Źródło i licencja tłumaczenia
AKT TRZECI
Palestrio, Periplektomenus, Pleusikles.
PALESTRIO
wychodzi pierwszy z domu Periplektomenusa; mówi do wnętrza domu
Wprzód wyglądnąć mi pozwólcie, czy nie ma zasadzki,
Jako że tu radzić chcemy. — Trza miejsca pewnego,
By wróg jakiś nam nie ściągnął łupów z tej narady.1
Dobra rada jest złą radą, gdy wróg z niej korzysta,
A gdy już wróg z niej korzysta — tobie musi szkodzić,
Bo najczęściej ktoś ci ściągnie, co dobrze uradzisz,
Gdy bez troski o ostrożność miejsce narad znajdziesz.2
A wrogowie, skoro tylko plan twój wymyszkują,
Twoim planem, twoim własnym, gębę ci zatkają,
Ręce twoje ci skrępują — i coś im chciał zrobić,
Tobie zrobią! Więc podglądnę, czy też tu z tej strony,
Albo z lewej, albo z prawej, jakiś się myśliwy
Nie podkrada z siecią słuchu3. —
rozgląda się
Aż do końca tej ulicy. Świetnie. A więc wołam:
Pleusiklesie! Hej! Wychodźcie! Periplektomenie!
Wychodzą Periplektomenus i Pleusikles.
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
Gdy są ludzie tak porządni. — Ale chciałbym wiedzieć,
Czy rzecz mamy tak prowadzić, jakeśmy tu w domu
Uradzili?
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
PLEUSIKLES
Mógłbym tego nie uznawać, co wyście uznali?
do Palestriona
PALESTRIO
kłaniając się
PERIPLEKTOMENUS
klepiąc po ramieniu Pleusiklesa
PLEUSIKLES
Nieszczęsnego. Tak mnie dręczy — i ciało, i duszę — —
PERIPLEKTOMENUS
PLEUSIKLES
Ja narzucam takie sprawy, co godne młokosa,
Lecz nie ciebie i cnót twoich; ty się o to starasz
Z wszystkich sił — i wszystko dla mnie. I mnie chcesz dopomóc
W mej miłości; przy tym musisz takie rzeczy robić,
Których raczej w twoim wieku unikać się godzi,
A nie szukać! Wstyd mi tedy, że tobie w starości
Tyle tych kłopotów sprawiam.
PALESTRIO
wtrąca się
Kochasz w całkiem nowy sposób, jeżeli się wstydzisz
Czegokolwiek z twoich czynów! Nie kochasz się wcale,
Pleusiklesie! Tyś nie amant, ale cień amanta!
PERIPLEKTOMENUS
urażony
Całkiem już z tamtego świata? Z trumny? Więc ty myślisz,
Że ja żyję już tak dawno? A przecież ja nie mam
Więcej niż pięćdziesiąt cztery, wzrok mam całkiem bystry,
Nogi chyże, ręce zwinne!
PALESTRIO
Jednak w swym usposobieniu wcale nie jest starcem.
Jest w nim jakiś doskonały, wrodzony zmysł życia!
PLEUSIKLES
poprawia się
Wszakże ta życzliwość jego jest już — — wprost młodzieńcza!
PERIPLEKTOMENUS
udobruchany
Lepiej poznasz mą życzliwość dla twojej miłości.
PLEUSIKLES
z grzecznym wyrzutem
PERIPLEKTOMENUS
Poznać miłość, gdy chcesz pomóc drugiemu w miłości.]6
By mieć przykład sam na sobie, nie szukać gdzie indziej.
Bo kto kiedyś sam nie kochał, ten pojąć nie zdoła,
Co ma w głowie zakochany. I ja też mam w sobie
Jeszcze coś z miłosnych soków i jeszczem nie oschły
Na to, co rozkoszne, miłe. A potrafię także
Dowcipnisiem być wytwornym, miłym biesiadnikiem
I nikomu się przy uczcie nie zwykłem sprzeciwiać.
Umiem wstrzymać się przy uczcie od rzeczy niemiłych,
Tyle mówić, co wypada — i tyle zamilczeć,
Gdy ktoś inny głos zabiera. A przy tym nie spluwam
I nie charkam, i nie siąkam: w Efeziem7 się rodził8,
Nie w Apulii — i nie jestem — jakiś animulczyk!
PALESTRIO
pół do publiczności, pół do Periplektomenusa
Nie brak mu tych wszystkich zalet, o których wspomina,
Toż go widać własną piersią Wenus wykarmiła!10
PERIPLEKTOMENUS
ale i tak chwali się w dalszym ciągu
Nie wyciągam rąk po pieczeń, kubków nie wywracam,
Ni też nigdy z mej okazji — że niby przy winie —
Kłótnia uczty nie zakłóci. Gdy mi ktoś niemiły,
idę sobie, nic nie gadam. Gdy leżę przy stole,
To dbam tylko o Wenerę, o miłość, wesołość!
PALESTRIO
Dajcie mi trzech takich ludzi: złotem czystym płacę!
PLEUSIKLES
Więcej miły w każdej sprawie, więcej druh druhowi!
PERIPLEKTOMENUS
Tyle doznasz w wszystkich sprawach usług z mojej strony.
