Loreva
Loreva

Rozdział 4 z 7

AKT DRUGI

PALESTRIO

do widzów
Ja jestem tak łaskawy, że treść sztuki podam1, 
Jeżeli wasza łaska, żeby jej wysłuchać — 
Kto jednak słuchać nie chce, niech wstaje i — za drzwi,  
By miał gdzie usiąść taki, który słuchać zechce!  
Teraz sztuki, dla której wy tutaj siedzicie  
W tym miejscu krotochwilnym2, sztuki, którą mamy  
Zagrać tutaj przed wami, treść podam i tytuł: 
Alazon3 się po grecku zowie ta komedia, 
My na to po łacinie Samochwał mówimy. 
To miasto to jest Efez4. Mój pan to ten żołnierz, 
Co stąd poszedł na rynek, samochwał, bezczelny, 
Świntuch5, pełen kłamstw różnych i gach6 pierwszej klasy  
Wszystkie, mówi, kobiety wprost lecą na niego.  
Lecz gdzie pójdzie, dla wszystkich jest czczym pośmiewiskiem,  
Tak, że tutaj hetery, mizdrząc się do niego7,  
Przeważnie łażą potem z krzywymi gębami. 
Bo ja tutaj niedawno jestem jego sługą  
I chcę, byście wiedzieli, jak się tu dostałem  
Do niego w służbę, stamtąd, gdzie pierwej służyłem.  
Uważajcie, bo teraz przystąpię do treści: 
Miałem pana w Atenach, młodego, zacnego; 
On tam kochał heterę, czystej krwi Atenkę8, 
A ona jego również: to miłość najlepsza. 
Jego raz do Naupaktu9 wysłano z urzędu  
W jakiejś sprawie Dostojnej Rzeczypospolitej10.  
Trafem wtedy ten żołnierz przyjeżdża do Aten 
I przyczepia się do tej przyjaciółki pana. 
Zaczął się podlizywać nasamprzód jej matce  
Podarkami i winem, i sutym jedzeniem: 
Zrobił się zaufanym u tej stręczycielki, 
A skoro mu się tylko zdarzyła sposobność, 
Wywiódł w pole rajfurkę11 (matkę tej kobiety, 
W której pan mój się kochał) i bez wiedzy matki 
Córkę w okręt wpakował, i chociaż nie chciała, 
Przemocą ją tu z sobą przywiózł do Efezu. 
Ja, skoro tylko słyszę, że pańską kochankę 
Gdzieś z Aten przewieziono — w mig, na łeb, na szyję 
Okręt sobie szykuję, siadam, do Naupaktu, 
Chcąc o tym donieść panu. Lecz skorośmy tylko 
Na pełne morze wyszli — tego chciały bogi — 
Statek, którym jechałem, zbóje porywają. 
Pierwej diabli mnie wzięli, zanim tam przybyłem, 
Gdziem się wybrał do pana. Ten, który mnie zajął, 
Dał mnie tu w podarunku temu żołnierzowi; 
A skoro mnie sprowadził do swojego domu, 
Patrzę: pańska kochanka, co była w Atenach! 
Ta, gdy mnie zobaczyła, daje mi znak okiem, 
Bym do niej nic nie mówił; potem, przy okazji 
Skarży mi się kobieta na swoje nieszczęścia:  
Do Aten pragnie uciec, mówi, z tego domu; 
Że kocha mego pana — niby tego z Aten — 
I że nie ma człowieka, który by jej gorzej12 
Był wstrętny niż ten żołnierz. Ja, skorom jej myśli  
Poznał, wziąłem tabliczki, napisałem, skrycie 
Kupcowim13 dał pewnemu, ażeby je oddał 
Panu memu w Atenach, temu co ją kochał, 
Ażeby tutaj przybył. Ten listu posłuchał,  
Bo i przybył, i tutaj w sąsiedztwie zamieszkał  
U miłego staruszka, który z jego ojcem 
Był w zażyłej przyjaźni. Ten zakochanemu  
Gościowi swemu sprzyja, czynem nas i radą  
Zachęca i wspomaga. Toteż ja w tym domu  
Ogromne machinacje po to wyczyniłem, 
Żeby para kochanków mogła się spotykać. 
Bo niby jeden pokój, co go żołnierz oddał14  
Kobiecie na jej własny, wyłączny użytek, 
To ja tu w tym pokoju ścianę przewierciłem, 
By ona mogła tutaj od siebie przechodzić, 
I to z wiedzą starego: on sam dał ten pomysł. 
Bo ten mój współniewolnik, co go żołnierz przydał  
Na stróża tej kobiecie, nie jest bardzo mądry: 
My mu sprytnym podstępem, sztucznymi sztuczkami  
Bielmo rzucim na oczy i tak go sprawimy15, 
Że nawet gdy coś ujrzy, to tego nie ujrzy! 
Lecz wy się nie pomylcie16: ta bowiem kobieta 
Pod dwiema postaciami będzie tu wychodzić 
I z tych drzwi, i z tych tutaj. To będzie ta sama, 
Lecz będzie tak udawać, że jest całkiem inna. 
W ten sposób się wystrychnie na dudka jej stróża.  
Lecz drzwi skrzypły17 w sąsiedztwie u tego staruszka.  
Sam wychodzi: to właśnie ten miły staruszek. 
Periplektomenus, Palestrio.

PERIPLEKTOMENUS

wychodzi, krzycząc we drzwiach na służbę
No! Jeżeli wy od dziś dnia każdemu obcemu, 
Kogo tylko tu ujrzycie na dachu, w mym domu, 
Nie strzaskacie kości w nogach, to wam wasze boki18 
Tak wyprawię, że już będą same jak rzemienie! 
A więc ja już nawet przy tym mam świadków w sąsiadach, 
Co się u mnie w domu dzieje? By mi zaglądali 
Tu do środka, przez impluvium19? Otóż teraz wszystkim 
Uroczyście zapowiadam: jeżeli ujrzycie  
Kogokolwiek od żołnierza w mym domu, na dachu,  
Prócz jednego Palestriona — strącić tu na drogę! 
Choćby gadał, że tu ściga kurę czy gołębia, 
Albo małpę — to wam mówię: już po was, jeżeli 
Na śmierć go nie zatłuczecie! A nawet, ażeby  
Już nie mogli potem łamać „prawa o grze w kostki”20, 
Patrzcie, by mi już bez kostek u siebie hulali! 

PALESTRIO

Coś tu od nas nabroili, o ile ja słyszę, 
Tak ten stary kości łamać każe mym kolegom. 
Ale mnie wyłączył z tego — co mi tam o innych! 
Więc zagadam. 

PERIPLEKTOMENUS

To Palestrio, co tutaj nadchodzi? 

PALESTRIO

Cóż tam, Periplektomenie? 

PERIPLEKTOMENUS

Niewielu jest ludzi, 
Których — gdybym miał ten wybór — wolałbym w tej chwili 
Więcej niżli ciebie ujrzeć i spotkać! 

PALESTRIO

Co słychać? 
Co się kłócisz z naszą służbą? 

PERIPLEKTOMENUS

Przepadliśmy całkiem. 

PALESTRIO

Co się stało? 

PERIPLEKTOMENUS

Wszystko wyszło. 

PALESTRIO

Co wyszło? 

PERIPLEKTOMENUS

W tej chwili 
Ktoś tam z waszych ludzi, z dachu, przez nasze impluvium 
Widział, jak się całowali, tu u nas, ten przybysz  
I Filokomazjum. 

PALESTRIO

Któż to, kto ich widział? 

PERIPLEKTOMENUS

Ano — — 
Twój kolega. 

PALESTRIO

Ale który? 

PERIPLEKTOMENUS

Nie wiem, bo tak szybko, 
Tak gwałtownie stąd się porwał. 

PALESTRIO

Zdaje się, już po mnie. 

PERIPLEKTOMENUS

Krzyczę za nim: „Co tu robisz — mówię — na tym dachu?”,  
A on na to na odchodnym: „Małpę naszą ścigam”21. 

PALESTRIO

A ja biedny ginąć muszę przez to podłe zwierzę! 
A czy ona jest tu jeszcze?22  

PERIPLEKTOMENUS

Gdym wychodził, była. 

PALESTRIO

Idźże, powiedz, niech tu przejdzie czym prędzej — by w domu  
Ją tu u nas zobaczyli. Chyba że chce tego,  
Byśmy wszyscy niewolnicy przez to jej kochanie  
Za najbliższych towarzyszy krzyże otrzymali!23 

PERIPLEKTOMENUS

Już mówiłem. Chcesz co więcej?  

PALESTRIO

Chcę. To jej zapowiedz, 
Niechże na krok nie odstąpi natury kobiecej24 
I niech stale ich naukom i sztukom hołduje! 

PERIPLEKTOMENUS

W jaki sposób?  

PALESTRIO

Aby tego, który ją zobaczy, 
Przekonała swym gadaniem, że jej nie zobaczył.  
Choćby ją sto razy widział, to jednak niech przeczy.  
Toć25 ma na to usta, język, zdradliwość, przewrotność.  
Gdy ją kto do muru przyprze — to niech go odeprze  
Swą przysięgą na swój sposób: ma przecież pod ręką26 
Fałsz w swej mowie, fałsz w swych czynach, fałsz nawet w przysiędze.  
Ma pod ręką swe podstępy, pieszczoty, podejścia. 
Bo kobieta, co jest chytra, ta nigdy nie prosi  
Ogrodnika o przyprawy: ma przecież pod ręką  
Ogród cały z przyprawami — do wszystkich swych szelmostw! 

