwy? Przeszedłem jednego dnia sto dwadzieścia trzy razy przed oknami panny Kazi i widziałem ją pięćdziesiąt osiem razy. Byłbym ją może zobaczył nawet więcej razy, ale musiałem odejść, gdyż miałem pożyczone białe rękawiczki i dałem najświętsze słowo, że je oddam o godzinie piątej; przyrzekłem też, że tylko lewą wdzieję, prawą zaś trzymać będę w ręku, gdyż ten gruby Staszek, który mi je pożyczył, miał pójść wieczorem z rodzicami na dworzec kolejowy, gdzie grała muzyka, i tam miał wdziać tę prawą.

Serce moje w tym czasie stało się większe i tak niespokojne jak chory człowiek; wszystkiego mu było mało albo wszystkiego za wiele, źrenice stały się szersze i zdawało mi się, że lepiej widzę, albo też, że po raz pierwszy spostrzegam rzeczy, których dotąd nie widziałem. Skąd się na świecie bierze tyle słońca? W domu słońce, w szkole słońce, na ulicy słońce; wszyscy ludzie są roześmiani i żyją ze sobą jak najlepsi przyjaciele. Wiosna tego roku jest taka cudna, jakiej dotąd nie pamiętam, i taka pachnąca, że przyprawia o zawrót głowy; w tych zapachach, buchających z każdego drzewa i z każdej kępy, rozpłynęła się gdzieś moja melancholia, gdyż, jak wiadomo, bardzo cierpiałem z jej powodu i z jej powodu pisałem takie bardzo smutne wiersze, aż się serce we mnie krajało, ile razy przepisywałem je „na czysto”, mieszając rymy ze łzami.

Byłem też bardzo szczęśliwy i jeśli mnie jeszcze co bolało, to tylko to, że nie wszyscy ludzie na świecie wiedzą o moim szczęściu. Uważałem wprawdzie, że ile razy wracałem ze szkoły, ten i ów przystawał, przypatrywał mi się tajemniczo, po czym westchnął; zdawało mi się, że mnie wskazują palcami, mówiąc: „Oto jest człowiek szczęśliwy!”. Wtedy rumieniłem się gwałtownie, jakby się wstydząc wielkiego mego szczęścia, i myślałem: „Nie zasłużyłem na nie! Ona jest moim szczęściem...”. Równocześnie żal we mnie wzbierał nad nieszczęśliwymi, lecz nie mogłem przecież każdemu z osobna tłumaczyć, że szczęście moje jest koło poczty; tylko głupi pokazuje wszystkim miejsce, w którym skarb zakopał.

Zauważyłem, że miłość wywiera na człowieka ten sam wpływ co nowe ubranie, które wdziało się po raz pierwszy i drży się na myśl, że je można splamić nieuważnie; równocześnie duma rozpiera człowieka w nowym ubraniu, kiedy się znajdzie w kole ludzi wymiętych i poplamionych, czuje się lepszy i przysięga, że takim będzie zawsze. Tak samo i ja przysięgałem, używając słów nadzwyczaj pięknych i pełnych tajemniczej mocy, że będę ją kochał do śmierci, że wycierpię dla niej najstraszniejsze prześladowania, że nie splamię niczym ani duszy, ani serca. Łzy miałem w oczach, składając tę przysięgę i bałem się trochę, rozważając szybko, czy nie obiecuję zbyt wiele. Nie! Nie za wiele!

W tej chwili byłem gotów na śmierć...

Kiedy wczoraj przyniosłem pannie Kazi Ducha puszczy, zapytała mnie znienacka:

— Czy pan wierzy w miłość wieczną?

Przez chwilę serce we mnie zamarło, gdyż dotąd nie mówiliśmy o tych najświętszych rzeczach; poczerwieniałem mocno, pasowałem się ze sobą długo, wreszcie odrzekłem, jąkając się:

— Wierzę w miłość wieczną i nawet pozagrobową.

Wtedy ona zmrużyła swe śliczne oczy i patrzyła na mnie długo, potem, niby patrząc w okno i niby nie mówiąc wprost do mnie, rzekła bardzo znacząco:

— „Niech się wprzód każdy dobrze zastanowi, nim «kocham ciebie» drugiej duszy powie!”15.