Będziesz chciał mieć pomocnika twardego, szorstkiego,
Ja nim jestem! Będziesz chciał mieć kogoś łagodnego,
Powiesz, żem jest łagodniejszy niżli morze w ciszy.
Będę jeszcze przytulniejszy niż wietrzyk Favonius12!
Albo ci wyczynię z siebie jak najweselszego
Gościa czy też pieczeniarza, lecz pierwszorzędnego,
Lub smakosza najlepszego; a w tańcu, nareszcie,
Wprost niewieściuch żaden nie jest taki jak ja gibki!
PALESTRIO
do Pleusiklesa
PLEUSIKLES
No i tobie, bo wam sprawiam — widzę — moc kłopotów.
zwraca się do Periplektomenusa
PERIPLEKTOMENUS
Lub na wroga — lecz co wydasz czy na przyjaciela,
Czy na gościa, co ci miły — to jest czysty dochód!
A i to za zysk uważa każdy człek rozsądny,
Co się wyda w boskich sprawach. Toteż dzięki bogom
Mam cię za co u mnie przyjąć, i to całą duszą:
Jedz, pij, baw się razem ze mną, oddaj się uciechom!
Wolnym13 jest i dom mam wolny; sam żyję dla siebie.
Wszakże mogłem, dzięki bogom, dzięki mym bogactwom —
Pojąć żonę i posażną, i z rodu świetnego —
Ale po co mam w dom wpuszczać — bydlę, co wciąż szczeka14?
PALESTRIO
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
PERIPLEKTOMENUS
W ogóle gdzieś znaleźć można; bo czyż mam wziąć taką,
Która nigdy mi nie powie: „Kup, mój mężu, wełny,
A ja ci płaszcz miękki zrobię, ciepły, tunik15 kilka,
Dobrych na ten czas chłodniejszy, byś nie marzł tej zimy —”
(Nie, takiego słowa nigdy żona ci nie powie),
Lecz nim zaczną piać koguty, ze snu mnie obudzi,
Mówiąc: „Daj mi coś, mój mężu, matce na podarek,
Na pierwszego16; daj na kuchnię, trzeba na smażenie17;
Daj mi na zapłatę w święto, wróżce takiej, siakiej18,
A wstyd, gdybym tej nie dała, co wróży z drgnień oka19;
Muszę piękny dać podarek mej garderobianej20,
Już się dawno na mnie boczy moja prasowaczka21,
Że nic dotąd nie dostała. To znów akuszerka
Burdę wielką mi zrobiła, żem dała za mało;
A tej nic, co się zajmuje dziećmi naszej służby22?
Te i inne tym podobne, liczne wady kobiet
Mnie wstrzymują od ożenku — z taką, co w ten sposób
Wiecznie by mi trajkotała!
PALESTRIO
Bo gdy raz, dalibóg, stracisz tę twoją swobodę,
To niełatwo ją odzyskasz!
PLEUSIKLES
W wielkim rodzie i bogactwie, by człek chował dzieci,
Żeby pamięć nie wygasła osoby i rodu.
PERIPLEKTOMENUS
Teraz sobie żyję dobrze, szczęśliwie — i całkiem
Tak, jak chcę i jak zapragnę; a gdy śmierć nadejdzie,
Mienie moje rozdam krewnym, między nich podzielę.
Oni będą wtedy przy mnie i o mnie dbać będą,
Będą troszczyć się, co robię i czy czego nie chcę.
Toć już teraz, nim zaświta, już są, by zapytać,
Czym spał dobrze! — Ja tych przyjmę jako moje dzieci,
Co dziś o mnie pamiętają: choćby przy ofierze
Mnie oddają większe części niżli sobie samym,
I na ucztę potem proszą, na obiad, śniadanie,
A ten się najgorzej czuje, co mi najmniej posłał.
Na wyścigi ślą swe dary — a ja sobie mówię:
Mienie moje pragną połknąć — i dlatego tylko
Tak się wszyscy prześcigają w przysmakach, podarkach!
PALESTRIO
O swe życie. Bo w ten sposób — gdy ci się powodzi —
Możesz sądzić, że masz dzieci: bliźniaki, trojaki!
PERIPLEKTOMENUS
Ciągle bym się tylko martwił: Jeśliby miał febrę,
Już bym myślał, że umiera; jeśliby gdzieś upadł,
Czy pijany, czy też z konia, już bym drżał o niego,
Czy nie skręcił sobie karku lub nóg nie połamał.
PLEUSIKLES
Bo majątku nie marnuje, o siebie dbać umie
I przyjaciół swych wspomaga.
PALESTRIO
Niech mnie bogi i boginie — powinny by bóstwa
Tak zarządzić, żeby życie nie było jednakie
Dla każdego śmiertelnika. Lecz jak przy towarach,
Ten, co ma na targu nadzór23 — jeśli jest porządny —
Dla towaru porządnego taką stawia cenę,
Jak wymaga jego dobroć; a znów dla podłego
Taką, by pan nie miał zysku z podłości towaru.
Tak powinni by bogowie życie porozdzielać:
Kto jest miły, niechby temu długie dali życie,
A kto podły czy też zbrodniarz — niechby szybko umarł.