PERIPLEKTOMENUS

Jeśli jest tu, to jej powiem. Lecz nad czym, Palestrio, 
Tak głębokoś się zamyślił? 

PALESTRIO

Bądźże chwilę cicho, 
Aż me plany w głowie zbiorę i aż się namyślę, 
Co tu zrobić, jaki podstęp na złego kolegę, 
Który widział ją w uściskach. — By to, co on widział,  
Stało się czymś niewidzianym. 

PERIPLEKTOMENUS

Namyślaj się tedy, 
A ja tu odstąpię na bok. 
Usuwa się na bok, ciągle obserwując Palestriona i jego mimikę
Popatrzcie no tylko27, 
Jaką pozę on tu przybrał: czoło zmarszczył, myśli, 
W piersi puka się palcami, jakby chciał wywołać  
Z środka na wierzch swoje serce. Teraz się odwraca: 
Lewą ręką się podpiera od lewego boku, 
Prawą liczy coś na palcach. W bok prawy się palnął28! 
Tak gwałtownie! Najwidoczniej plan mu się nie składa. 
Teraz znów palcami trzasnął: myślami pracuje; 
Raz wraz pozę swą odmienia — patrz, znów głową kręci: 
I to mu się nie podoba, co teraz wynalazł. 
Choć cokolwiek nam tu poda, nie poda surowo, 
Lecz przegotowane świetnie29. Teraz znów „buduje”:30 
Brodę podparł jak kolumnę. — Precz, precz z tym widokiem! 
Nie, dalibóg, ta budowa mnie się nie podoba. 
Bo poecie tak rzymskiemu31, słyszę, pysk podparto, 
I dwaj stróże go pilnują cięgiem, dniem i nocą! —  
Brawo! Co za szyk w tej pozie32: „Niewolnik z Komedii”! 
On tu dziś nie spocznie pierwej, zanim nie dokona  
Swych zamierzeń. — Już ma, myślę! 
Gdy Palestrio zakamieniał w ostatniej pozie, głęboko zamyślony, Periplektomenus zaniepokojony woła do niego:
Nuże! Pracuj dzielnie, 
Czuwaj, nie zasypiaj w pracy — albo może wolisz,  
By cię rózgi rozbudziły, różując razami?33 
szarpie go
Hej ty! Czyś się wczoraj upił? Słuchajże, Palestrio!  
Słuchaj, mówię. Toż się ocknij! Już świta! 

PALESTRIO

jakby półsenny, tak głęboko zamyślony
Już słucham. 

PERIPLEKTOMENUS

jeszcze więcej podniecony
Czyż nie widzisz: wróg na karku, grzbiet twój zagrożony!34 
Chwyć się mocy, by tu pomóc35, spiesz nieopieszale! 
Gdzieś ich obejdź, gdzieś przez wąwóz przeprowadź twe wojsko, 
Otocz zewsząd wraże36 wojska, naszym przyjdź z odsieczą. 
Przetnij wrogom wszelki dowóz, sobie zaś zabezpiecz,  
By spokojnie dojść cię mogło i twoich legionów  
I jedzenie, i wożenie37, o to dbaj, to pilne! 
Znajdź coś, wymyśl, podaj prędko jakiś plan poradny38, 
Żeby to, co tu ktoś ujrzał, było nie ujrzane, 
Ale to, co tu się stało, by się nie odstało.39 
na stronie
Wielką rzecz ten człek poczyna, mocny mur muruje.  
do Palestriona
Jeśli weźmiesz rzecz na siebie — ty jeden — tom pewien 
Że my wrogów rozbijemy. 

PALESTRIO

Tak, biorę na siebie. 

PERIPLEKTOMENUS

To ja teraz cię zapewniam, że tego dokonasz, 
Co zamierzasz! 

PALESTRIO

Niech cię za to Jowisz40 błogosławi! 

PERIPLEKTOMENUS

Powiedzże mi, coś wymyślił. 

PALESTRIO

Język za zębami, 
Gdy cię w wiodę w kraj podstępów; byś wiedział, że u mnie 
Jest skład cały tych podstępów. 

PERIPLEKTOMENUS

Ja ci ich nie ruszę. 

PALESTRIO

Mój pan ma na sobie skórę — ze słonia, nie swoją,  
I nie więcej ma rozumu niż — kamień. 

PERIPLEKTOMENUS

Wiem o tym. 

PALESTRIO

Teraz więc tak rzecz zaczynam, taki knuję podstęp,  
By powiedzieć, że tu z Aten do Filokomazjum  
Siostra bliźnia41 i rodzona z kochankiem przybyła,  
Tak podobna, jak podobne jest mleko do mleka, 
I u ciebie jest w gościnie. 

PERIPLEKTOMENUS

Brawo, brawo, świetnie! 
Tylko chwalić ten twój pomysł! 

PALESTRIO

Gdyby zaś niewolnik, 
Mój kolega, miał naskarżyć przed panem, żołnierzem, 
Że ją widział, jak się tutaj z innym całowała, 
To wykażę, że on widział u ciebie tę drugą42, 
Jak ją ściskał i całował jej kochanek. 

PERIPLEKTOMENUS

Świetnie! 
Ja to samo mu odpowiem, gdy mnie żołnierz spyta. 

PALESTRIO

Lecz mów, że są przepodobne; I Filokomazjum  
Też to trzeba poobjaśniać, by się nie wsypała, 
Gdy ją o to żołnierz spyta! 

PERIPLEKTOMENUS

Strasznie sprytny podstęp. 
Ale... gdy on zechce widzieć... obie razem? Wtedy  
Co zrobimy? 

PALESTRIO

Nic trudnego, toż trzysta powodów 
Da się znaleźć: „Nie jest w domu”, „Wyszła gdzieś na spacer”, 
„Śpi” lub „Jeszcze nie ubrana” — „W kąpieli”, „Coś pije”, 
„Je śniadanie”, „Jest zajęta” lub: „Teraz nie może”, 
„Nie ma teraz na to czasu” — wiele43 chcesz wymówek,  
Byle odwlec, byle tylko, tak na pierwszy ogień  
Skłonić go, by w to uwierzył, co mu się nakłamie. 

PERIPLEKTOMENUS

Dobrze mówisz. 

PALESTRIO

Idźże tedy, a gdy ją zastaniesz, 
Każ jej, niechaj szybko wraca; i o tym jej powiedz, 
Wskaż jej, poucz, niech pamięta dobrze nasze plany,  
Cośmy tutaj ułożyli o tej bliźniej siostrze. 

PERIPLEKTOMENUS

Ja ci świetnie ją wykształcę. Masz co jeszcze do mnie? 

PALESTRIO

Tak, byś obszedł. 

PERIPLEKTOMENUS

Więc już idę. 
Wchodzi do domu.

PALESTRIO

Ja też tutaj pójdę, 
By się zająć wyśledzeniem44 — lecz w sposób oględny — 
Kto to był dziś tym kolegą, co gonił za małpą. 
Bo on musiał bez wątpienia komuś z domowników 
Mówić o kochance pana, że ją tutaj widział, 
U sąsiada, jak się z jakimś obcym młodzieniaszkiem  
Całowała. — Znam tych ludzi: „Zamilczeć nie mogę,  
Kiedy sam wiem tylko o czym”. A jeśli go znajdę,  
Tego, co to wszystko widział, szturm w niego przypuszczę45. 
Wszystko jest przygotowane, a walka zacięta. 
Wnet pogrążę tego człeka — jestem całkiem pewny.  
A jeśli go tak nie znajdę, to pójdę za węchem, 
Jak pies gończy, póki lisa nie dojdę za śladem! 
Ale nasze drzwi skrzypnęły, muszę głos miarkować,  
Bo wychodzi mój kolega: stróż Filokomazjum. 
Sceledrus, Palestrio.

SCELEDRUS

wychodzi z domu, mówiąc
Jeślim dziś, dalibóg, przez sen nie chodził po dachu,  
To naprawdę wiem, żem widział, jak Filokomazjum,  
Mego pana przyjaciółka, tutaj do sąsiada  
Po nieszczęście swoje przyszła. 

PALESTRIO

na stronie
Ten zatem ją widział, 
Jak się tutaj całowała — jeśli dobrze słyszę. 

SCELEDRUS

Któż to jest? 

PALESTRIO

Ja, twój kolega. Cóż tam, Sceledrusie? 

SCELEDRUS

Cieszę się, mój Palestrionie, żem cię spotkał. 

PALESTRIO

Cóż tam? 
Co nowego? Powiedz przecież! 

SCELEDRUS

Boję się — 

PALESTRIO

A o co? 

SCELEDRUS

Byśmy dziś, dalibóg, wszyscy, ilu nas jest tutaj, 
W przeokropną jakąś biedę i cięgi nie wpadli. 