Znam te słowa z jej właśnie pamiętnika, gdzie je wpisał poborca podatkowy, ale nie wiem, kto je skomponował, gdyż są do rymu, a poborca podatkowy jest pijak, bije podobno żonę i nigdy nie napisał wiersza. Ale dlaczego ona mi to mówi? Jeśli wie, że ją kocham śmiertelną miłością, nie powinna wątpić w wieczną miłość, a co do tego „zastanowienia się”, to była wcale zbyteczna uwaga, bo moim zdaniem, jeśliby się każdy człowiek zastanowił nad tym, co czyni, zanim zacznie kochać — nikt by się nie kochał, zbyt wiele bowiem jest cierpień i udręczeń w miłości. Byłem więc bardzo smutny tego dnia i siadłszy wieczorem przy oknie, za którym poczynały kwitnąć białe bzy, oparłem głowę na rękach i patrzyłem w niebo, oczyszczone z chmur, bo księżyc miał wejść na nie za chwilę spoza dachów, nad którymi widniała już srebrzysta mgła jak srebrna łuna, choć jeszcze nie było widać księżyca. Jakiś cień padł na moje rozświetlone szczęście, więc czekałem ukazania się księżyca jak zjawienia się kogoś dobrego, komu można powiedzieć wszystko i serdecznie się użalić. Nie byłem nieszczęśliwy, lecz bardzo smutny, choć mi się nie wydarzyło nic złego; powtarzałem sobie wyraźnie, że przecież nic się nie stało, a wtedy poczynało mnie dręczyć wspomnienie zmrużonych oczu. Czemu ona pytała o wieczną miłość? Jaka może być inna?

I czemu powiedziała to tak bardzo dziwnie?

Straszne rzeczy kryją się w tajemnicy miłości. Kiedy zaś o tym właśnie myślałem, księżyc, jakby się powoli wdrapał po wysokim, czarnym kominie, ukazał się nad dachem i zaświecił mi wprost w oczy tak dziwnym światłem, że powoli przymknąłem oczy i zdawało mi się, że mdleję, tak mnie nagle odeszły wszystkie siły; niemoc zaś moja była tak wielka, że choć się opamiętałem z nagła, nie mogłem już powstrzymać łez, które płynąć zaczęły powoli, strasznie ciepłe i tak obfite, żem ich otrzeć nie zdołał i przez nie patrzyłem na niebo, na którym już nie jeden świecił księżyc, gdyż przez łzy widziałem ich kilka — wszystkie zamglone i wszystkie okropnie smutne.

Byłem nazajutrz dumny z tego, że miłość moja zaczyna być bardzo tragiczna, i starałem się nawet być więcej smutny, niż byłem w istocie. Tu się jednak zaczęła prawdziwa tragedia. Podszedł tego dnia ku mnie Zygmunt i patrząc mi ironicznie w oczy, rzekł:

— Ktoś ci kazał powiedzieć, abyś nie chodził co dnia koło poczty, bo to może kogoś skompromitować!

Coś mnie uderzyło mocno w głowę, bo ujrzałem w oczach całe gwiaździste niebo. Zanim jednak zdołałem zabić tego podłego człowieka, on uciekł już dawno i zaczął w oddali tarzać się po ziemi z radości. Podły, podły człowiek... Dnia tego nic nie jadłem, za to ze sto razy przeczytałem w Izabeli, królowej Hiszpanii16 ten prawdziwy, och, jak bardzo prawdziwy ustęp, pełen grozy: „Jestem przez ciebie nienawidzony, królowo!”. „Odejdź, marszałku Serraro17, dziś chcę być bez żony...”18.

Co się po tych słowach działo w jego duszy, to samo działo się teraz w mojej.

Zacząłem walkę, lecz bez wiary w zwycięstwo, w takiej sytuacji można tylko uwierzyć w śmierć; myślałem długo w noc, co mi czynić należy, i ciągle dochodziłem do jednego wniosku: należy się zabić. Tak, lecz przedtem zabić jego, Zygmunta, i to nie zwyczajnym sposobem, lecz jakimś bardzo wymyślnym, gdyż spełnił on zbrodnię największą z największych, zdradził bowiem przyjaciela. O niej starałem się nie myśleć, chociażby mi łatwiej było przyszło wyrwanie stuletniego dębu z korzeniem niż jej imienia z serca, w które wrosło przez dni kilka — żadna bowiem liana nie rośnie tak prędko jak drzewo miłości. Bałem się przy tym wszystkim bardzo, że zerwiemy znajomość, a ona mi nie odda Ducha puszczy, przez co mógłbym mieć arabską awanturę, gdyż to nie była moja książka.