Gdyby byli tak zrobili, mniej by było łotrów
I mniej byliby bezczelni w swych czynach — a wreszcie
Ludzie, co by byli zacni, taniej by żyć mogli.
PERIPLEKTOMENUS
Albo ganił. — Lecz na teraz, dajmy temu spokój.
Teraz pójdę na zakupy, żeby ciebie, gościu,
Przyjąć suto w moim domu — tak jak to przystoi
Twej godności (a i mojej) — dobrze, dobrym jadłem.
PLEUSIKLES
Gdy zajedzie gdzie w gościnę, choć do przyjaciela,
Jeśli trzy dni z rzędu siedzi, musi się naprzykrzyć,
Lecz gdy dziesięć — to już cała Iliada niechęci24!
Choćby pan to chętnie znosił, to służba wnet szemra!
PERIPLEKTOMENUS
Nie by mnie rozkazywała lub żebym ich słuchał!
Choć im może nie na rękę, co mnie się podoba,
Muszą tańczyć, jak ja zagram26, i to, co im nie w smak,
Muszą robić, choć niechętnie, pod karą! — A teraz
Pójdę tam, gdziem się już wybrał: na zakupy.
PLEUSIKLES
Już być musi, kup skromniutko, byle nie rozrzutnie;
Mnie cokolwiek zadowoli.
PERIPLEKTOMENUS
Dajże spokój z tym gadaniem, starym, oklepanym!
Toż tak mówisz, teraz właśnie, jakby ktoś z pospólstwa;
Bo ci mówią tak przy stole, gdy obiad podano:
„Ależ po co te wydatki, tak wielkie — i dla nas!
To szaleństwo! Tego przecież jest na dziesięć osób!”.
Ganią te zakupy dla nich — a przecież zjadają!
PALESTRIO
na stronie, do widzów
PERIPLEKTOMENUS
„Każ to zabrać! Weź tę misę! Sprzątnij szynkę, nie chcę!
Zabierz stąd tę wieprzowinę! Ten węgorz jest dobry
I na zimno!28 Sprzątnij, zabierz!” — Tego nie usłyszysz
Od żadnego, lecz się na stół w pół walą, sięgając!
PALESTRIO
jak wyżej
PERIPLEKTOMENUS
Co bym — gdyby był czas na to — potrafił przytoczyć!
PALESTRIO
Teraz obaj posłuchajcie: Mnie trzeba pomocy
Twojej, Periplektomenie, bo ja wynalazłem
Świetny podstęp, żeby przystrzyc temu rycerzowi
Jego loczki30 — i by temu, co jest zakochany,
I tej tu Filokomazjum tak sprawę ułatwić,
By ją wykradł i wziął z sobą.
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
PERIPLEKTOMENUS
rzuca mu pierścień
PALESTRIO
chwyta pierścień i przybiera minę dumnego wynalazcy
Mej podrywki32.
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
I nie było, i nie będzie.
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
I że wszystkie za nim gonią w Efezie kobiety.
PERIPLEKTOMENUS
wskazując widzów
Lecz ja wiem, że prawdę mówisz. A zatem, Palestrio,
Zbierz twe słowa krótko, zwięźle, najkrócej jak zdołasz.
PALESTRIO
Co by była pełna sprytu i wielkiej chytrości?
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
Żeby chciała coś zarobić, ciesząc ciało ciałem36,
No — i żeby miała rozum (serca żadna nie ma37).
PERIPLEKTOMENUS
uśmiechając się
PALESTRIO
Ale jak najurodziwszą, no i jak najmłodszą.
PERIPLEKTOMENUS
Ale na co ci potrzebna?
PALESTRIO
I tu przywiódł tak ubraną, jak chodzą matrony40,
Z głową gładko uczesaną, w pasemka, z przepaską.
Niech udaje twoją żonę. Tak ją trza pouczyć.
PLEUSIKLES
PALESTRIO
A czy ona ma służącą?
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
Wraz z służącą, niech udaje, że jest twoją żoną
I że kocha się w żołnierzu; że niby ten pierścień
Dała przez swą pokojówkę mnie, żebym go podał
Żołnierzowi, że to niby — ja mam pośredniczyć.
PERIPLEKTOMENUS
Doskonałe.
PALESTRIO
Pierścień]41 oddam mu i powiem, że to twoja żona
Mi go dała i posłała, bym mu ją postręczył:
On już taki. Zaraz na to szelma się rozpali;
Jest on zresztą do niczego, tylko do miłostek!
PERIPLEKTOMENUS
Nie znalazłby sam bóg Słońca42! Bądź najlepszej myśli!
PALESTRIO
Periplektomenus wchodzi do swego domu.
PLEUSIKLES
PALESTRIO
To pamiętaj, nie nazywaj jej Filokomazjum!
PLEUSIKLES
PALESTRIO
PLEUSIKLES
PALESTRIO
PLEUSIKLES
odchodzi, ale jeszcze zatrzymuje się
Powiedz przecież.
PALESTRIO
Milcz tymczasem. Jak ten teraz swoją rzecz odrabia,
Tak pamiętaj być gotowym twą rolę odegrać.
PLEUSIKLES
Wchodzi do domu Periplektomenusa.