PALESTRIO

spluwa, odpędzając urok
Wpadnij sam, bo to nie dla mnie te wpadki, wypadki!46 

SCELEDRUS

To ty nie wiesz, co tu u nas stało się nowego? 

PALESTRIO

Cóż tam? 

SCELEDRUS

A, coś bezwstydnego. 

PALESTRIO

Sam sobie wiedz o tym. 
Mnie nic nie mów, wiedzieć nie chcę. 

SCELEDRUS

Nie, ty musisz wiedzieć! 
Małpę naszą dziś ścigałem tu u nich po dachu — 

PALESTRIO

O Sceledrze! Człowiek nicpoń ścigał podłe zwierzę! 

SCELEDRUS

A żebyś tak —47 

PALESTRIO

Nie, ty raczej — kończ, skoroś już zaczął. 

SCELEDRUS

Przez impluvium tu w sąsiedztwo spojrzałem przypadkiem: 
widzę, jak się tam całuje — kto? — Filokomazjum  
Z innym jakimś młodym chłopcem. 

PALESTRIO

Co słyszę, Sceledrze!48 

SCELEDRUS

Lecz naprawdę, żem to widział. 

PALESTRIO

Ty? 

SCELEDRUS

Ja, sam, na własne, 
Te tu moje oba oczy. 

PALESTRIO

Idź, pleciesz od rzeczy 
I niczego nie widziałeś. 

SCELEDRUS

Czy myślisz, żem ślepy? 

PALESTRIO

O to spytaj się lekarza. Lecz całej tej bajki, 
Jeśli bogi są ci miłe, głupio nie poruszaj: 
Ściągniesz przez to ciężką biedę na swój łeb i gnaty —  
Bo cię czeka smutny koniec — podwójnie — jeżeli  
Twoich paplań nie ukrócisz! 

SCELEDRUS

Podwójnie? 

PALESTRIO

Posłuchaj: 
Naprzód jeśli ją pomawiasz niesłusznie, toś przepadł;  
A znów, jeśli to jest prawda — tyś jej stróż: toś przepadł.49 

SCELEDRUS

Nie wiem, co się ze mną stanie — lecz wiem, żem to widział. 

PALESTRIO

Nie przestaniesz, nieszczęśniku? 

SCELEDRUS

Cóż ci mam powiedzieć, 
Jeśli nie to, com zobaczył? Toć teraz jest jeszcze  
Tutaj obok u sąsiada. 

PALESTRIO

Co? Nie ma jej w domu?50 

SCELEDRUS

Idź, sam zobacz. Ja już teraz niczego nie żądam, 
By na słowo mi ktoś wierzył. 

PALESTRIO

No, więc dobrze, idę. 
Wchodzi do domu żołnierza.

SCELEDRUS

Ja na ciebie tu zaczekam; zaczaję się przy tym  
Na nią, gdy ta jałóweczka stąd będzie powracać  
Jak z pastwiska do swej stajni. — Lecz co teraz począć?  
Żołnierz mi ją pod straż oddał — jeśli o tym powiem, 
To już po mnie — — — Lecz też po mnie, jeżeli zamilczę, 
A rzecz sama wyjdzie na jaw. Czyż jest coś gorszego,  
Zuchwalszego od kobiety? Kiedym ja na dachu, 
Ona hyc! Z pokoju na dwór! Bezczelność, dalibóg!  
Gdyby o tym on posłyszał, żołnierz, to dalibóg, 
Cały dom ten by postawił do góry nogami, 
A mnie na krzyż! Więc, dalibóg, cokolwiek jest na tym,  
Wolę raczej gębę stulić niżli marnie zginąć. 
Nie ustrzegę przecież takiej, co się sama daje. 

PALESTRIO

wychodzi z domu żołnierza
Sceledrusie, Sceledrusie, czyż jest ktoś od ciebie  
Bezczelniejszy na tej ziemi? I kto na świat przyszedł  
Z większym niż ty gniewem bogów, z większą ich niechęcią? 

SCELEDRUS

Co się stało? 

PALESTRIO

Każże sobie wyłupić te ślepia, 
Które widzą, czego nie ma! 

SCELEDRUS

Jak to „czego nie ma”? 

PALESTRIO

Ja bym nie dał za twe życie zgniłego orzecha! 

SCELEDRUS

Co takiego? 

PALESTRIO

Co takiego, pytasz? 

SCELEDRUS

Czy nie wolno? 

PALESTRIO

Czego sobie nie dasz uciąć twojego jęzora  
Gadulskiego? 

SCELEDRUS

A to czemu? 

PALESTRIO

Patrz, Filokomazjum 
Jest tu w domu, a tyś gadał, żeś widział w sąsiedztwie,  
Jak z kimś drugim się ściskała, jak się całowała? 

SCELEDRUS

Dziw, że żywisz się kąkolem: pszenica tak tania!51 

PALESTRIO

Co takiego? 

SCELEDRUS

Boś krótkowidz. 

PALESTRIO

Tyś za to, gałganie, 
Nie krótkowidz, ale ślepiec: toż ona tu w domu! 

SCELEDRUS

Jak to w domu? 

PALESTRIO

W domu, mówię. 

SCELEDRUS

Idź, ty się mną bawisz! 

PALESTRIO

To mam ręce powalane. 

SCELEDRUS

Czemu? 

PALESTRIO

Bo się bawię — — 
Gnojem! 

SCELEDRUS

zamierza się
Bo ci łeb rozwalę! 

PALESTRIO

Ja ci to, Sceledrze, 
Obiecuję, gdy nie zmienisz twych ślepiów i pyska!  
Lecz drzwi nasze zaskrzypiały. 

SCELEDRUS

obserwuje drzwi domu Periplektomenusa
A ja w te drzwi patrzę; 
Bo nie mogła przejść stąd tutaj, tylko wprost przez bramę. 

PALESTRIO

Toż jest w domu! Co cię nosi, Sceledrze, za licho?52  

SCELEDRUS

Ja sam patrzę, sam mam rozum, sobie tylko wierzę:  
Nikt mnie strachem nie przekona, że jej tutaj nie ma.  
Tu zastąpię, by mi chyłkiem w tę stronę nie drapła53. 

PALESTRIO

na stronie
Już go mam! Już ja go tutaj strącę z stanowiska. 
do Sceledrusa
Chcesz — pokażę ci, a przyznasz, że głupie masz ślepie? 

SCELEDRUS

No, pokazuj. 

PALESTRIO

I że nie masz ni głowy w porządku, 
Ni twych oczu? 

SCELEDRUS

Dobrze. 

PALESTRIO

Zatem — twierdzisz, że kochanka 
Pańska jest tu u sąsiada? 

SCELEDRUS

Nawet ją oskarżam, 
Żem ją widział tu w uściskach z kimś obcym. 

PALESTRIO

Wiesz o tym, 
Że tu nie ma od nas przejścia, ża-dne-go? 

SCELEDRUS

Wiem o tym. 

PALESTRIO

Ni przez balkon, ni przez ogród — chyba przez impluvium. 

SCELEDRUS

Wiem. 

PALESTRIO

Więc tedy, jeśli ona jest w domu i jeśli 
Ja to sprawię, że ją ujrzysz, jak wyjdzie tu z domu, 
Jesteś wart obfitych kijów? 

SCELEDRUS

Jestem. 

PALESTRIO

Patrzże dobrze 
Na te drzwi, by się nie wymkła i stąd tu nie przeszła! 

SCELEDRUS

Tak też zrobię. 

PALESTRIO

A ja ci ją tu w mig przed dom wypchnę. 
Wchodzi do domu żołnierza.

SCELEDRUS

Zrób to tylko. 
zwraca się do widzów
— Ja chcę wiedzieć, czym widział, com widział, 
Czy też on dokaże tego, co mi zapowiada, 
Że ona tu jest w tym domu. — Przecież ja mam oczy  
Swoje własne i nie myślę znikąd ich pożyczać! 
Lecz on wciąż się przy niej kręci, jej się przylizuje,  
Jego naprzód do jedzenia wołają — i jemu  
Naprzód dają zupkę mięsną; jest u nas zaledwie54  
Ze trzy lata, a nikt inny nie ma u nas lepiej. 
Lecz rzecz moja to, co zrobię: tej bramy pilnować.  
Tu zastąpię; O, w ten sposób już mnie nikt nie okpi! 
Staje przed drzwiami Periplektomenusa bacznie w nie wpatrzony.
Palestrio, Filokomazjum, Sceledrus.

PALESTRIO

wychodząc z domu żołnierza razem z Filokomazjum, rozmawia z nią na stronie
Lecz pamiętaj, com ci kazał!  

FILOKOMAZJUM

Tyle razy mówisz! 

PALESTRIO

Boję się, czyś jest dość chytra. 

FILOKOMAZJUM

Daj mi dziesięć kobiet, 
A choćby najgłupsze były, chytrymi je zrobię 
Tylko z tego, co mnie zbywa. — Dalej do podstępów!  
A ja tu odstąpię na bok. 

PALESTRIO

Więc cóż tam, Sceledrze? 

SCELEDRUS

nie odwracając oczu od drzwi Periplektomenusa
Robię swoje.55 Lecz mam uszy, więc gadaj, co zechcesz. 