Zacisnąłem zęby i myślałem aż do świtu. Rano zaś, w niedzielne rano, twarz już miałem spokojną jak kamień, choć tragiczną. Wlazłem na strych, zamknąłem się tam starannie i w największej ciszy począłem ostrzyć na kamieniu scyzoryk; od czasu do czasu próbowałem ostrza na wiszących na strychu koszulach, które przecinałem z góry na dół jednym wspaniałym cięciem. Już był ostry. Odwinąłem tedy rękaw, obnażyłem ramię i zatapiając stal w ciele powoli, aby dłużej i mocniej bolało, począłem ryć na ramieniu wielką, krwawą literę „K”. Jej literę... Chociaż mi pociemniało w oczach, nie syknąłem nawet, gdyż kto się waży już na takie rzeczy jak zadawanie samemu sobie niezmiernej męki, ten powinien okazać odwagę bohatera. Kiedy jednak ujrzałem krew, biegać począłem po strychu i suszącą się tam, nieco już pokrajaną, bielizną począłem ocierać krew na ramieniu; nie było tej krwi wprawdzie wiele, co jednak było bielizny, to była krwawa, jakby trzydziestoletnia wojna nie gdzie indziej się odbywała, tylko na naszym strychu.

Blady i drżący ze wzruszenia, lecz dumny i tragicznie spokojny, szedłem tam, gdzie była moja dusza i skąd pochodziła moja męka — aż do poczty. Panna Kazia siedziała na podwórzu pod kasztanem i łapała na kamiennym stoliku muchy do swoich naukowych zbiorów; ujrzawszy mnie, zmarszczyła brwi i nie skinęła nawet głową.

Skłoniłem się z uszanowaniem, tak że aż pył się podniósł ze żwiru, po którym gwałtownie szurnąłem prawą nogą w ukłonie.

Podała mi milcząco rękę i wydęła usta. Ja milczałem czas jakiś, wreszcie po zbyt długiej chwili, gwałtownie się zaczerwieniwszy, zapytałem:

— Czy pani nie uważa, że jestem śmiertelnie blady?

Podniosła na mnie cudowne swoje oczy, przypatrywała mi się przez moment ze zdumieniem, wreszcie wybuchła straszliwym, okrutnym, obłąkanym śmiechem. W pauzach tego śmiechu rzekła:

— Pan jest blady? Pan jest czerwony jak burak...

Niespodziana fala złości napłynęła mi do serca, gdyż gorzej nie można spoliczkować człowieka; wszystko mogłem ścierpieć, lecz nie podejrzenie, że nie jestem w tej chwili blady. Długo ważyłem słowa, rzekłem wreszcie z godnością:

— Jeżeli jestem czerwony, to chyba od krwi.

To mówiąc, szatańsko ironiczny, nad wyraz złośliwy, niepodobny do siebie, zacząłem powoli odwijać rękaw kurtki, co widząc, ona krzyknęła ze wstydu i szybko zakryła dłońmi oczy. Widziałem jednak, że z niezmierną ciekawością patrzy przez palce. Dreszcz po niej przebiegł, nie spodziewała się widocznie ujrzeć tego, co ujrzała — straszliwe, krwawe ramię.

A ja, wytrzymawszy w milczeniu odpowiednią chwilę, mówiłem drwiąco:

— Niech to Zygmunt potrafi!

Wtedy ona odjęła dłonie od twarzy i spojrzała na mnie z nieskończoną pogardą; uśmiechając się lekko, jak wielka dama, zapytała mnie, również drwiąco:

— A czy pan wie, co zrobił pan Zygmunt?

„Bydlę on jest, nie pan”, pomyślałem, ale nie odrzekłem nic, bo mię paliła ciekawość.

— Pan Zygmunt wyciął sobie nożem „K” i „M”, i pięciopałkową koronę nad literami...