PALESTRIO
woła za nim
Palestrio, Lurcjo.
PALESTRIO
sam
Wydrę ja dziś kochankę temu żołnierzowi,
Jeśli dobrze wprawieni moi szeregowcy46. —
Lecz tamtego wywołam.
woła przez drzwi do domu żołnierza
To wyjdź no tutaj przed dom, woła cię Palestrio!!
LURCJO
wypada, podchmielony
PALESTRIO
LURCJO
PALESTRIO
LURCJO
poprawia się
Lecz ponieważ podobne jest „chrapać” i „siorbać” —
PALESTRIO
LURCJO
Bo nosem strasznie wrzeszczy.
PALESTRIO
na stronie
Chyłkiem, kiedy piwniczny nard wpuszczał w amfory48.
do Lurcjona
LURCJO
PALESTRIO
LURCJO
PALESTRIO
łapie go za rękę
grozi mu
Tyś mu wina utoczył?
LURCJO
PALESTRIO
LURCJO
Anim ośmiu kwaterek50 w dzban mu nie utoczył,
Ani ich na śniadanie zagrzanych nie wypił51.
PALESTRIO
LURCJO
Jeślim pił lub pić mogłem.
PALESTRIO
LURCJO
Bo zbyt było gorące, aż w gardle paliło.
PALESTRIO
z westchnieniem
Ale dobrym podczaszym piwnica oddana!
LURCJO
Nie możesz razem z nami, a więc nam zazdrościsz.
PALESTRIO
łapie go znów
A to ci zapowiadam, żebyś sobie wiedział:
Jeśli prawdy nie powiesz, to cię zakatrupię!
LURCJO
By mnie potem wylali z tej świetnej piwnicy53,
A ty, wino ściągając, wziął sobie innego!
PALESTRIO
LURCJO
By on wino wytaczał. Właściwie tak było:
On mnie zwykle kazywał — i ja wytaczałem.
PALESTRIO
LURCJO
Lecz był kącik w piwnicy strasznie niebezpieczny
I tam stał, ot tak przy nich, dzban, co miał dwie kwarty
I on to się napełniał nieraz z dziesięć razy,
Sam widziałem: raz pełny i zaraz znów próżny,
Gdy dzban szalał — amfory wściekle się rzucały!
PALESTRIO
Bakchanalie56 robicie. Ściągnę ja go z rynku!57
LURCJO
na stronie
Gdy się dowie o wszystkim, żem mu nie powiedział.
Drapnę gdzieś tu, dalibóg, i tak choć dzień zyskam!
do widzów
Zwraca się ku miastu.
PALESTRIO
LURCJO
PALESTRIO
LURCJO
PALESTRIO
LURCJO
odchodzi, ale się wraca
Te baty — w mym zastępstwie zechciał już sam przyjąć!
Palestrio zamierza się, Lurcjo ucieka.
PALESTRIO
sam
Śpi Sceledrus; więc tego swojego podstróża59
Wyprawia, by tymczasem przejść do nas. To dobrze.
Spostrzega nadchodzących.
Tak jakem mu polecił, nawet bardzo ładną.
Dalibóg, że bogowie nam tu pomagają!
Jak dostojnie ubrana — całkiem nie hetera!
Doskonale się wszystko w tej sprawie układa!
Periplektomenus, Akroteleutium, Milfidippa, Palestrio.
Periplektomenus wychodzi z swego domu, prowadząc Akroteleutium przebraną za matronę, w długich powłóczystych szatach, z włosami ułożonymi gładko w pasemka przewiązane przepaską na czole, kroczącą bardzo dostojnie. Za nią idzie, również bardzo skromnie, jej służąca, Milfidippa.
PERIPLEKTOMENUS
do obu kobiet
w domu jasno już powiedział. Jeśli te chytrości
Już dość jasno rozumiecie, mówmy o czym innym.
AKROTELEUTIUM
Gdybym brała się do rzeczy nie swoich i tobie
Przyrzekała, że to zrobię, gdybym nie umiała
Być w tych sprawkach dosyć chytra i dosyć przebiegła.
PERIPLEKTOMENUS
AKROTELEUTIUM
śmieje się ironicznie
Każdy wie, jak to potrzebne! Przecież to ja sama,
Skorom tylko zmiarkowała61, co mi opowiadasz62,
Powiedziałam ci, jak można żołnierza wykiwać!
PERIPLEKTOMENUS
Wielu, że się zabłąkali, nim drogę znaleźli.
AKROTELEUTIUM
To ma pamięć nieśmiertelną i na wieczne czasy.
Za to, gdy rzecz o czyn dobry, sprawę zaufania,
One w mig: zapominalskie, ani rusz pamiętać.
PERIPLEKTOMENUS
I to, i to. Bo to właśnie dla mnie będzie dobre,
Co wy obie żołnierzowi złego wyczynicie.
AKROTELEUTIUM
śmiejąc się
PERIPLEKTOMENUS
AKROTELEUTIUM
Gorszy gałgan je wypije!
PERIPLEKTOMENUS
Chodźcież za mną.
PALESTRIO
który stał cały czas na boku
podchodzi do nich
PERIPLEKTOMENUS
wskazuje kobiety
W myśl rozkazu sprowadzone, ubrane.