PALESTRIO

rozciąga ręce
Myślę, że cię taki koniec gdzieś czeka za bramą56, 
Gdy krzyż w rozciągniętych rękach przyjdzie ci potrzymać. 

SCELEDRUS

zerka ku Palestrionowi
Czemu?  

PALESTRIO

Spojrzyj no na lewo! Cóż to za kobieta? 

SCELEDRUS

zerka jeszcze raz i spostrzega Filokomazjum
O bogowie nieśmiertelni! Toż pańska kochanka! 

PALESTRIO

No i mnie się też tak zdaje! 
do Filokomazjum, udając, że to zwrot do Sceledrusa
A więc dalej, proszę.57 

SCELEDRUS

Jak to dalej? 

PALESTRIO

Teraz możesz... szybko się powiesić! 

FILOKOMAZJUM

rozpoczyna swą oszukańczą rolę
Gdzież więc jest ten zacny sługa, który mnie oczernił  
Tak okropnie, najniewinniej? 

PALESTRIO

wskazuje Sceledrusa
Ot tu! On mi mówił, 
Com ci mówił.58 

FILOKOMAZJUM

wpada na Sceledrusa
Więc ty twierdzisz, przeklęty, żeś widział, 
Żem się tutaj całowała w sąsiedztwie? 

PALESTRIO

I mówił, 
Że z młodzieńcem jakimś obcym. 

SCELEDRUS

Tak, prawda, mówiłem. 

FILOKOMAZJUM

Tyś mnie widział? 

SCELEDRUS

Tak, dalibóg! Toż te moje oczy — 

PALESTRIO

wpada na niego
Trza ci wykłuć, skoro widzą — więcej, niżli widzą! 

SCELEDRUS

Nie, ja nie dam się odstraszyć, jakobym nie widział,  
Com sam widział! 

FILOKOMAZJUM

krzyczy
A ja głupia, nawet bardzo głupia. 
Żeby gadać z tym wariatem: ja mu łeb ukręcę! 

SCELEDRUS

stawia się
Przestań grozić. Wiem, krzyż będzie mym grobem59; Tam leżą: 
Ojciec, dziadek i pradziadek, nawet prapradziadek,  
Wszyscy moi cni przodkowie. A więc groźby twoje  
Nie wykłują mi tych oczu. — Ale, mój Palestrio,  
Jedno słówko: zlitujże się, skąd ona tu wyszła? 

PALESTRIO

Skądby? Z domu.60 

SCELEDRUS

Z domu, mówisz? 

PALESTRIO

Nie wierzysz?61 

SCELEDRUS

nie bardzo wierząc
No — wierzę — 
do siebie
Strasznie dziwne, w jaki sposób stąd tam przejść zdołała. 
Bo na pewno nie ma u nas ogrodu żadnego 
Ni balkonu; — okna z kratą? 
do Filokomazjum
Nie, ja cię na pewno 
Tu widziałem! 

PALESTRIO

Więc ty dalej, przeklęty, uparcie 
Ciągle na nią? 

FILOKOMAZJUM

Więc doprawdy, sen ten mi się sprawdził, 
Com go miała dzisiaj w nocy. 

PALESTRIO

A cóż ci się śniło? 

FILOKOMAZJUM

Powiem. Tylko uważajcie. Dzisiaj w nocy, we śnie  
Zdało mi się, że ma siostra rodzona i bliźnia  
Przyjechała do Efezu z Aten z swym kochankiem  
I oboje tu w sąsiedztwie w gości zajechali. 

PALESTRIO

do widzów
Mówi o śnie Palestriona! 
do Filokomazjum
No, więc proszę dalej! 

FILOKOMAZJUM

Ja się cieszę (wszystko we śnie), że siostra przybyła,  
Ale przez nią spadły na mnie ciężkie podejrzenia. 
Bo mój sługa (tak śni mi się) nuże mnie oskarżać. 
do Sceledrusa
Jak ty teraz — żem się z jakimś obcym młodzieniaszkiem 
Całowała!! Gdy to siostra, ta bliźnia, swojego  
Przyjaciela całowała. I o to mnie we śnie  
Najniewinniej oskarżano. 

PALESTRIO

A że też to samo, 
Co o swoim śnie nam mówisz, dzieje się na jawie! 
Jak się ściśle sen ten spełnia! Idź i zmów modlitwę.62  
Może byś tak żołnierzowi o tym powiedziała? 

FILOKOMAZJUM

A zapewne. I nie ścierpię, żeby mnie bezkarnie  
Oczerniano. 
Wchodzi do domu żołnierza.

SCELEDRUS

na stronie
Co tu robić? Cały grzbiet mnie swędzi!63 

PALESTRIO

Czujesz teraz, żeś już przepadł? 

SCELEDRUS

nie słucha, mówiąc do siebie
No, teraz przynajmniej 
To na pewno jest tu w domu. Teraz znowu muszę  
Strzec drzwi naszych, tu jest chyba. 

PALESTRIO

Sam powiesz, Sceledrze, 
Jak podobny — i jak bardzo — był jej sen do tego  
Coś ty myślał, żeś ją widział, jak się całowała!! 

SCELEDRUS

Ja już nie wiem, co mam wierzyć sam sobie: tak teraz  
Zdaje mi się, żem nie widział, choć wierzę, żem widział! 

PALESTRIO

Oj, za późno, moim zdaniem, rozum odzyskujesz. 
Gdy to wpierw do pana dojdzie — toś przepadł prześlicznie!64 

SCELEDRUS

Teraz wreszcie to pojmuję. Mgła mi wzrok zaćmiła! 

PALESTRIO

Tak, to dawno było jasne, wszak stale tu była. 

SCELEDRUS

Nic pewnego rzec nie mogę, więc jej nie widziałem,  
Choć widziałem! 

PALESTRIO

Wiesz, doprawdy, ty swoją głupotą 
Mało coś nas nie pogrążył: chcąc panu być wierny,  
Małoś karku sam nie skręcił. — Lecz tu u sąsiada  
Słyszę, że drzwi zaskrzypiały, więc trzeba zamilknąć. 
Filokomazjum, Sceledrus, Palestrio.

FILOKOMAZJUM

wychodzi ze służącą, niosącą przybory ofiarne, i udając „siostrę” przybyłą z Aten, zbliża się do ołtarza Diany65, by złożyć ofiarę dziękczynną za szczęśliwą podróż
Rozpal ogień na ołtarzu, Dianie Efeskiej66 
Chcę na chwałę zanieść modły, w radości dziękować  
I zakadzić jej rozkosznie pachnidłem arabskim, 
Za to, że mnie ocaliła w krainie Neptuna67, 
W tych przestworach burzy pełnych, gdzie srogie bałwany 
Tak okropnie mną miotały. 

SCELEDRUS

zdumiony, szarpie Palestriona
Palestrio, Palestrio! 

PALESTRIO

Co, Sceledrze? Co, Sceledrze? 

SCELEDRUS

mówi urywanymi słowami
Patrz, czy ta kobieta, 
Co stąd wyszła, teraz właśnie, to Filokomazjum,  
Owa pańska przyjaciółka? Ona, czy nie ona? 

PALESTRIO

udając również zdumienie
Ona, zdaje się, dalibóg, tak myślę, lecz dziwne, 
Jak stąd mogła tutaj przebiec — jeżeli to ona? 

SCELEDRUS

A czy wątpisz, że to ona? 

PALESTRIO

Nie — ona się zdaje. 

SCELEDRUS

Więc podejdźmy, zagadnijmy. 
Zbliża się do Filokomazjum
Hej, Filokomazjum, 
Cóż to, co ci się tu patrzy, co robisz w tym domu? 
Cóż ty milczysz? Z tobą mówię! 

PALESTRIO

do Sceledrusa
Nie, raczej sam z sobą, 
Bo ta nic nie odpowiada. 

SCELEDRUS

jeszcze głośniej do Filokomazjum
Ja do ciebie mówię, 
Ty przewrotna, nieuczciwa, co się tutaj włóczysz  
Po sąsiadach! 

FILOKOMAZJUM

Z kim ty gadasz? 

SCELEDRUS

Z kim, jeśli nie z tobą? 

FILOKOMAZJUM

A ty, człeku, coś za jeden? I co ty masz do mnie? 

SCELEDRUS

drwiąco
Mnie się pytasz — hę? — kto jestem? 

FILOKOMAZJUM

Czemu nie mam pytać, 
Jeśli nie wiem? 

PALESTRIO

zbliża się
To wiesz może, ktom ja jest, jeżeli 
Jego nie znasz? 

FILOKOMAZJUM

Wiem, żeś natręt — ty i on. 

SCELEDRUS

Nas nie znasz? 

FILOKOMAZJUM

Nie, żadnego. 

SCELEDRUS

zdumiony, na stronie do Palestriona
Strach mnie bierze — 

PALESTRIO

O co? 

SCELEDRUS

Czyśmy obaj 
Gdzieś nas samych nie zgubili, skoro ona mówi, 
Że mnie nie zna ani ciebie? 

PALESTRIO

Zaraz muszę zbadać, 
Czy jesteśmy, Sceledrusie, ci sami, czy inni, 
Czy też chyłkiem ktoś z sąsiadów nas nie pozamieniał. 
Dotykają się obaj twarzy, całego ciała.