Zachwiałem się i zdawało mi się, że upadnę; ostatkiem sił zawinąłem rękaw i zdołałem wyrzec tylko słabnącym głosem:

— W takim razie niech mi pani odda Ducha puszczy...

Za chwilę miałem już swoją książkę i szedłem złamany, cichy, smutny w stronę domu, który, zawsze cichy, szumiał teraz i huczał jak morze, a ponad tym szumem i hukiem drżał w powietrzu jak lwi ryk głos naszej kucharki, grubej wiedźmy, bardzo pyskatej, ospowatej na gębie i bardzo mocnej. Powietrze drżało coraz to straszliwszym przekleństwem: „Żebym tak sądnego dnia doczekała... Żeby Matka Boska ręce i nogi połamała temu, co to zrobił... Ktoś zwariował, a ty odpowiadaj, nieszczęśliwa sługo!”.

Och, to była straszna chwila! Pamiętam, jak dziś, że gdzieś daleko biły dzwony w kościele, a ktoś blisko grał na arystonie19, kiedym ja, ułożony wzdłuż na chwiejącej się ławce, wył z bólu, uderzany rytmicznie, wedle wszelkich zasad, cienką trzciną; każde uderzenie odbijało się w mym sercu, choć wcale nie bito w serce. Kiedy zaś, chwyciwszy się rękoma za obolałe miejsce, uciekałem na podwórze jak postrzelony jeleń, usłyszałem tę jeszcze zapowiedź:

— To dopiero za jedną porżniętą koszulę. Zostały jeszcze trzy i dwa prześcieradła...

To wszystko dla niej, dla niej, dla tej złej, strasznej kobiety, to wszystko za przelaną krew, za śmiertelną miłość — ten wstyd i to upokorzenie... Świat nie jest potworny, świat jest diabelski...

Płakałem cicho, kiedym się już ułożył w łóżku; usłyszała moje łkanie ospowata kucharka, przyniosła mi dwa jabłka i powiada:

— A nie trzeba było naszych koszul krajać, obok były cudze, ale taki durny, to nigdy nie pozna... A po co to robił?

Nie odpowiedziałem nic, tylko rękę z krwawą raną wyciągnąłem spod kołdry i pokazałem jej w milczeniu; zrozumiała od razu wszystko, była ci to bowiem kobieta przemyślna i w sprawach serca bardzo doświadczona. Zaniemówiła ze zdumienia, po czym, westchnąwszy kilka razy z głębi niezmiernie przepaścistych piersi, pokiwała głową i rzekła:

— Dla jakiejś lafiryndy!

Odeszła jednak wzruszona i kiedy mnie na drugi dzień wołano na straszliwy sąd, zrobiła zacna niewiasta taką piekielną awanturę, że dom drżał w posadach, a młode jaskółki wylatywały z gniazd pod dachem. Stłukła ze trzy garnki i krzyczała, jakby ją kto z ospowatej skóry obdzierał:

— Chrześcijańskie dziecko tu męczą! I za co? Za dwie dziurawe koszule, których by porządny człowiek i tak na siebie nie wdział... Pół godziny w takim domu nie będę...

Dobra to była kobieta, więc niech odpoczywa w spokoju, gdyż dawno już umarła, kiedy ją później mąż tak pobił, że jej wątrobę odbił czy coś takiego.

Cóż mi jednak z tego? Kto me łzy policzy? Obnosiłem swój wstyd i swoją hańbę przez długie dni, bladłem tylko śmiertelnie, ilekroć spotkałem Zygmunta; śmierć mu pisana była już dawno, nie miałem tylko sposobności dokonać swojej zemsty, tym bardziej że nawet spał z katapultą i kamieniami. Podobno kochał się bardzo w tej... w tej... — imienia jej już nie wspomnę; co dnia widywałem go z daleka koło poczty.

Lecz i ja tam chodziłem, niestety. Próbowałem już nawet w tych godzinach, kiedy mi było wolno wyjść z domu, przywiązywać się sznurkiem do nogi stołu albo do klamki od drzwi, aby tylko nie wyjść, aby tylko nie ujrzeć jego ani jej, a jednak wychodziłem zawsze i krążyłem jak błędny. Ujrzawszy zaś ją z daleka, uciekałem jak szalony, aby się nie ucieszyła, widząc moją słabość i swoją straszliwą moc — zwycięstwo swoje, a moje pohańbienie. Jednego takiego dnia spotkałem się oko w oko z nim, z Zygmuntem.