PALESTRIO
klepie go po ramieniu
Takich ludzi nam potrzeba. — A, Akroteleutium,
Pozdrowienie śle Palestrio!
Kłania się w pas.
AKROTELEUTIUM
żartuje, udając dostojną matronę
Co mnie wita jak znajomą?
PERIPLEKTOMENUS
AKROTELEUTIUM
oddając ukłon
PALESTRIO
Naładował wskazówkami?
PERIPLEKTOMENUS
Doskonale wyuczone.
PALESTRIO
Bo się boję, byście wy tam gdzieś coś nie pokpiły.
PERIPLEKTOMENUS
AKROTELEUTIUM
do Palestriona
PALESTRIO
AKROTELEUTIUM
PALESTRIO
AKROTELEUTIUM
PALESTRIO
I przez tę służącą twoją.
AKROTELEUTIUM
Przepowiadasz, co się stanie.
PALESTRIO
Twa służąca mi przyniosła, bym go dał od ciebie
Żołnierzowi.
AKROTELEUTIUM
PERIPLEKTOMENUS
Skoro one wszystko wiedzą.
AKROTELEUTIUM
Mój patronie, gdy architekt jest zręczny i dobrze
Raz trzon statku i wykreśli, i dobrze ustawi,
Łatwo potem statek zrobić, gdy ma grunt, podstawę.
Teraz ten nasz trzon ma właśnie i dobrą podstawę,
I grunt pewny. Są też cieśle, są i architekci
Doświadczeni w tej robocie. Gdy nas nie opóźni
Nasz dostawca budulcowy69, z tym co ma dostarczyć,
To — wiem przecież, co umiemy — w mig okręt sklecimy.
PALESTRIO
AKROTELEUTIUM
Jakżebym go znać nie miała, tej zakały miasta,
Samochwała, z tym łbem w lokach, gacha z pachnidłami?
PALESTRIO
AKROTELEUTIUM
Jakżeby mnie mógł znać tedy?
PALESTRIO
I tym ładniej rzecz się uda.
AKROTELEUTIUM
A o resztę bądź spokojny. Jeśli ja go ślicznie
Nie wykiwam — całą winę możesz na mnie zwalić!
PALESTRIO
Ale mądrze!
AKROTELEUTIUM
PALESTRIO
Weźże teraz je ze sobą. — A ja znów na rynek,
Do żołnierza, pierścień oddam, powiem, że twa żona
Mnie oddała go dla niego i że za nim ginie.
Skoro tylko my wrócimy, poślijcie tę
wskazuje służącą
Niby, że to jest posłana cichcem do żołnierza.
PERIPLEKTOMENUS
PALESTRIO
Już ja go tu przyprowadzę ze świetnym ładunkiem!70
Odchodzi ku miastu.
PERIPLEKTOMENUS
woła za nim
do Akroteleutium
Rzecz się uda tak dokonać, żeby gość mój wyrwał
Tę kochankę żołnierzowi i wywiózł do Aten,
Jeśli zatem ten nasz podstęp uda się wykonać,
Nawet nie wiesz, co dostaniesz!
AKROTELEUTIUM
Czy się także coś przyczyni?
PERIPLEKTOMENUS
AKROTELEUTIUM
Jedną spółkę tu zrobimy, to nie mam obawy,
By nas mógł ktoś przezwyciężyć w przebiegłym podstępie72.
PERIPLEKTOMENUS
Żeby sprytnie i dokładnie, co trzeba, wykonać,
Nic nie pokpić, gdy on przyjdzie.
AKROTELEUTIUM
Wszyscy troje wchodzą do domu Periplektomenusa.