SCELEDRUS

Ja naprawdę ten sam jestem. 

PALESTRIO

I ja też! Kobieto! 
Ty się biedy chcesz dopytać! Hej, Filokomazjum,  
Słuchaj, ja do ciebie mówię! 

FILOKOMAZJUM

A ty czyś oszalał, 
Że mnie dziwnym tym imieniem fałszywie nazywasz? 

PALESTRIO

Co? Więc jakże się nazywasz? 

FILOKOMAZJUM

Ja? Zwę się Dikea.68 

SCELEDRUS

O, niesłusznie! I fałszywie chcesz przybrać to imię:  
Tyś Adikos, nie Dikea, i krzywdzisz mi pana! 

FILOKOMAZJUM

Ja? 

SCELEDRUS

Ty. 

FILOKOMAZJUM

Ja? Com wczoraj wieczór tu z Aten przybyła, 
Z mym kochankiem, Ateńczykiem? 

PALESTRIO

A powiedz mi, po co 
Tu przybywasz do Efezu? 

FILOKOMAZJUM

Słyszałam, że siostra 
Moja bliźnia i rodzona tu jest — i jej szukam. 

SCELEDRUS

Aleś chytra! 

FILOKOMAZJUM

Raczej głupia — i bardzo, dalibóg, 
Że rozprawiam tutaj z wami. Odchodzę. 
Zabiera się do odejścia, ale Sceledrus łapie ją za rękę.

SCELEDRUS

Nie puszczę. 

FILOKOMAZJUM

szarpie się z nim
Puszczaj! 

SCELEDRUS

Wreszcie cię złapałem! Nie puszczę! 

FILOKOMAZJUM

jak wyżej
Bo zaczną 
Trzeszczeć, mówię, moje ręce, a tobie twe szczęki.  
Gdy nie puścisz! 

SCELEDRUS

do Palestriona
Cóż, chorobo, stoisz, a nie chwytasz 
Z drugiej strony? 

PALESTRIO

spokojnie
Ja nie pragnę mieć w ruchu mych pleców69. 
Kto wie, może to naprawdę nie Filokomazjum,  
Ale inna tak podobna? 

FILOKOMAZJUM

szamocąc się ze Sceledrusem
Puścisz, czy nie puścisz? 

SCELEDRUS

Raczej gwałtem i przemocą, i wbrew twojej woli,  
Jeśli sama pójść nie zechcesz, porwę cię do domu! 

FILOKOMAZJUM

Ten dom jest mi całkiem obcy, a mój dom i pan mój  
Są w Atenach. Ten dom tutaj nic mnie nie obchodzi.  
Ni was nie znam, ani nie wiem, co wyście za jedni! 

SCELEDRUS

Skarż mnie. — Za nic cię nie puszczę; chyba — że przyrzekniesz 
Najsolenniej, że tu wejdziesz, 
wskazuje dom żołnierza
skoro cię wypuszczę. 

FILOKOMAZJUM

Wszakże zmuszasz mnie przemocą, ktokolwiek ty jesteś. 
Lecz przyrzekam, gdy mnie puścisz, wejść tam, gdzie mi każesz. 

SCELEDRUS

Więc cię puszczam. 

FILOKOMAZJUM

A ja zmykam. 
Wpada do domu Periplektomenusa.

SCELEDRUS

To jest babskie słowo! 

PALESTRIO

Wypuściłeś łup, Sceledrze! Bo — jak tylko można —  
Tak to jest kochanka pańska. — Wiesz — zróbmy to prędko. 

SCELEDRUS

Co? 

PALESTRIO

Miecz mi tu z domu przynieś. 

SCELEDRUS

A co z nim chcesz zrobić? 

PALESTRIO

wskazuje dom Periplektomenusa
Wtargnę wprost do tego domu, a kogo tam ujrzę,  
Że Filokomazjum ściska, zgładzę go na miejscu! 

SCELEDRUS

A więc sądzisz, że to ona? 

PALESTRIO

Pewnie, oczywiście! 

SCELEDRUS

Lecz jak świetnie udawała! 

PALESTRIO

Idź, miecz przynieś! 

SCELEDRUS

Zaraz. 
Wchodzi do domu żołnierza.

PALESTRIO

sam
Nie, doprawdy, żaden jeździec, ani żaden piechur70 
Nie ma takiej zuchwałości, by sobie poczynać 
Tak bezczelnie jak kobieta! Jak sprytnie umiała  
Porozdzielać swoje słowa, tu i tam! Jak wodzi  
Za nos stróża tak czujnego, jak ten mój kolega!  
Doskonale, że tu mamy to przejście przez ścianę! 

SCELEDRUS

wychodzi z domu żołnierza
Ty, Palestrio, nie trza miecza. 

PALESTRIO

Jak to? Co się stało? 

SCELEDRUS

W domu jest kochanka pańska. 

PALESTRIO

W domu? 

SCELEDRUS

Leży w łóżku. 

PALESTRIO

Jeśli tak, toś się, dalibóg, nieszczęścia dopytał. 

SCELEDRUS

Jak to?  

PALESTRIO

Boś tę tu śmiał dotknąć, kobietę z sąsiedztwa. 

SCELEDRUS

Tak, strach zbiera mnie doprawdy. 

PALESTRIO

Lecz to tak być musi, 
Że to jest jej bliźnia siostra. I ty ją zapewne 
Tu widziałeś w tych uściskach. 

SCELEDRUS

Tak, to oczywiste, 
Że to ona, tak jak mówisz. Jak niewiele brakło,  
Żebym się z kretesem wsypał, gdybym panu mówił. 

PALESTRIO

Więc jeżeli chcesz mieć rozum: język za zębami!  
Więcej winien sługa wiedzieć niżli opowiadać. 
Ja odchodzę, bo nic nie chcę mieć z tobą wspólnego,  
I tu będę u sąsiada. Mnie się nie uśmiecha 
Całe to twe zamieszanie. Jeżeli pan przyjdzie  
I zapyta, ja tu będę i stąd mnie zawołaj. 
Wchodzi do domu Periplektomenusa.
Sceledrus, Periplektomenus.

SCELEDRUS

sam
Odszedł sobie. Nic nie dba o swojego pana,  
Tak jakby nie niewolnik. — Teraz to na pewno  
Ona tutaj jest w domu, bo właśnie przed chwilą  
Sam ją w domu widziałem, w łóżku. — Teraz trzeba 
Wziąć się do pilnowania. 

PERIPLEKTOMENUS

wypada z domu z krzykiem
Ci ludzie, dalibóg, 
Mnie tu mają za babę, a nie za mężczyznę, 
Niewolnicy sąsiada, żołnierza! Tak sobie  
Kpić ze mnie! By w ten sposób tutaj na ulicy71 
I szarpać, i znieważać kobietę będącą  
W mej gościnie, co wczoraj tu z Aten przybyła  
Z mym znajomym, osobę wolno urodzoną! 

SCELEDRUS

na stronie, usiłuje ukryć się za węgieł72 domu
Już po mnie! Wszak on idzie tu na mnie prościutko!  
Strach myśleć, w jakie licho mnie wpląta ta sprawa, 
O ile sądzić z tego, co gada ten stary! 

PERIPLEKTOMENUS

A więc nuże na niego: Ty tutaj, Sceledrze, 
Herszcie łotrów, ty śmiałeś, przed chwilą, przed domem 
Znieważyć mego gościa? 

SCELEDRUS

składa się
Sąsiedzie, ja błagam, 
Posłuchaj! 

PERIPLEKTOMENUS

Ja cię słuchać? 

SCELEDRUS

Chcę się uniewinnić. 

PERIPLEKTOMENUS

Ty się chcesz uniewinnić? Ty, coś taką zbrodnię,  
Tak niegodną popełnił? A więc, żeście zbóje,  
Myślicie, że wam wolno, gałganie, już wszystko? 

SCELEDRUS

jeszcze próbuje mówić
Nie pozwolisz? 

PERIPLEKTOMENUS

udając wściekłą złość
A niech mnie bogi i boginie 
Wszystkie — jeśli nie ujrzę twego rózgobicia73 
Długiego i trwałego, od rana po wieczór, 
Za to, żeś mi potrzaskał dachówki i rynny, 
Gdyś tam ścigał tę małpę — w sam raz ciebie godną —  
I żeś stamtąd się gapił tu na mego gościa, 
Jak ściskał i całował swoją przyjaciółkę, 
I żeś śmiał swego pana kochankę oczerniać  
Niewinną o łajdactwo, a mnie o szczyt zbrodni, 
I za to, żeś śmiał szarpać gościa przed mym domem.  
Jeśli za to nie ujrzę twego knutobicia74, 
To więcej hańby ściągnę na twojego pana75, 
Niżli fal jest na morzu w czasie wielkich wichrów! 

SCELEDRUS

jąka się
Tak mnie ciśniesz do muru, Periplektomenie, 
Że nie wiem, czy mam raczej z tobą się wykłócić,  
Czy też może — jeżeli — ta tu nie jest tamtą, 
A tamta nie tą tutaj, ciebie nie przeprosić — 
Bo i teraz sam nie wiem, com widział właściwie,  
Tak jest strasznie podobna ta twoja do naszej,  
Chociaż nie jest ta sama. 