W pierwszej chwili było nam obu nieprzyjemnie i chwialiśmy się przez jeden moment na piętach, chcąc uciec jak najprędzej w dwie przeciwne strony, lecz trwało to tylko moment — spojrzeliśmy sobie w oczy i wyczytaliśmy w nich wzajemną, nieskończoną wzgardę i obietnicę jakiejś straszliwej, długo trwającej, okropnej śmierci. Przyjaciele! Tak, dawniej przyjaciele!... Straszne są wyroki Boże...

Widocznie baliśmy się serdecznie obaj, gdyż zaczęliśmy mówić głosem bardzo drżącym. On pierwszy zaczął:

— Czy chcesz być listonoszem, że tak ciągle chodzisz koło poczty?

Odrzekłem ja:

— Czy chcesz się powiesić na latarni, że tak ciągle pod nią wystajesz?

Cofnąłem się przezornie po tych słowach, on także się porwał do ucieczki, myśląc, że chcę się rzucić na niego w obłędzie cierpienia.

Rzecze on:

— Można być bałwanem, ale tylko do pewnego stopnia.

Na to ja:

— Widzę, że mówisz z doświadczenia...

Spąsowiał Zygmunt, obrócił się na pięcie i odszedł powoli! To mi się nie podobało, byłbym bowiem wolał wybuch, w tym zaś jego spokoju kryło się coś strasznego, dlatego też oczekiwałem niespokojnie końca tej sprawy. Nie czekałem długo — wyzwał mnie nazajutrz.

Och, cośmy wtedy przeżyli!

Przyszło do mnie dwóch sekundantów z trzeciej klasy i wszyscy razem ukryliśmy się w starej szopie na podwórzu. Tam zaczęliśmy mówić bardzo cicho i tajemniczo; jeden z nich zwrócił się do mnie bardzo uroczyście i rzekł:

— Daj słowo, że nikomu nie powiesz!

— Daję słowo!

Pomyśleli chwilę, potem mi drugi powiada:

— To mało, daj słowo honoru!

— Daję słowo honoru...

Odeszli na bok, naradzali się bardzo długo, potem bardzo uprzejmie, lecz bardzo również stanowczo, mówią:

— Słowo honoru jest mało, daj najświętsze słowo honoru.

— Daję najświętsze słowo honoru!

— Powiedz, jak Boga kochasz...

— Jak Boga kocham!

Uspokoiwszy się w ten sposób, wyjaśnili mi sprawę: otóż Zygmunt, uznawszy, że walka między nim a mną jest na śmierć i życie, wyzywa mnie na pojedynek.

— Trzeciego stopnia! — rzekł jeden z nich.

Nie wiedziałem, co to jest pojedynek „trzeciego stopnia” i czy w ogóle jest taki, nie mogłem się jednak z tym zdradzić; czułem tylko, że w tym „trzecim stopniu” jest coś strasznego.

— Dobrze! — odrzekłem. — Nie uznaję wprawdzie pojedynków trzeciego stopnia, ale mnie jest wszystko jedno!

Uważałem, że spojrzeli na mnie z szacunkiem i trącili się znacząco łokciami, ja jednak udawałem, że tego nie dostrzegam i dla tym większego efektu zacząłem nawet pogwizdywać. Niech wiedzą, z kim mają do czynienia...

Zrobiło mi się nieco niedobrze, kiedy odeszli i kiedy ja z kolei musiałem pójść szukać sekundantów. Znalazłem ich sobie siedmiu i wszyscy dali mi słowo honoru, że mi nic nie pozwolą zrobić i nie pozwolą mnie obić przed pojedynkiem, który naznaczyliśmy na najbliższe święto.

Całe niższe gimnazjum patrzyło na mnie i na Zygmunta z niekłamanym podziwem; to nic, ale zauważyłem, że cały pensjonat oglądał mnie wczoraj bardzo ciekawie na ulicy, i usłyszałem za sobą szept:

— Uważasz, jaki jest blady?

Tak! Obca osoba to spostrzegła, a ona nie umiała tego spostrzec. To tak zawsze...

Dzień był ponury, jak zwykle w chwilach strasznych; szedłem w otoczeniu moich sekundantów, do których przyłączyła się prawie połowa drugiej i połowa trzeciej klasy, gdyż reszta była po stronie Zygmunta i miała przyjść z nim. Szliśmy za rzekę i za most kolejowy, gdzie w niewielkiej olszynce miał się rozegrać ostatni akt krwawego dramatu. Zygmunt ze swoim „sztabem” (!) nadszedł za chwilę i skłoniliśmy się sobie z daleka. Wszyscy patrzyli na nas z niesłychanym uwielbieniem, w którym jednak najwięcej było zazdrości. Szumiało mi w głowie, słyszałem jednak, jak mi ktoś mówił za uchem:

— Ty... Nic się nie bój, on się więcej boi...

Wcale się nie bałem, tylko mi tak nieznośnie szumiało w głowie.

Kilku sekundantów z mojej strony i kilku z jego zaczęło obliczać kroki, gdyż mieliśmy się strzelać na odległość czterdziestu kroków, ale tylko pod warunkiem utraty życia z jednej albo z drugiej strony, albo też z obydwóch stron. Tak się długo miało strzelać, aż ktoś zginie.

Przy obliczaniu kroków krzyknął nagle mój sekundant:

— Stój, on szachruje!

Pokazało się, że sekundant Zygmunta, największy dryblas z całej trzeciej klasy, robi strasznie wielkie kroki, aby jak najbardziej oddalić śmierć od Zygmunta. Przy tej sposobności pobili się sekundanci bardzo dotkliwie, jak zwyczajna hołota, bez uwagi na powagę chwili i śmierci; ponieważ zaś już żadnemu wierzyć nie było można, odmierzyliśmy dystans kijem i kwestia ta została załatwiona.

Trzeba było nabić broń, której dostarczył Witek z trzeciej klasy, gdyż jego ojciec miał zakład zastawniczy, i niedawno właśnie zastawili u niego jeden rewolwer i jeden pistolet — oba bardzo stare i bardzo zardzewiałe, ale do pojedynku jeszcze wcale dobre. Ściągnął je po cichu i przyniósł, teraz zaś kierował nabijaniem, gdyż się najlepiej na tym rozumiał. W pistolet nasypał bardzo dużo prochu, przybił to prawie całą gazetą, włożył w lufę kilka kawałków gwoździ, mały kluczyk i kulę, zaś na to wszystko nasypał pół garści utłuczonego między dwoma kamieniami szkła. Patrzyliśmy na to wszystko bardzo ciekawie, dziwiąc się jego sprawności; on zaś, widząc, że wszystkie oczy na nim spoczywają, mrugnął na mnie znacząco i powiada:

— Nie zabijesz go kulą, to go zabijesz gwoździem, a nie dostaniesz go gwoździem, to go kluczyk może trafić w oko. To jest na wszelki przypadek...

Potem wśród uroczystej ciszy zaczął nabijać rewolwer, co już było trudniejsze, gdyż jakaś sprężyna była zepsuta i nie chciała się otwierać. Trzeba było dopiero bardzo mocno bić kamieniem, aby się zaczęło kręcić to, w co się wkłada naboje, które były za małe i wylatywały, tak że dopiero każdy z osobna trzeba było owijać papierem, aby nie wypadały z otworów.

Szło teraz o to, kto dostanie rewolwer, a kto pistolet; kłótnia na ten temat trwała bardzo długo i bardzo już sobie zaczęto skakać do oczu, kiedy ktoś zaproponował, aby los rozstrzygnął. Ja dostałem rewolwer. Ująłem go ostrożnie ręką i poczułem, że jest strasznie, lodowato zimny.

„Biedny Zygmunt!”, pomyślałem i tak mi się go żal zrobiło, że chciałem rzucić rewolwer i wszystko i uciec z tego miejsca. Znaczyłoby to jednak hańbę na całe życie, tym bardziej że czułem tyle zwróconych na siebie oczu. Zygmunt stał w oddali i nagle dojrzałem, że mierzy we mnie.

— Stój! — krzyknięto chórem.

— Co znaczy „Stój”!? Próbować wolno!

— Nie wolno!

— Daję słowo honoru, że nie wolno... Ja się także trochę znam na pojedynkach.

Postawili nas naprzeciwko, wszyscy zaś cofnęli się w mig i pochowali za drzewa. Dreszcz, przerażenie i burza były w powietrzu; zdawało mi się, że w nagłym poszumie drzew słyszałem szelest śmierci.

Spóźniony któryś sekundant uciekał szybko, krzycząc:

— Nie strzelać jeszcze! Nie strzelać!

Nogi drżały pode mną. Powtarzałem sobie cichutko: „To dla ciebie, Kazimiero!”.

Nazywałem ją w tej chwili uroczyście, choć mi przez myśl przebiegło, że on, Zygmunt, mówi sobie pewnie w tej chwili to samo. Chciałem krzyknąć do niego, że go bezwarunkowo nie chcę zabić, chcę go tylko trafić kulą w serce, ale nie śmiertelnie, lecz tylko w serce, aby mu na nim pozostała taka sama rana, jaką ja miałem na moim, jej zadaną oczyma. Tymczasem on pierwszy zawołał:

— Niech on mnie przeprosi, a nie będę strzelał!

Najpierw chwila zdumienia, a po nim wszystkie krzaki naokół i wszystkie drzewa (gdyż sekundantów widać nie było) zawrzały jednym wielkim głosem:

— Tchórz! Tchórz!

Zygmunt poczerwieniał, zamknął oczy, podniósł w górę broń i strzelił.

Upadłem tej samej chwili i usłyszałem tylko, jak ktoś krzyknął z daleka:

— Trup, uciekajmy!

Podniosłem się natychmiast, gdyż upadłem tylko z emocji, słysząc potworny huk; przede mną była chmura dymu, po obu stronach ujrzałem, jak dwudziestu kilku naszych sekundantów z płaczem i krzykiem uciekało co tchu w piersiach. Po chwili ujrzałem Zygmunta — stał, blady jak trup, oparty o drzewo, z pogruchotanym drzewcem w dłoni, z której płynęła krew. Rozpacz mnie ogarnęła na ten widok, nie mogłem sobie przypomnieć, abym strzelił, a przecież on stał z zakrwawioną dłonią.

— Co ci jest? — krzyknąłem, podbiegając.

— Boli... — szepnął Zygmunt.

Owiązałem mu rękę chustką i słaniającego się odprowadziłem do domu; szedł przez miasto bardzo dzielnie, choć go palec bardzo piekł, gdyż się szczęśliwie zranił tylko w palec. Nagle zatoczyliśmy się obaj — panna Kazia, która doskonale wiedziała, że gdzieś tam pod miastem może w tej chwili kona z jej powodu najmniej dwóch ludzi, szła ulicą uśmiechnięta i wesoła, a z nią jej ojciec, sądowy radca, i jeden elegant z czwartej klasy.

Nie śmiejąc nawet odetchnąć, przystanęliśmy pod murem — przeszła i nawet nie spojrzała na nas. Dwa serca zaskowyczały z bólu.

Zygmunt patrzył na nią jak w gorączce.

— Zdradziła nas... — mówił.

Bałem się, żeby nie pobiegł za nią i nie zabił jej na miejscu, więc go siłą odprowadziłem do domu; nazajutrz przybiegł do mnie zziajany i z rozpaczą na twarzy.

— Wiesz czemu? — szepnął.

— Czemu?

— Powiedziała, że kocha teraz tego z czwartej klasy, bo on ma rower...

Padliśmy sobie w objęcia i długo, długo płakaliśmy jak dzieci. Tego zaś samego dnia wygnali nas obu sromotnie ze szkoły...

Och, jak to dawno, jak to dawno... Cóż, serce głupie? No, cicho, już cicho, gdyż słońce wstaje nad Paryżem i gotowe ujrzeć, że łzy mam w oczach, takie same jak wtedy, ja i ten stary bałwan, mój przyjaciel, pierwszy skrzypek z Sidney.

— O czym myślałeś? — pytam go niby tak sobie.

On zaś uśmiechnął się dziwnie wilgotnymi jeszcze oczyma i powiada:

— O tym, że cię kiedyś mogłem zastrzelić, lecz nie mogłem znaleźć głowy.

Tuła się teraz gdzieś po świecie, biedaczysko.