- By wróg jakiś nam nie ściągnął łupów z tej narady (inimicus ne quis nostri spolia capiat consili) — znów wyrażenie zaczerpnięte z życia wojskowego; oznacza po prostu obawę o podsłuchanie. [przypis tłumacza] ↩
- Gdy bez troski o ostrożność miejsce narad znajdziesz — przekład usiłuje naśladować aliterację oryginału: si minus cum cura aut cautela locus loquendi lectus est. [przypis tłumacza] ↩
- Nie podkrada z siecią słuchu (nequis... venator adsit cum auritis plagis) — komiczne wyrażenie, wzięte z myślistwa. Głównym narzędziem polowania były wówczas sieci, które zastawiano nawet na tak grubego zwierza jak dzik. Jest to widocznie parodia jakiegoś wyrażenia tragicznego. [przypis tłumacza] ↩
- To najlepsze — Immo „optumumst”, Schöll. [przypis tłumacza] ↩
- mnie męczy... dręczy — przekład usiłuje naśladować aliteracje oryginału: me... miserum macerat. [przypis tłumacza] ↩
- [A trzeba samemu... w miłości] (nam ipsum amasse oportet, si amanti ire opitulatum voles) — w miejsce przypuszczalnie zaginionego wiersza uzupełnił Ritschl. [przypis tłumacza] ↩
- w Efeziem się rodził — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: w Efezie się rodziłem. [przypis edytorski] ↩
- w Efeziem się rodził, / Nie w Apulii — i nie jestem — jakiś animulczyk (non sum Animulas, Scioppius) — Periplektomenus, chwalący się swą wytwornością, dumny jest z tego, iż pochodzi z wielkiego, starogreckiego miasta, a nie z jakiejś marnej kolonii — nie daj Boże z maleńkiej mieściny Animula na ziemi apulskiej w Italii południowej. To pokpiwanie z miast prowincjonalnych spotyka się często w komediach Plautowskich. Żart Plauta polega i na tym, że mieszkańcy tej mieściny cieszyli się w starożytności bardzo złą sławą. [przypis tłumacza] ↩
- półstaruszek (semisenex) — w ten sposób nazywa Plautus starego kawalera. [przypis tłumacza] ↩
- toż go widać własną piersią Wenus wykarmiła — Wenus, bogini wszelkiego uroku, ujmującego czaru i uprzejmości. [przypis tłumacza] ↩
- to szczyt uprzejmości — tui omnis moris ad venustatem vigent, Ribbeck. [przypis tłumacza] ↩
- wietrzyk Favonius — ciepły wiatr zachodni wiejący w lutym i zwiastujący wiosnę. [przypis tłumacza] ↩
- Wolnym jest — tu: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wolny jestem. [przypis edytorski] ↩
- bydlę, co wciąż szczeka (oblatratricem) — niechęć do małżeństwa i pomawianie żon o wszystkie możliwe i niemożliwe przywary, a zwłaszcza o gadatliwość i kłótliwość, jest rysem charakterystycznym dla komedii Plautowskiej (por. Wstęp do Braci, s. XXIV i nast.). Tyrada Periplektomenusa należy do najokazalszych pod tym względem ustępów. [przypis tłumacza] ↩
- tunika — w staroż. Rzymie przewiązywany w pasie wełniany ubiór z krótkimi rękawami, odpowiednik greckiego chitonu. Plaut swobodnie miesza realia rzymskie i greckie, wprowadzając w greckim Efezie tuniki, impluvium, odniesienia do senatu. [przypis edytorski] ↩
- matce na podarek / Na pierwszego (calendis meam qui matrem moenerem) — „na pierwszego” rozumie się: marca; w tym dniu, który był niegdyś pierwszym dniem roku u Rzymian, składano sobie podarki. Z tej okazji i z wielu innych (zmyślonych) wyłudza chytra żona pieniądze od męża. [przypis tłumacza] ↩
- daj na kuchnię, trzeba na smażenie (da qui faciam condimenta) — rzekomo na smażenie konfitur, przypraw kuchennych itp. [przypis tłumacza] ↩
- Daj mi na zapłatę w święto, wróżce takiej, siakiej (da quod dem quinquatrubus praecantrici, coniectrici, hariolae atque haruspicae) — przekład nie oddaje szczegółów niezrozumiałych dla ogółu polskiego. „Święto”, w oryginale quinquatrus — uroczyste święta ku czci Minerwy w marcu i czerwcu; widocznie w te dni lubiły panie rzymskie zasięgać rad i wróżb u wróżek rozmaitych, które oryginał wymienia: praecantrix — taka, która „zamawia” chorobę; coniectrix — wyjaśniaczka snów; hariola — zwykła wróżka; haruspica — wróżąca z wnętrzności zwierząt ofiarnych. Były te święta pochodzenia prawdopodobnie etruskiego; nazwa ich wywodziła się stąd, że przypadały one pięć (= quinque) dni po Idach (13 lub 15 dzień miesiąca). [przypis tłumacza] ↩
- co wróży z drgnień oka (quae supercilio spicit) — drgnięcie oka, tzn. powieki, uważano tak u Greków, jak i u Rzymian za znak wróżebny. [przypis tłumacza] ↩
- mej garderobianej (plicatrici) — plicatrix oznacza pierwotnie kobietę zajmującą się wyłącznie umiejętnym układaniem czy też prasowaniem szat kobiecych, ze względu na bardzo kunsztowne nieraz fałdy. [przypis tłumacza] ↩
- prasowaczka (ceriaria) — prawdopodobnie kobieta zajmująca się usztywnianiem niektórych szat czy ich części za pomocą wosku. [przypis tłumacza] ↩
- tej, co się zajmuje dziećmi naszej służby — dziećmi niewolnic zajętych zwykle cały czas pracą domową zajmowała się kobieta osobno do tego przeznaczona. [przypis tłumacza] ↩
- ten, co ma na targu nadzór (agoranomus) — Plautus zachował grecką nazwę ateńskiego urzędnika, którego funkcje podaje polski przekład. W Rzymie funkcje te pełnili edylowie. [przypis tłumacza] ↩
- Iliada niechęci (odiorum Ilias) — zwrot przez Plauta zapewne z greckiego oryginału przejęty (Ίλιάς κακών Demostenesa), zawdzięcza swe powstanie motywowi gniewu Achillesa, który jest głównym wątkiem całej wielkiej epopei. Zwrotu tego (niewątpliwie pod wpływem Plauta) użył też Cicero: tanta malorum impendet Ilias (Att. VIII, 11, 3). Publiczność Plauta musiała widocznie już coś niecoś wiedzieć o epopei Homera. [przypis tłumacza] ↩
- służbęm moją tak wyszkolił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: służbę moją tak wyszkoliłem. [przypis edytorski] ↩
- Muszą tańczyć, jak ja zagram — w oryginale: meo remigio rem gerunt, co znaczy mniej więcej: „wiosłują tak, jak ja im każę”, „wiosłują według taktu, który ja im zagram”. [przypis tłumacza] ↩
- Ależ, mój ty gościu... — Periplektomenus (który się strasznie rozgadał) daje znów lekcję wytworności i naganę „kiepskich obyczajów”, mali mores (zob. niżej, w. 866). Była to widocznie kwestia już u ówczesnych Rzymian aktualna. [przypis tłumacza] ↩
- Ten węgorz jest dobry / I na zimno (probus hic conger frigidus [t]) — tzn. obejdzie się bez niego, a można go przecież schować na później, bo się nie zepsuje. [przypis tłumacza] ↩
- Więc się raczej tym zajmijmy... — Palestrio sądząc, że jowialny i miły „półstaruszek” już się dość nagadał, wraca do najważniejszej w tej chwili sprawy. [przypis tłumacza] ↩
- żeby przystrzyc temu rycerzowi / Jego loczki (qui admutiletur miles usque caesariatus) — Pyrgopolinices nosi długie włosy, które spadając mu aż na ramiona w przepięknych lokach (zob. niżej w. 1038, cincinnatus), wzbudzają w płci pięknej dreszcz zachwytu — choć może tylko w jego własnym wyobrażeniu (zob. niżej w. 883). [przypis tłumacza] ↩
- wiedzieć — tu: znać. [przypis edytorski] ↩
- podrywka (daw.) — podstęp. [przypis edytorski] ↩
- Obaj — Periplektomenus i Pleusikles. [przypis tłumacza] ↩
- urodą przeszedł Aleksandra — Aleksander, czyli Parys [królewicz trojański, kochanek Heleny; red. WL] uchodził za typ młodzieńczej (choć niezbyt męskiej) urody. [przypis tłumacza] ↩
- Wielu by tu pewnie chciało... — częste u Plauta (celowe) wypadnięcie z roli aktora. Chodzi o pewne uprzedzenie widzów, że tym razem nie będzie szerokiego opowiadania o wszystkich komicznych cechach żołnierza samochwała. [przypis tłumacza] ↩
- ciesząc ciało ciałem — określenie zawodu hetery. [przypis tłumacza] ↩
- serca żadna nie ma — jedna ze zwykłych u Plauta przymówek kobietom (zob. wyżej, w. 774 i nast.). [przypis tłumacza] ↩
- Już kąpaną czy nie jeszcze (lautam vis an quae nondum sit lauta) — nie wiadomo, co to ma znaczyć. Być może, że kryje się w tym jakiś nieprzystojny żart w związku z pewnymi przypadłościami kobiecymi, choć Plautus niezbyt często na tego rodzaju dowcipy sobie pozwala. [przypis tłumacza] ↩
- mą klientkę — klientem nazywał się w Rzymie mieszkaniec niemający pełnych praw obywatelskich i dlatego zostający (wobec władz rzymskich) pod opieką jakiegoś obywatela, który był jego „patronem” (patronus). [przypis tłumacza] ↩
- Tak ubraną, jak chodzą matrony... — dawny i surowy zwyczaj rzymski rozróżniał bardzo dokładnie strój hetery i żony prawowitej, czyli „matrony”. Tak np. dziewczyna rzymska, wyszedłszy za mąż, układała swe włosy nie w jeden warkocz, ale w sześć gładko przyczesanych pasemek (senis crinibus nubentes ornantur), ujętych na czole przepaskami (vittae), o czym i tutaj mowa. [przypis tłumacza] ↩
- [Nie myśl, proszę, żem głuchy... Pierścień] oddam mu ([Ne me surdum esse arbitrere, si audes: ego recte meas / Auris utor. Ubi docueris, conveniam illum atque anulum] Ei dabo) — tekst zepsuty, uzupełnienia i poprawki Niemeyera. [przypis tłumacza] ↩
- Lepszych (...) nie znalazłby sam bóg Słońca — bo patrzy na cały świat. [przypis tłumacza] ↩
- skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski] ↩
- Wiedzże, jeśli żołnierz tu przyjdzie do domu... — do domu Periplektomenusa; chodzi o to, ażeby jeśli żołnierz przyjdzie do Periplektomenusa zobaczyć tę „bliźnią siostrę” swej kochanki, Pleusikles nie popsuł wszystkiego, nazywając ją prawdziwym imieniem. [przypis tłumacza] ↩
- Ja ci powiem, gdy będzie potrzeba... — Palestrio, nie mając wiele zaufania do bystrości i przytomności umysłu zakochanego młodzieńca, nie chce mu wyjawić od razu całego planu. Robi to dopiero później. [przypis tłumacza] ↩