PERIPLEKTOMENUS

Zaglądnij tu do mnie, 
To się wreszcie przekonasz. 

SCELEDRUS

Czy wolno? 

PERIPLEKTOMENUS

Sam każę! 
I spokojnie rozpoznaj. 

SCELEDRUS

Tak też myślę zrobić. 
Wchodzi do domu Periplektomenusa.

PERIPLEKTOMENUS

podbiega pod dom żołnierza i woła do Filokomazjum, która stała tuż za drzwiami
Słuchaj, Filokomazjum, przeleć biegiem do nas  
Szybko, bo tak potrzeba — potem, gdy Sceledrus  
Wyjdzie od nas, ty znowu, szybko biegiem przeleć  
Do was nazad! Dalibóg, że teraz się boję, 
Żebyś coś nie pokpiła. Jeśli on nie ujrzy  
Tu u nas tej kobiety — o, drzwi się otwarły. 
Sceledrus wychodzi od Periplektomenusa.

SCELEDRUS

Na bogów nieśmiertelnych! Myślę, że bogowie  
Kobiety podobniejszej i więcej tej samej — 
Bo to nie jest ta sama — stworzyć by nie mogli! 

PERIPLEKTOMENUS

Cóż teraz? 

SCELEDRUS

Winien jestem. 

PERIPLEKTOMENUS

Cóż więc? Czyż to ona? 

SCELEDRUS

Choć ona, lecz nie ona. 

PERIPLEKTOMENUS

Więc czyżeś ją widział? 

SCELEDRUS

Widziałem ją i gościa, jak się całowali, 
Ściskali. 

PERIPLEKTOMENUS

Więc to ona? 

SCELEDRUS

Nie wiem. 

PERIPLEKTOMENUS

A chcesz wiedzieć 
Na pewno? 

SCELEDRUS

Chciałbym bardzo. 

PERIPLEKTOMENUS

Idźże teraz zaraz 
Tu do was i tam zobacz, czy wasza jest w domu. 

SCELEDRUS

Dobrze, świetnie mi radzisz. Ja tu zaraz wyjdę. 
Wchodzi do domu żołnierza.

PERIPLEKTOMENUS

do widzów
Nie widziałem, dalibóg, nigdy, żeby kogo 
Więcej śmiesznie i dziwnie mógł ktoś za nos wodzić! 
Ale otóż wychodzi. 

SCELEDRUS

wybiega i pada do stóp Periplektomenusa
Periplektomenie, 
Zaklinam cię na bogów i na wszystkich ludzi, 
Na moją głupią głowę i na twe kolana — 

PERIPLEKTOMENUS

Czegóż mnie tak zaklinasz? 

SCELEDRUS

Mej nieświadomości 
Wybacz i mej głupocie. Teraz wiem dopiero, 
Żem był głupi i ślepy, i niepoczytalny, 
Bo ona jest tu w domu. 

PERIPLEKTOMENUS

No więc cóż, gałganie, 
Więc widziałeś je obie? 

SCELEDRUS

Tak. 

PERIPLEKTOMENUS

Więc dawaj pana!76 

SCELEDRUS

Przyznaję, żem zasłużył na największe licho 
I żem twemu gościowi zrobił krzywdę. — Prawda,  
Lecz myślałem, że to jest ta pańska kochanka, 
Którą żołnierz, a pan mój, oddał pod mój nadzór;  
Wszak nigdy woda wodzie nie jest podobniejsza  
Z jednej studni dobyta jak ta i ta druga, 
Co jest w twojej gościnie! A także przyznaję, 
Żem zaglądał do ciebie, z góry, przez impluvium. 

PERIPLEKTOMENUS

Jakże się masz nie przyznać, skorom cię sam widział? 
I widziałeś, jak gość mój tam się z nią całował, 
Z tą, co jest u mnie gościem? 

SCELEDRUS

Widziałem — bo czemuż 
Mam przeczyć, skorom widział. Ale byłem pewny,  
Że to Filokomazjum. 

PERIPLEKTOMENUS

A więc ty myślałeś, 
Że ja byłem w tej sprawie najpodlejszy z ludzi —  
Jeślim na to świadomie pozwolił, by mego  
Sąsiada tak krzywdziła u mnie ta kobieta? 

SCELEDRUS

Teraz wreszcie pojmuję, żem głupio postąpił, 
Kiedy sprawę poznaję. Lecz nie ze złej woli  
Tom zrobił. 

PERIPLEKTOMENUS

Lecz niegodnie. Bo niewolnik winien 
Trzymać krótko i oczy, i ręce, i język! 

SCELEDRUS

Jeśli ja już od dziś dnia choć parę wypuszczę, 
Nawet gdybym coś wiedział na pewno, to wtedy  
Katu możesz mnie oddać — ja ci się sam oddam;  
Teraz wybacz mi, proszę. 

PERIPLEKTOMENUS

Więc, chociaż niechętnie, 
Uwierzę, żeś to zrobił bez twojej złej woli, 
I wybaczę ci teraz. 

SCELEDRUS

Niech ci bogi darzą! 

PERIPLEKTOMENUS

grożąc mu
Jeśli bogi ci miłe, chyba już utrzymasz 
Twój język za zębami! Odtąd nawet tego, 
Co byś wiedział naprawdę, nie będziesz mi wiedział,  
Ani widzieć, coś widział! 

SCELEDRUS

Słuszna twoja rada. 
Tak już zrobię na pewno. — Czyś już skończył? 

PERIPLEKTOMENUS

Odejdź. 

SCELEDRUS

Chcesz coś jeszcze ode mnie? 

PERIPLEKTOMENUS

Tak jest, znać cię nie chcę. 
Odwraca się, udaje, że odchodzi, ale zatrzymuje się w drzwiach, by podpatrzeć, co robi Sceledrus.

SCELEDRUS

do siebie
Ej, on mnie chyba nabrał! Jakże to łaskawie 
Dał się niby przebłagać! Ja wiem, co on myśli: 
By mnie zaraz spętali, skoro tylko żołnierz 
Wróci z rynku do domu! I on, i Palestrio 
Razem mnie chcą tak sprzedać. Ale ja zwąchałem 
I dawno już wiem o tym. O, nie, już ja nigdy 
Nie tknę się tej przynęty! Już ja tu gdzieś drapnę. 
Na dni kilka się skryję, aże się uciszy 
Całe to zamieszanie i gniewy przeminą. 
Bom już dosyć przeskrobał, jak na lud występny.77 
Lecz — 
z nagłą decyzją
niech się co chce dzieje78, ja wracam do domu. 
Wchodzi do domu żołnierza.