- Jeśli dobrze wprawieni moi szeregowcy — niewolnik knujący podstęp u Plauta bardzo często porównywa się z dowódcą wojska, które prowadzi na wyprawę wojenną (zob. wyżej, w. 240 i nast.). [przypis tłumacza] ↩
- Śpi i siorbie — sorbet dormiens. [przypis tłumacza] ↩
- kiedy piwniczny nard wpuszczał w amfory (dum misit nardum in amphoram cellarius, Uss.) — wino, przechowywane w amforach (odpowiadających naszym beczkom), perfumowano nardem i myrrą, lecz być może także, że olej z nardu trzymający się na powierzchni wina służył jako zamknięcie amfory. [przypis tłumacza] ↩
- Oczy, myślę, zamknął — udaje, że nie wie, o co chodzi, i odpowiada tak, jakby Palestrio nie o powód tak nagłego snu pytał, ale o sposób, w jaki Sceledrus zasypiał. [przypis tłumacza] ↩
- ośmiu kwaterek (heminas octo) — hemina: 1/96 amfory, ok. 0,40 litra. [przypis tłumacza] ↩
- zagrzanych nie wypił — grzane wino było ulubionym napojem. [przypis tłumacza] ↩
- ocet piją (poscam potitant) — posca: napój złożony z octu winnego i wody, używany szczególnie przez żołnierzy w polu. [przypis tłumacza] ↩
- z tej świetnej piwnicy ([e] sagina cellaria) — dosłownie: „z tuczenia piwnicznego”. [przypis tłumacza] ↩
- amfory na głowie stawały (capite sistebant cadi) — amfory pełne wina stały w piwnicy rzędem w piasku; opróżnioną amforę stawiano „do góry nogami”. [przypis tłumacza] ↩
- one się ruszały... — komiczny opis odlewania wina z amfor do dzbana, z którego i Sceledrus, i Lurcjo dzielnie popijali. Amfory wściekle się rzucały — bo je raz po raz nachylano utaczając do dzbana, który „szalał” (bacchabatur), upijając się niby ciągle weń wlewanym winem. [przypis tłumacza] ↩
- bakchanalie, częściej: bachanalia — obchodzone w staroż. Etrurii i Rzymie uroczystości na cześć boga wina Bachusa (łac. Bacchus), wykorzystujące elementy analogicznego gr. święta Dionizjów i opierające się w głównej mierze na piciu wina, szalonych tańcach i niekiedy swobodnych zachowaniach seksualnych. [przypis edytorski] ↩
- Ściągnę ja go z rynku — pana (Pyrgopolinicesa), zob. wyżej, w. 73. [przypis tłumacza] ↩
- Lecz wy mu nie powiedzcie... — częsty u Plauta żartobliwy zwrot do widzów, zob. wyżej, w. 884. [przypis tłumacza] ↩
- swojego podstróża (subcustodem suum) — Lurcjona, jako pomocnika Sceledrusa, któremu żołnierz oddał w nadzór Filokomazjum. [przypis tłumacza] ↩
- Milfidippo... — Milfidippa jest w tej scenie „postacią milczącą” (κωφόν πρόσωπον), która nie zabiera wcale głosu. [przypis tłumacza] ↩
- zmiarkować (daw.) — zorientować się, zauważyć. [przypis edytorski] ↩
- skorom tylko zmiarkowała, co mi opowiadasz — w oryginale sztuczny zwrot, stanowiący może parodię jakiegoś, wówczas ogólnie znanego, zwrotu tragicznego: postquam adbibere aures meae tuam oram orationis: „skoro uszy moje, pijąc wciąż twoją mowę, dopiły się jej brzegu”. [przypis tłumacza] ↩
- Lecz kobieta, jeśli trzeba uknuć chytry podstęp... — przycinki kobietom wkłada Plautus najchętniej w usta samych kobiet. [przypis tłumacza] ↩
- Otóż tego ja się boję, że wam przyjdzie czynić i to, i to... — Periplektomenus boi się, czy kobietom zdolnym tylko do złych czynów, uda się ta cała sprawa, bo zawiera ona przecież dwie strony: złą dla żołnierza, ale tym samym dobrą dla Periplektomenusa i jego przyjaciół. [przypis tłumacza] ↩
- Już się nie bój... — chce przez to powiedzieć: „Uda się, bo jeśli coś w tym jest dobrego, to zrobimy to tylko mimo woli”. [przypis tłumacza] ↩
- Tak, to na was patrzy! — Tak, to do was podobne. [przypis edytorski] ↩
- architekt (architectus) — budowniczy podstępów. [przypis tłumacza] ↩
- Chciałbym słyszeć... — Plautus każe Palestriononowi przeegzaminować obie kobiety, głównie ze względu na publiczność, by ta jak najdokładniej była zorientowana w całym pomyśle podejścia. [przypis tłumacza] ↩
- nasz dostawca budulcowy (materiarius) — dostawcą „materiału budulcowego” do wybudowania całego niby okrętu-podstępu jest oczywiście żołnierz, na którym wszystko ma się skrupić. [przypis tłumacza] ↩
- ze świetnym ładunkiem — łgarstw, które mu napcham do głowy, by łatwiej dał się złapać. [przypis tłumacza] ↩
- tamta niewiasta — Filokomazjum. [przypis tłumacza] ↩
- przezwyciężyć w przebiegłym podstępie — naśladownictwo aliteracji oryginału: subdola perfidia pervincamur. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Plaut
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Żołnierz samochwał · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-zolnierz-samochwal/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Gustaw Przychocki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.