PERIPLEKTOMENUS

Więc poszedł. — No — wiem teraz na pewno, że często 
Świnia, co jest zabita79, ma więcej rozumu: 
By sobie dać to wydrzeć, że widział, co widział! 
Bo jego oczy, uszy, jego przekonania  
Tutaj do nas uciekły! Jak dotąd — jest świetnie;  
Kobieta przedowcipnie nam się przysłużyła. 
Teraz wracam „na senat”80, albowiem Palestrio  
Jest teraz u mnie w domu — Sceledrusa nie ma —  
Więc da się obradować „w najpełniejszej liczbie”. 
Już idę — bo beze mnie zrobią losowanie!81 
  1. Ja jestem tak łaskawy, że treść sztuki podam — Palestrio, wypadając właściwie z roli, jak to często u Plauta (zob. Plautus, s. 297–301), wypowiada prolog, umieszczony tutaj nie na początku sztuki, ale po „przygrywce”, stanowiącej tu tzw. akt I. [przypis tłumacza] ↩
  2. krotochwilny (daw.) — ucieszny, związany z krotochwilą, tj. z żartem a. z farsą, wesołym utworem scenicznym. [przypis edytorski] ↩
  3. Alazon (gr. Άλαζών) — zob. Wstęp, s. XII. [przypis tłumacza] ↩
  4. Efez — miasto na zach. wybrzeżu Małej Azji, jedno z najważniejszych wówczas greckich środowisk kulturalnych i handlowych, słynące również ze wspaniałej świątyni Artemidy. [przypis tłumacza] ↩
  5. świntuch (stercoreus) — właściwie: „gnojarz”. Plautus nie przebiera czasem w wyrazach, zwłaszcza o ile chodzi o przezwiska. [przypis tłumacza] ↩
  6. gach (daw.) — zalotnik; dziś pogard.: kochanek. [przypis edytorski] ↩
  7. mizdrząc się do niego... łażą potem z krzywymi gębami (labiis dum nictant ei... videas valgis saviis) — żart nie dość dla nas zrozumiały. Może znaczy to, iż hetery jedną stroną twarzy robią do niego słodką minę, składając czule usta, a drugą stroną wykrzywiają mu się równocześnie i wydrzeźniają, kpiąc z niego, i stąd te „krzywe” ich „gęby”. [przypis tłumacza] ↩
  8. czystej krwi Atenka (ex Athenis Atticis, koniektura Li.) — właściwie: „pochodząca z attyckich Aten”, co oznacza, z podkreśleniem wartości, prawdziwą, rodowitą Atenkę, podobnie jak i dziś przechwala się Rzymianin: son Romano da Roma, lub Paryżanin: je suis Parisien de Paris. [przypis tłumacza] ↩
  9. Naupakt, [właśc. Naupaktos] — dzis. Lepanto, greckie miasto portowe na płn. wybrzeżu Zatoki Korynckiej [ob. Nafpaktos, nazwę Lepanto nosiło w okresie panowania weneckiego; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
  10. W jakiejś sprawie Dostojnej Rzeczypospolitej (magnai rei publicai gratia) — starołacińskie końcówki (-ai zam. późniejszego -ae) i tytuł (magnai) stanowią może żartobliwą aluzję do pompatycznego stylu urzędowych, rzymskich formułek. [przypis tłumacza] ↩
  11. rajfurka (daw.) — stręczycielka. [przypis edytorski] ↩
  12. który by jej gorzej był wstrętny niż ten żołnierz (neque peius quemquam odisse, quam istum militem) — niedbały styl codziennej mowy potocznej. [przypis tłumacza] ↩
  13. kupcowim dał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: kupcowi dałem. [przypis edytorski] ↩
  14. Bo niby jeden pokój... to ja tu w tym pokoju... (nam unum conclave... in eo conclavi ego) — niedbały styl codziennej mowy potocznej. [przypis tłumacza] ↩
  15. sprytnym podstępem, sztucznymi sztuczkami (facetis fabricis et doctis dolis) — Plautowskie aliteracje. [przypis tłumacza] ↩
  16. Lecz wy się nie pomylcie — Plautus przesadnie dba o to, by jego publiczność nie była wprowadzona w błąd i przez to nie straciła efektu komicznego. Podobnie w Amfitrionie Merkury poucza w prologu publiczność obszernie, jak należy rozróżniać obie pary sobowtórów (Merkury — Sozja, Jowisz — Amfitrion): „Teraz, byście rozpoznać mogli nas bez trudu/ Ja tu na kapeluszu będę miał te piórka;/ Mój ojciec znów mieć będzie tu, pod kapeluszem/ Złoty wałek. Amfitrion tego mieć nie będzie./ Tych znaków żaden człowiek z tych tu domowników/ Nie będzie mógł zobaczyć — wy widzieć będziecie” (w. 142–147). [przypis tłumacza] ↩
  17. skrzypły — dziś popr. forma: skrzypnęły. [przypis edytorski] ↩
  18. wam wasze boki tak wyprawię, że już będą same jak rzemienie (ego vostra faciam latera lorea) — od harapów rzemiennych. [przypis tłumacza] ↩
  19. impluvium — nazywał się wielki czworokątny otwór w dachu tej części domu rzymskiego, która zwała się atrium i stanowiła pewnego rodzaju kryty krużganek czy „hall” z wejściami do pokojów i dalszych części domu. Przez impluvium wchodziło światło i ściekała (do znajdującego się na dole compluvium, czyli sadzawki) woda deszczowa. [przypis tłumacza] ↩
  20. łamać prawa o grze w kostki... — każąc im poprzetrącać kostki u nóg, robi aluzję do wydanego zapewne wówczas rozporządzenia (lex alearia) przeciw hazardowej, a tak popularnej u południowców grze w kostki. [przypis tłumacza] ↩
  21. Małpą naszą ścigam — mowa o małpie, chowanej w domu, por. wyżej w 171. [przypis tłumacza] ↩
  22. A czy ona jest tu jeszcze? — mowa o Filokomazjum. [przypis tłumacza] ↩
  23. za najbliższych towarzyszy krzyże otrzymali — tj. zostali ukrzyżowani za karę. [przypis edytorski] ↩
  24. nie odstąpi natury kobiecej / I niech stale ich naukom... (ne... / de ingenio digrediatur muliebri / earumque) artem — niedbałość stylu codziennej mowy potocznej. — W komediach Plautowskich panuje jednolita opinia, że cechą natury kobiecej jest kłamliwość i podstępność. [przypis tłumacza] ↩
  25. toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski] ↩
  26. Ma przecież pod ręką / Fałsz w swej mowie, fałsz w swych czynach, fałsz nawet w przysiędze / Ma pod ręką swe podstępy, pieszczoty, podejścia (domi habet animum falsiloquom, falsificum, falsiiurium / domi dolos, domi delenifica facta, domi fallacias) — przekład usiłuje naśladować Plautowskie aliteracje i powtarzania słów. [przypis tłumacza] ↩
  27. Popatrzcie no tylko... — jedną z najwięcej przez ówczesną publiczność wymaganych i cenionych właściwości dobrej gry aktorskiej była jak najwyrazistsza, żywiołowa mimika i gestykulacja, cechująca do dziś dnia południowców. Palestrio daje tu popis wirtuozostwa w tym względzie. [przypis tłumacza] ↩
  28. palnął — feruit, Studemund. [przypis tłumacza] ↩
  29. nie poda surowo, / Lecz przegotowane świetnie (incoctum non expromet, bene coctum dabit) — skrócone porównanie (zob. Plautus, s. 415), wzięte ze sztuki kucharskiej. [przypis tłumacza] ↩
  30. Teraz znów buduje... — już starożytni rzymscy uczeni (Varro, Verrius Flaccus) słusznie wnioskowali, że w opowiadaniu tym kryje się aluzja do aktualnej wówczas sprawy poety Newiusza, który za nieuznawaną przez Rzymian zaczepność, okazywaną w swych komediach, został przez władze w r. 204 p.n.e. stawiony pod pręgierz, ochłostany, wtrącony do więzienia i zmuszony do opuszczenia miasta. Jego głowa, podparta słupem pręgierza, przypomina się niby Periplektomenusowi (Plautowi), gdy patrzy na Palestriona, podpierającego w zamyśleniu swą brodę (zob. Wstęp, s. XVII i nast.). [przypis tłumacza] ↩
  31. poecie rzymskiemu — w oryginale: poetae barbaro, „poecie barbarzyńskiemu”. Rzymscy komediopisarze zachowują w swych przeróbkach greckich sztuk nazwę „barbarzyńców”, dawaną przez zarozumiałych Greków wszystkim nie-Grekom, a więc i Rzymianom. [przypis tłumacza] ↩
  32. Co za szyk w tej pozie (euscheme hercle astitit) — czym dla Rzymianina greckie słowo euscheme, tym dla nas francuskie „szyk”. Niewolnik z komedii, dzierżący w swych rękach zwykle wszystkie nici intrygi, ma już swój styl w przybieraniu odpowiednich póz i min. Podkreśla to Periplektomenus, łamiąc właściwie iluzję sceniczną (jak to często u Plauta, zob. wyżej, do w. 79). [przypis tłumacza] ↩
  33. By cię rózgi rozbudziły, różując razami (nisi... agitare mavis varius virgis vigilias) — co znaczy właściwie: „chyba że wolisz bezsenne spędzać noce, upstrzony rózgami”. Przekład wprowadza nieco odmienny obraz, dając aliteracje (r-r) w stylu Plautowskim. [przypis tłumacza] ↩
  34. grzbiet twój zagrożony — rózgami pana, jeśli dobry podstęp go nie uratuje. [przypis tłumacza] ↩
  35. Chwyć się mocy, by tu pomóc (arripe opem auxiliumque ad hanc rem) w przekładzie aliteracja według stylu Plautowskiego. [przypis tłumacza] ↩
  36. wraże wojska (perduellis) — [wraży: wrogi; red. WL]; staroświeckie słowo wprowadza komiczny patos w to rzekomo podniosłe wezwanie do obrony... wprawdzie nie ojczyzny, ale dwojga kochanków. — Plautus chętnie używa obrazów z życia wojskowego do porównania z akcją sprytnego niewolnika (zob. Plautus, s. 315–316); tak też i w tej sztuce stylizuje Palestriona na „imperatora”, prowadzącego armię na wyprawę wojenną. Dopatrywanie się jednak w ustępie niniejszym (w. 240–246) szczegółowej aluzji do operacji wojska rzymskiego z drugiej wojny punickiej od chwili objęcia dowództwa przez starszego Scypiona i ustalanie w ten sposób wskazówki chronologicznej nie jest dostatecznie uzasadnione. [przypis tłumacza] ↩
  37. I jedzenie, i wożenie — cibatus commeatusque. [przypis tłumacza] ↩
  38. podaj prędko jakiś plan poradny — naśladowanie aliteracji oryginału: cedo calidum consilium cito. [przypis tłumacza] ↩
  39. Ale to, co tu się stało, by się nie odstało — żeby kochankowie mogli nadal spotykać się przez przebitą ścianę. [przypis tłumacza] ↩
  40. Jowisz a. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski] ↩
  41. bliźnia (daw.) — bliźniacza. [przypis edytorski] ↩
  42. tę drugą — tak dla wyrazistości; w oryginale eam: ją. [przypis tłumacza] ↩
  43. wiele (daw.) — ile. [przypis edytorski] ↩
  44. By się zająć wyśledzeniem... kto to był — hominem investigando operam hunc... dabo, qui fuerit, Ribbeck. [przypis tłumacza] ↩
  45. szturm w niego przypuszczę (ad eum vineam pluteosque agam) — dosłownie: „podsunę pod niego” (niby pod mury twierdzy) „machinę oblężniczą vinea” (ruchomy dach, osłaniający szturmujących przed pociskami nieprzyjaciół). [przypis tłumacza] ↩
  46. nie dla mnie te wpadki, wypadki — naśladowanie Plautowskiej gry słów: ego istam insulturam et desulturam nil moror. [przypis tłumacza] ↩
  47. A żebyś tak — (domyślne: „zdechł” lub coś podobnego). „Nie, ty raczej” — każe się towarzyszowi domyśleć: „zdechnij”, ale kończy zdanie całkiem czym innym: „kończ, skoroś już zaczęła” — di te perdant — te istuc aequomst (tak Ritschl) — quoniam occepisti, eloqui. Typowy Plautowski dowcip w częstych u niego przekomarzaniach się. [przypis tłumacza] ↩
  48. Co słyszę, Sceledrze — w polskim przekładzie niemożliwa do oddania gra słów oryginału: quod ego, Sceledre, scelus ex te audio, gdzie Plautus, pokpiwając sobie z greckiej mowy i niby etymologizując (zob. Plautus s. 407 i nast.), zestawia łacińskie scelus (wymawiane: skelus) i greckie imię Skeledros (od σκέλος), choć wie dobrze, że między tymi słowami nie ma żadnego związku. [przypis tłumacza] ↩
  49. tyś jej stróż — Sceledrusowi polecił żołnierz pilnowanie dziewczyny, jego też przede wszystkim do odpowiedzialności by pociągnął. [przypis tłumacza] ↩
  50. w domu — w ustach niewolnika oznacza stale dom jego pana. [przypis tłumacza] ↩
  51. Dziw, że żywisz się kąkolem... — wierzono wówczas (np. Ovid. Fast. I, 691), że spożycie kąkolu szkodzi wzrokowi, a sztukę pisano widocznie w czasie szczególnego spadku cen zboża. [Autorzy starożytni przez lolium rozumieli raczej nie kąkol pospolity (Agrostemma githago), ale inny chwast, życicę roczną (Lolium temulentum), której ziarna są bardzo podobne do ziaren pszenicy i w deszczowych okresach nieurodzaju zakażone grzybem; wówczas ich spożycie powoduje m.in. zawroty głowy oraz zaburzenia widzenia; red. WL] [przypis tłumacza] ↩
  52. Co cię nosi, Sceledrze, za licho (nescio quae te Sceledre scelera suscitant) — gra słów nie do oddania w polskim przekładzie (zob. wyżej, w. 321). [przypis tłumacza] ↩
  53. by... nie drapła — nieliterackie wyrażenie, tak samo jak w oryginale: ne ea se subrepsit. [przypis tłumacza] ↩
  54. jest u nas zaledwie... — Palestrio dopiero niedawno, porwany przez piratów (zob. wyżej w. 119), dostał się w domu żołnierza, ale już umiał (głównie dzięki Filokomazjum) wyrobić sobie wpływowe stanowisko. [przypis tłumacza] ↩
  55. Robię swoje... — Sceledrus jest tak pewny, że Filokomazjum wyjdzie z domu Periplektomenusa (bo nie wie nic o tajemnym przejściu przez ścianę), że tylko w te drzwi się wpatruje, a bojąc się podstępu, ani na sekundę nie chce oczu odwrócić. [przypis tłumacza] ↩
  56. Myślę, że cię taki koniec gdzieś czeka za bramą... — przepowiada mu śmierć na krzyżu, gdzieś za bramą miasta, za karę, iż śmiał posądzić kochankę pańską. [przypis tłumacza] ↩
  57. A więc dalej, proszę — wzywa Filokomazjum, by rozpoczęła swą rolę, ale udaje, że słowa te są niby dalszą częścią rozmowy ze Sceledrusem. [przypis tłumacza] ↩
  58. On mi mówił, com ci mówił — hic mihi dixit, quae tibi dixi. [przypis tłumacza] ↩
  59. Wiem, krzyż będzie mym grobem... — Śmierć na krzyżu była częstą karą u niewolników rzymskich w epoce plautowskiej. Dla rzymskich widzów leży pewien (okrutny co prawda) dowcip w tym powoływaniu się niewolnika na swój „grób rodzinny”... na krzyżu i wymienianiu swych „przodków” (maiores mei), jakby w jakimś dostojnym rodzie rzymskim. [przypis tłumacza] ↩
  60. Z domu — tzn. z domu Pyrgopolinicesa (zob. wyżej, w. 335). [przypis tłumacza] ↩
  61. Nie wierzysz? No — wierzę (me viden? Te video) — dosłownie: „a mnie widzisz?” [chyba temu wierzysz?], „ciebie to widzę”. [przypis tłumacza] ↩
  62. Idź i zmów modlitwę (Abi intro et comprecare) — w takich wypadkach modlono się do bogów, by spełniając sen, byli łaskawi. [przypis tłumacza] ↩
  63. Cały grzbiet mnie swędzi — bo przeczuwa baty za fałszywe posądzenie. [przypis tłumacza] ↩
  64. toś przepadł prześlicznie (peribis pulcre) — przekład naśladuje aliterację oryginału. [przypis tłumacza] ↩
  65. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, przyrody, płodności i księżyca; utożsamiana z gr. Artemidą. [przypis edytorski] ↩
  66. Diana Efeska — Artemida Efeska; miasto Efez było w starożytności jednym z najstarszych i największych ośrodków kultu bogini płodności, anatolijskiej Kybele, utożsamionej z grecką Artemidą. Słynęło ze wspaniałej świątyni Artemidy Efeskiej (Artemizjon), uznanej później przez Greków za jeden z siedmiu cudów świata. [przypis edytorski] ↩
  67. w krainie Neptuna — na morzu. [przypis tłumacza] ↩
  68. Zwę się Dikea... Tyś Adikos, nie Dikea, i krzywdzisz mi pana — w oryginale gra słów niedająca się przełożyć na język polski: Diceae nomen est, „Zwę się Dikea” (imię greckie Δικαία znaczy „sprawiedliwa”: δικαία), na co Sceledrus odpowiada: άδικος tu es non δικαία, et meo ero facis iniuriam, „tyś raczej »Niesprawiedliwa«, a nie »Sprawiedliwa«, bo krzywdzisz mego pana”. Plautus często wtrąca greckie wyrazy dla wywołania efektu komicznego (por. Plautus, s. 408 i nast.). [przypis tłumacza] ↩
  69. w ruchu mych pleców (negotiosum mihi esse tergum) — dosłownie: „by mój grzbiet miał dużo do czynienia”. [przypis tłumacza] ↩
  70. żaden jeździec, ani żaden piechur (neque eques neque pedes) — określenie wzięte z języka żołnierskiego, tyle co „nikt”. [przypis tłumacza] ↩
  71. na ulicy — in via, Ital. [przypis tłumacza] ↩
  72. węgieł — narożnik budynku. [przypis edytorski] ↩
  73. jeśli nie ujrzę twego rózgobicia / Długiego i trwałego, od rana po wieczór — nisi mihi supplicium virgarum de te datur / longum diutinumque, a mane ad vesperum. [przypis tłumacza] ↩
  74. Jeśli za to nie ujrzę twego knutobicia — nisi mihi supplicium stimuleum de [te] datur. [przypis tłumacza] ↩
  75. To więcej hańby ściągnę na twojego pana (dedecoris pleniorem erum faciam tuom) — przez proces o bezprawie (iniuriarum). [przypis tłumacza] ↩
  76. dawaj pana (erum exhibeas) — w znaczeniu „zawołaj go tu zaraz”. [przypis tłumacza] ↩
  77. Bom, już dosyć przeskrobał, jak na lud występny (nam uni satis populo inpio merui mali) — jeśli ta aluzja nie jest przejęta z greckiego oryginału, to odnosi się zapewne do toczącej się właśnie (w czasie wystawienia Żołnierza) drugiej wojny punickiej i do surowego ukarania przez Rzymian wiarołomnych sprzymierzeńców, takich jak mieszkańcy miast Kapua, Syrakuzy i in. [przypis tłumacza] ↩
  78. Lecz — niech się co chce dzieje — verum tamen de me quidquid est. Uss. [przypis tłumacza] ↩
  79. często / Świnia, co jest zabita (occisam saepe... suem) — zapewne czysto rzymskie przysłowie, jako że Rzymianie lubowali się w wieprzowinie. W Linie (w. 660) jest mowa o kimś, kogo każą „za nogi wywlec jak świnię zabitą” (quasi occisam suem). [przypis tłumacza] ↩
  80. na senat... (in senatum) — czysto rzymskie pojęcia o „senacie”, który niby stanowią w domu Periplektomenusa: on sam, Palestrio, Pleusikles i Filokomazjum. W najpełniejszej liczbie (frequens senatus), co było do ważności uchwał rzymskiego senatu rzeczą konieczną. [przypis tłumacza] ↩
  81. bo beze mnie zrobią losowanie (ne dum absum, illi fuat sortitio, Niem.) — o ile ta poprawka tekstu (zepsutego w naszych rękopisach) jest właściwa, to jest tu zręczna aluzja do senatorów, śpieszących się do senatu tylko na momenty najważniejsze, np. rozlosowywanie prowincji itp. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Plaut

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Żołnierz samochwał · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-zolnierz-samochwal/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Gustaw Przychocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis