Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń dwudziesta
Argument
Gdzie wielka liczba z obudwu stron ginie;
Soliman z zamku wypada, teskliwy
Że się nie biie z inszemi w równinie.
Rynald sułtana zabił, a szedziwy
Grabia z Tolozy — pana w Palestynie.
Śmierć wielki rycerz rozwodzi1 Armidzie;
Zwyciężca wesół, do kościoła idzie.
1.
Robót, iuż dziesięć godzin dnia miiało,
Kiedy pogaństwo, które w zamku było,
Coś czarnawego z daleka uyrzało,
Co pola — nakształt2 mgły iakiey — okryło
Ale po chwili nakoniec3 poznało:
Woysko egipskie, które zasłaniało
Nieba kurzawą, pola okrywało.
2.
Krzykami z góry słyszeć się dawaią,
Z iakiemi stadem żórawie6 w iesieni7
Od tracyiskich gniazd za morze lataią.
Y pod obłoki — zimnem przerażeni —
Krzycząc, do ciepłych brzegów uciekaią.
Bliskie nadzieie — ręce do strzelania
Y ięzyk czynią prętki do łaiania.
3.
Skąd one nowe groźby dochodziły,
Y z mieysc wysokich widzą, że poganie
Idą y woyska iuż się przybliżyły.
Boli serc mężnych namnieysze czekanie,
Ognie wnątrz piersi ochotne paliły;
Młódź niecierpliwa w kupę się zebrała,
Y — «Każ się potkać8, Hetmanie!» — wołała.
4.
Nie chce zwieść10 bitwy, woli ich hamować;
Y gdy się to ten, to ów napierali11,
Nie chciał nikomu dopuścić harcować12:
«Trzeba, żebyście dzień ieden wytrwali,
Cóż? ustawicznie mam wami horować13?!»
Nieprzyiaciela chciał pono14 w śmiałości
Y w głupiey trzymać o sobie dufności.
5.
Teskliwe świtu czekało ranego.
Nigdy powietrze nie beło pięknieysze,
Y pogodnieysze, iako dnia onego:
Piękna iutrzenka śmiała się, iaśnieysze
Biorąc promienie od słońca złotego;
Niebo bez rąbku y nad zwyczay16 świetne,
Chciało na dzieło patrzyć tak pamiętne.
6.
Y słońce weszło — Goffred woysko sprawił
Y wyszedł w pole, a przeciw królowi
Palestyńskiemu Raymunda postawił.
A przy niem zostać rozkazał ludowi,
Co się beł z bliskiey Syryey wyprawił
Do swych wybawców, przydał y Gaskony17,
Aby beł zamek zewsząd obleżony18.
7.
Że się każdy z niey zwycięstwa spodziewa;
Niebo życzliwe zdobi go y nowy
Sposób powagi na niego wylewa.
Nad zwyczay się zda udatnieyszy z mowy,
Twarz mu wesołą młodością odziewa;
Wzrok ma tak żywy, tak ochoty pełny,
Że się zda więcey niż człowiek śmiertelny.
8.
Tam kędy20 obóz ich beł zatoczony;
A następuiąc wzgórek opanował
Sobie w tył, z lewey położony strony.
Czoło rozciągnął, boki uszykował
Wąsko ku równi. Dla lepszey obrony,
Piechotę śrzodkiem21 puścił w oney dobie,
A iezdą22 skrzydła ubezpieczył obie23.
9.
Górą, w bok tamten beło bezpiecznieysze,
Ruberty, bracią24 postawił rodzoną;
Bratu piechoty poruczył śrzednieysze25.
Sam poszedł w prawo, w równinę przestroną,
Gdzie mieysce beło naniebespiecznieysze;
Gdzie nieprzyjaciel, który go przechodził26
Ludźmi, na koło okrążyć go godził27.
10.
Z swoiemi chciał mieć Lotaryńczykami29;
Y między iezdę30, lud pieszy wmieszany
Y tu y ówdzie rozłożył mieyscami.
Potem uczynił huf wielki zebrany
Z co naydzielnieyszych, który za skrzydłami
Na stronie w prawo z daleka położył,
Nad którem starszem Rynalda przełożył31.
11.
Rycerzu, ziednać33, tobą wszyscy stoiem34;
Za rozwlokłemi skrzydłami zakryty
Z hufcem twoiem stóy, cierpliwy z pokoiem.
A gdy nastąpi nieprzyiaciel, y ty
Potkasz się z boku z towarzystwem swoiem;
Który mem zdaniem myśli (chciey mi wierzyć)
Okrążywszy nas, w bok y w tył uderzyć».
12.
Zagrzewał iezdy, zagrzewał piechoty,
Y twarz wesołą z szyszaku wydaiąc,
Do Marsowey ie pobudzał roboty35.
Mężnem — ich dzieła pierwsze wspominaiąc,
Śmiałem — ich chluby przydawał ochoty;
Wątpliwe twierdził36, iednem obiecował37
Urzędy, drugiem żołdu poprawował38.
13.
Stanął y prętkie zahamował biegi;
Y na pagórek wiechał okazały,
Gdzie się rycerstwa kupiły zabiegi.
Iako z gór potok spadaiąc zuchwały,
Na dół więc niesie rozpuszczone śniegi,
Tak mu obrotne z ust płynęły słowa,
Tak prętka beła iego głośna mowa:
14.
Którzyście mieczem Azyą skrócili;
Teraz dzień przyszedł, o który tak wiele-
Kroć, tak gorąco Bogaście prosili40.
Nie bez niebieskiey tu nieprzyiaciele
Opatrzności się wszyscy zgromadzili:
Żebyście trudom kres dali przystoyny,
Skończywszy iedną bitwą wszystkie woyny.
15.
Bez wielkiey pracey41, bez wielkiey trudności;
A nie bóymy się, że woysko widziemy42
Ich takiey liczby y takiey wielkości.
Samo się w sobie, iako wnet uyrzemy,
Wikle43 w niezgodzie y w swoiey różności.
Tych namniey44, którzy bić się będą chcieli,
Ci — mieysca, a ci serc nie będą mieli.
16.
Słaba w nich sprawa, słabsza ieszcze siła,
Których od robót, albo próżnowania
Gwałt y niewola z domu wypędziła.
Tarcze, chorągwie — według mego zdania —
Drżą im od strachu; słyszę głosów siła47
Niezgodnych, widzę sprawę pomieszaną;
Czuią śmierć bliską, widzą swą przegraną.
17.
Co się we złocie świeci nastroynieyszy49:
Czy że raz wygrał bitwę na Murzynie,
Albo Arabie, ma nam bydź silnieyszy50?
Przebóg, co pocznie w takiey mieszaninie,
By też beł dobrze naumieiętnieyszy51?
Sam swoich nie zna, swoi go nie znaią,
Tacyż to, proszę, porazić52 nas maią?
18.
Oznaliśmy się zwycięstwy, bitwami53;
Którego nie wiem oyczyzny? którego
Rodzaiu — pytam — nie znam między wami?
Miecz znam każdego, strzałę znam każdego,
Niechay ią widzę na powietrzu, sami —
Że zgadnę — przyznać będziecie musieli,
Czy ią Irlandczyk, czy Francuz wystrzeli.
19.
Iakoście zwykli, tak się dziś stawicie!
Na moię sławę, na cześć Chrystusowę54,
Na swą powinność ku Bogu — pomnicie.
Idźcie, poraźcie55 pogaństwo na głowę,
Utwierdźcie zacne y święte nabycie;
Nie chcę was bawić, dobryście znak dali
Z oczu y z twarzy: iużeście wygrali».
20.
Światłość mu padła z góry na ramiona:
Iako więc lecie56 noc z swego odzienia
Gwiazdy z długiego otrząsa ogona.
Mogło być y to, że ią z przyrodzenia
Słońce cisnęło z co głębszego łona.
Niektórzy, którzy on promień widzieli,
Za znak przyszłego królestwa to mieli.
21.
Boskie wniść może swemi domysłami —
Podobno Anyoł z wieczney opatrzności
Stróż iego — zszedszy, okrył go skrzydłami.
Kiedy tak Goffred serca y śmiałości
Dodawał swoiem takiemi mowami,
Hetman egipski także nie próżnował
Y swe potwierdzał y woysko szykował.
22.
Lud chrześciiański, szedł w pole z swoiemi;
Y także iezdę z boków uszykował,
A śrzodek wszystek zasadził pieszemi.
Sam prawe skrzydła sobie zostawował,
A Altamora chciał mieć nad lewemi.
Muleassowi piechotę zlecono,
Armidę prawie w śrzodku postawiono.
28.
Z indyiskiem królem y nieśmiertelnemu
Hufcowi; ale gdzie się ku połowi
Lewe ciągnęło skrzydło przestronemu —
Afryckie króle dał Altamorowi,
Tamże rozkazał stanąć y perskiemu,
Y dwiema królom z południowych kraiów.
Gdzie strzelców beło tak wiele rodzaiów.
24.
Z pułku do pułku, śrzodkiem y stronami,
To przez tłumacza, to przez się gadaiąc,
Mieszał srom z chwałą, nagrody z kaźniami.
Iednemu mówił: «Czemu tak spuszczaiąc
Twarz, w ziemię patrzysz? samemi cieniami
Straszni będziemy nieprzyiacielowi:
Co może dziesięć przeciw tysiącowi?»
25.
Idź, o rycerzu mężny, do potkania».
Niektórem na myśl przywodzi zbolałą
Oyczyznę y iey łzy y narzekania;
Inszem czeladkę doma pozostałą,
Y iey ustawne wspomina lękania:
«Wierz mi żołnierzu, żeć u nóg upada,
Y tak oyczyzna przez mię z tobą gada:
26.
Moie ustawy y święte kościoły;
Niewinne panny broń od zelżywości
Y groby dziadów y martwe popioły.
Od ciebie proszą w nieszczęsney starości
Ratunku starzy, umarli na poły.
Tobie dzieciny, żona, (żal się Boże!)
Tobie małżeńskie ukazuie łoże».
27.
Rycerzmi y swey obrońcę swobody
Czyni Azya, czekaiąc nad temi
Zbóyeami przez was pomsty za swe szkody».
Tak sposobami na on czas różnemi,
Różne do boiu przychęcał narody.
Ale iuż milczą hetmani, y obie
Iuż następuią woyska przeciw sobie.
28.
Obiedwie woyska ku sobie ruszały,
Y kiedy w gęste pułki rozdzielone
Iuż w się uderzyć, iuż się potkać miały.
Piękne chorągwie wolno rozpuszczone,
Pełnemi łony z wiatrami igrały;
Złoto, żelazo, herby, świetne stroie,
Polerowane błyszczały się zbroie.
29.
Że się z nich zdał być las iaki wysoki.
Iuż zewsząd ostre błyskaią się bronie,
Iuż łuki ciągną, drzewa kładą w toki.
Gniewów swych panów poprawuią konie,
Rzeźwieysze czynią — niż kiedy — poskoki,
W mieyscu nie stoią, nogami kopaią,
Ognie y dymy nozdrzami pryskaią.
30.
W strachu pociechę iakąś wydawało;
Y trąb, y muzyk woiennych Marsowe
Śpiewanie, uszom swą rozkosz dawało.
Ale choć mnieysze woysko Chrystusowe,
Pięknieysze się być y weselsze zdało:
Muzyki iego krzykliwiey śpiewaią,
Y piękne zbroie iaśniey się błyskaią.
31.
Zarazem się też z swoiemi ozwali.
Wtem na kolana padli Chrześciianie
Y z nabożeństwem ziemię całowali.
Iuż się straszliwe poczyna potkanie,
Iuż pola nie znać, iuż się pomieszały;
Iuż się na skrzydłach bitwa poczynała.
Iuż się za iezdą piechota ruszała.
32.
Potkał na on czas? Co też mówią o tem?
Tyś o Gildyppo, w króla ormuskiego,
Irkana naprzód uderzyła grotem.
Niewieściey ręce sławy y takiego
Szczęścia Bóg życzył! y zasięś58 mu potem
Rościęła59 piersi, słyszy umieraiąc,
Nieprzyiacioły on raz60 wychwalaiąc61.
33.
Złamawszy, miecza od boku dostała63
Y rozpuściwszy koniowi rączemu,
Ściśnione perskie hufce rozrywała:
Brzuch Zophirowi rościęła śmiałemu
Y ielita mu wytoczyła z ciała;
Alarkowi zaś krtań przecięła srodze,
Razem pokarmu y głosu dwie drodze64.
34.
Śmiertelny dała sztych Argeusowi.
Potem — gdzie ręka lewa się schodziła
Z ramieniem — cięła w staw Izmaelowi;
Odcięta ręka wodzę opuściła,
Około uszu świszczy miecz koniowi;
On czuiąc wolność, bieży w przek65 — y kędy
Wpadnie, sprawione wszędzie mięsza66 rzędy.
35.
Których wiek dawny pogrąził w milczenie67.
Persowie rączych popuszczaią koni,
Iuż około niey zewsząd zgromadzenie.
Ale iey mężnie iey małżonek broni,
Zastawuiąc się przy swey miłey żenie68;
Tak mężna para sobie pomagaiąc,
Szła przez gęste się hufce przebiiaiąc.
36.
Zachowywali sposób w oney chwili:
Oboie swoie lekce ważąc zdrowie,
Ona go, on iey, wzaiem się bronili.
Ona obrony swey nie daiąc głowie,
Odbiia razy, któremi nań bili;
On także tarczą składał ią, gotowy
Y nagiey dla niey nie żałował głowy.
37.
Spólny ratunek y iemu y oney;
On zuchwałego zabił Artobona,
Pana na wyspie Boekan rzeczoney70.
Pod lewą pachą przebił Alvantrona,
Który kęs71 dosiągł iego ulubioney.
Ona Armunta zabiła śmiałego
W ten czas, kiedy siekł na męża miłego.
38.
Od Sarmakanty króla w inszey72 stronie:
Gdzie koń obróci y gdzie mieczem kinie,
Leżą na pował73 y pieszy74 y konie;
Szczęśliwy, kogo zaraz dusza minie75,
Od iego ostrey, nieuchronney bronie76;
Y niewie77, iako koń kąsa gniewliwy,
Gdy kto od miecza zostawa78 w pół żywy.
39.
Z wielkiem Andronem, dużem Brunellonem.
Iednemu tak łeb y szyszak rozcina,
Że na ramionach został rozdzielonem;
Drugiego trafia, gdzie się śmiech poczyna,
Serce mu mieczem rozwalił stalonem79;
Tak, że się — nędzny, po niewoley80 śmieie,
Y tak, śmieiąc się, ostatni raz zieie81.
40.
Altamor — okrom wyżey mianowanych:
Zabił Gwidona, Gwaska, Radomiła82,
Y wiele inszych rycerzów wybranych.
Kto zgadnie? iako wielka liczba była
Zabitych, abo koniem podeptanych?
Kto ich imiona własne może wiedzieć?
Kto śmierci y ran różność wypowiedzieć?
41.
Wszyscy iednemże uciekaią torem.
Tyś, o Grildyppo, sama w bóy wątpliwy
Z wielką śmiałością weszła z Altamorem.
W łuk Amazonka opasana krzywy,
Żadna tak dobrze nie władnie toporem,
Iako na on czas przeciwko strasznemu
Ona królowi szła Sarmakańskiemu.
42.
Tak uderzyła mocno w hełm złocony,
Że się Altamor uchwycił za kręgi
Y ku ziemi się podał pochylony.
Raz wielkiey mocy y wielkiey potęgi
Poznał poganin, którem uderzony,
We mgnieniu oka oddał iey zarazem,
Ciąwszy ią w czoło stalonem żelazem.
43.
Y że nieboga zaraz ogłuszała,
Wszystka w niey pamięć, wszystek zmysł w niey zginął;
Mąż ią uchwycił, gdy z siodła leciała.
Potem ią (tak iey szczęście chciało) minął,
Lub to wspaniałość iego sprawowała:
Iako lew mężny nad tem, który leży
Srożyć się nie chce y od niego bieży.
44.
Na zdradziecki czyn pospołu z inszemi83 —
W zmyślonem stroiu między Chrześciiany
Chodził nieznacznie z towarzyszmi swemi.
Tak nocni wilcy84 częstokroć w dzień rany85,
Podemgłę86 się psy87 zdadzą domowemi,
Y na obory dybią, a ogony
Wątpliwe, pod brzuch tulą przemorzony88.
45.
Iuż ieden, insze uprzedzaiąc swoie,
Podpadał podeń, lecz że beli w bieli,
Poznał swe Goffred podeyrzane stroie.
Krzyknie: «Ci to są, co mię zabić chcieli,
Widzicie herby y fałszywe zbroie,
Które krzyżami poznaczyli sobie»,
Wtem się do niego porwie w oney dobie89.
46.
Y tak odważny y tak przedtem śmiały
Nic się nie bronił; mróz mu w zimne żyły
Szedł, zapomniał się, został skamieniały.
A wtem nań zewsząd wszystkie miecze biły,
Wszystkie nań strzały, oszczepy leciały.
W tak wiele sztuk szło Ormundowe ciało,
Y inszych iego, że trupa nie miało.
47.
Wchodzi w bóy srogi y tam się udaie,
Kędy przed mieczem tył nieuchronionem
Altamorowem — lud iego podaie,
(Który od niego tak beł rosproszonem,
Iako afrycki piasek, kiedy wstaie
Gniewliwy Auster90) y zawściąga koni
Uciekaiących y tego, co goni.
48.
Między Goffredem y tem poganinem.
Tem czasem indziey91 piesza także wrzała,
Między Mulassem y między Baldwinem.
Ale y iezda92 iuż się rospierała
Pod górą, krwawem Gradywowem93 czynem,
Gdzie sam Emiren y gdzie na niezmiernem
Słoniu się biie Adrast z Tyzaphernem.
49.
Y równi sobie beli — moiem zdaniem;
Ale Indyan94 przemagał młodszego,
Iuż zbroię posiekł, iuż y szyszak na niem.
Tyzaphern nie miał nikogo pewnego,
Coby mu godnie równy beł potkaniem;
Lecz się tam y sam przez hufce przebiia,
Y niepodobnie95 siła96 ich zabiia.
50.
Na równey wadze z nadzieią wisiały;
Wszędzie po polu drzewa pokurczone,
Y połamane oręża leżały.
Przebite piersi, boki przebodzione,
Rozcięte brzuchy we krwi się walały:
Trupy wznak, albo ku ziemi nosami
Leżą, iakby ią kąsały zębami.
51.
Koń zdechły leży podle pana swego,
Zwyciężca podle siebie (tak straszliwy
Bóy wszystko zmieszał!) ma zwyciężonego.
Nie iest milczenie, nie krzyk wyraźliwy97,
Coś tylko słyszeć niezrozumiałego.
Szmer iakiś cichy z sobą się biiących,
Stękanie rannych y umieraiących.
52.
Teraz się w straszną twarz98 poobłóczyły:
Złoto — promienie utraciło swoie,
Farby — swey pierwszey piękności pozbyły.
Pierza y kity y wesołe stroie
Z swey się ozdoby wszystkiey obnażyły;
Wszystko zdeptano, ieśli iakiey trochy
Krew nie oszpeci, oszpecaią prochy.
53.
Z Araby99, którzy lewy róg trzymali,
Krąg uczyniwszy wielki, po przestrzeni
Nieprzyiacielom w tyły zaieżdżali;
Y strzelcy w mieyscu tamtem postawieni,
Na Chrześciiany z daleka strzelali,
Kiedy z swem hufcem Rynald przypadł z boku,
Tak iako piorun puszczony z obłoku.
54.
Między arabskiem pułkiem namężnieyszy102;
Tego ściął zaraz, kiedy do czynienia
Z niem, imo103 insze wypadał przednieyszy.
A kiedy go smak pierwszego zdarzenia
Zaiuszył we krwi, bieżał ochotnieyszy
W naygęstsze hufce, y niewymówione104
Dzieła poczynił y ledwie wierzone105.
55.
Kilka ich ginie od cięcia iednego.
Iako więc żądłem wąż tak prętko świszczy,
Że się trzy zdadzą z iednego samego;
Toż rozumieli, którzy beli bliscy,
Że miał trzy miecze: z machania prętkiego
To pochodziło, że się tak mylili,
A z strachu temu tem więcey wierzyli.
56.
Od iego miecza szli pod ziemię — śladem.
Inszych zaś iego cni bohaterowie
Bili swoiego starszego przykładem.
Tak z swem rycerstwem pogańscy wodzowie
Polegli, iako kłosy zbite gradem;
Bitwą trudno zwać: iedna strona biie.
A druga tylko nadstawuie szyie.
57.
Biorąc przystoyne y uczciwe rany;
Podali tyły y tak uciekali,
Że wszystek ich szyk został rozerwany.
Iednak tak długo naszy nacierali,
Że szedł w rozsypkę hufiec rozegnany.
Potem się zebrał zwycięzca, niechcący106
Bić więcey mieczem w grzbiet uciekaiący.
58.
Albo o górę gniewliwiey dmie, ale
W szerokich polach na wielkiey przestrzeni
Łaskawiey wieie y nie tak zuchwale;
Iako przy skałach morze bardziey pieni,
A na głębiey ma spokoynieysze fale:
Tak im mniey wstrętów107 przeciwnych nayduie,
Tem bardziey Rynald gniewy swe hamuie.
59.
Na zbiegłych grzbietach zabawiać swey siły,
Biegł na piechoty, które iuż nie miały
Iezdy w tę stronę, coby iey broniły.
Arabskie hufce wszystkie zuciekały108,
Y afrykańskie iuż podały tyły,
Nie maią żadney od konnych obrony;
Wtem Rynald przypadł z iezdą zapędzony.
60.
Hufce y gęste poprzerywał rzędy,
Posiekł y szyki pomięszał ściśnione,
Taka iego moc, takie beły pędy!
Pole iuż wszystko110 krwią beło skropione,
Zbróy posieczonych y ciał pełno wszędy111:
Wszędy pobitych leżą wielkie kupy,
A iezda końmi gęste depce trupy.
61.
Tam gdzie Armida na złotem iechała
Wozie, a w koło swoich miłośników,
Y z przednieyszych straż bohatyrów miała.
Kiedy iuż bliski beł onych strażników,
Z wielu go znaków zarazem poznała:
On się mało co zmienił — barziey ona,
Wprzód mrozem, potem gorącem dotkniona.
62.
Y daley idzie rycerz ukwapliwy,
Ale swoiego nie chce puścić zgoła
Spółmiłośnika113 hufiec zazdrościwy.
Wszyscy nań niosą rozgniewane czoła,
Do mieczów idą; sama do cięciwy
Strzałę przykłada, gniew się w niey zaymuie,
Ale go miłość wściąga y hamuie.
63.
Y dotąd kryty ogień w niey wytknęła;
Trzykroć na niego łuku pociągała,
Trzykroć wątpliwey ręki zawściągnęła.
Gniew plac otrzymał, a miłość przegrała:
Nakoniec strzałę z cięciwy wypchnęła,
Wypchnęła strzałę y zasię życzyła,
Wypuściwszy ią, żeby go chybiła.
64.
Strzała od niego w iey serce wróciła;
Tak wiele miłość mogła w niey stracona,
A cóż? kiedyby beła zwyciężyła!
Tak sama w swoich myślach rozdwoiona
Niestałe żądze ustawnie114 mieniła115:
To chce, to nie chce, y gdy strzałę puści,
Zarazem iey żal, że ią nań wypuści.
65.
Bo go trafiła w wymierzone mieysce;
Ale niewieściey blach116 wytrzymał strzale,
Y nie ięło się zbroie mdłe żeleśce.
On iey tył podał117, ona swoie żale
Z gniewami miesza, mniemaiąc, że ieszcze
Szydzi z niey. Potem trzykroć weń strzeliła,
Lecz go ona nic — miłość ią raniła.
66.
«Y także to iest ten pan niepożyty119?!
Podobno ciało ubrał w kamień twardy,
Iako y serce, że iest niedobyty.
Niedba nic, widzę, nieprzyiaciel hardy
Y z oka strzałą y z cięciwy bity.
Nieprzyiaciołkam zbroyna — zwyciężona,
Y miłośnicam bezzbroyna — wzgardzona!
67.
Dufa twardemu sercu, twardey zbroi.
Nadzieie mię iuż wszystkie opuściły,
Żadnych strzał, żadnych mieczów się nie boi.
Ostatnie mię iuż pomocy120 chybiły,
Legli rycerze y obrońce121 moi».
Iakoż widziała, że iedni zabici,
Drudzy leżeli ranni, z koni zbici.
68.
Y wie, że mu się pewnie nie obroni;
Y choć ma oszczep y łuk — nie dufała
Y Latonówny122, y Pallady123 broni.
Od wielkiego się strachu zapomniała,
Równie iak łabęć124, gdy go orzeł goni;
Tak się y ona, to tam, to sam kręci,
Sama nie wie, gdzie bieży bez pamięci.
69.
Huf perski w on czas wracał ku boiowi:
Y by beł nie on126, wszystek rozproszony
Szedłby beł127 na miecz nieprzyiacielowi)
Widząc ią w tak złem razie, niewściągniony128
W tę stronę wodze wypuszczał koniowi,
Y swą cześć y swóy hufiec zostawował129:
«Niech — pry130 — świat zginie, byłem iey ratował!»
70.
Uprząta drogę, ona iedzie za niem;
A wtem on131 iego hufiec rozgromiwszy
Rynald y Goffred, wciąż iechali na niem.
On wszystko znosi nad zwyczay cierpliwszy,
Gach132 niźli hetman lepszy — moiem zdaniem —
Potem w bespieczną133 uwiódszy134 ią stronę,
Niewcześną135 niósł swem pomoc y obronę.
71.
Zbici y iuż się beli rozsypali136,
Ale na lewem zaś tył Chrześciianie
Nieprzyiaciołom sromotnie podali.
Roberta — który w piersi wziął dwie ranie137,
W łeb iednę — swoi ledwie ratowali;
Drugiego Adrast poimał: tak obie138
Woyska do tych dób139 równe beły sobie.
72.
Hufce wiódł przeciw nieprzyiacielowi:
Tak skoczył — niosąc kopiie złożone —
Ieden róg przeciw drugiemu rogowi,
Nieprzyiacielską krwią oba skropione,
Tak ci z tryumphem idą, iako owi:
Z obu stron idzie Zwycięstwo y Chwała,
A w poyśrzodku Mars y Fortuna stała.
73.
Y on czyn krwawy Marsa surowego;
Gdzie wieża widok daleki dawała,
Poyźrzał141 Soliman z zamku wysokiego
Y widział iako odmienna142 mieszała
Fortuna — rzeczy rodzaiu ludzkiego.
Y zewsząd ściekłe krwią poboiowiska,
Y wielkie Śmierci y Losu igrzyska.
74.
Tak w sobie zagrzał wnętrzne żądze swoie,
Że zaraz w pole, zamek opuściwszy,
Wypaść y wstąpić chce w surowe boie.
Y szyszak tylko na głowę włożywszy,
(Bo z siebie nigdy nie zdeymował zbroie143).
Krzyknie: «Cokolwiek naznaczyły nieba:
Dziś albo umrzeć, albo wygrać trzeba».
75.
Które go wewnątrz bodły bez przestania,
Aby ostatki żadne nie zostały
Palestyńskiego więcey panowania;
Lub śmierć swą czuiąc, umysł go wspaniały
Grzał potkać się z nią. Tak bez rozmyślania,
Nagle na on czas z otworzoney brony145
Wypadał, wielkiem pędem niewścigniony.
76.
Że nie chciał swoiey poczekać drużyny.
Sam na tak wielu idzie w bóy straszliwy
Na gęste miecze, strzały, rohatyny.
Ale y inszy potem y szedziwy
Puścił się za niem sam król Palestyny.
On co tak wielkiey wprzód beł ostrożności,
Teraz do takiey przychodzi śmiałości.
77.
Tak prętko beli y tak nagle zbici,
Że nikt nie widział, kiedy dawał rany,
Tylko coś poyrzał, aż oni zabici.
Od pierwszych idzie między Chrześciiany,
Z głosu do głosu, strach — iako po nici —
Tak że syryiski lud iuż beł nachyły146,
Począł pierzchliwe ukazować tyły147.
78.
Bo iako ie149 beł ich pułkownik sprawił —
Mieysca y swoie zatrzymali szyki;
Na tych się naprzód Soliman zabawił.
Żaden ptak, żaden zwierz paznogcia150 — dziki —
Y zębu nigdy tak bardzo nie skrwawił
Krwią zwierzów mnieyszych, iako w on czas151 siła152
Solimanowa szabla krwie153 wypiła.
79.
Gaskonów mężny sułtan zamordował,
Ale y tyran palestyński śmiele
Z swoiem rycerstwem za niem następował.
Wtem Raymund stary — na nieprzyiaciele,
Tam gdzie Soliman ludzie iego psował —
Świadomy przedtem iego ręki, bieżał,
Choć się z iego ran nie dawno wyleżał154.
80.
Niewytrzymanem razem uderzony.
Zeszłych lat cięszkie155 winno156 beło brzemię,
Y wiek, którem beł grabia obciążony.
Sto mieczów razem, kiedy padł na ziemię,
Biło nań, stem beł tarczy157 zasłoniony;
Ale się nad niem Soliman nie bawił,
Mniemaiąc, że go zabitem zostawił.
81.
Tak iako potok, kiedy z wiosny wzbierze;
Potem zaś indziey, gdzie go wściekłość wiedzie
Bieżąc, łakomey obrok szabli bierze.
Iako więc głodny po chudem obiedzie
Do bogatey się rad kwapi wieczerze158,
Tak y on co raz większey szuka woyny,
Chcąc złożyć do krwie159 swóy głód niespokoyny.
82.
Przez mury rączo bieżąc rozwalone;
Ale strach iego rycerstwa zostawa162,
W nieprzyiacioły wszedszy163 potrwożone.
Tak iedna strona zwycięstwa dostawa164,
Które zostawił w poły dorobione;
Druga odpiera, lecz odpór beł taki,
Że uciekania wielkie daie znaki.
83.
Ale Syrowie zgoła uciekali
Y iuż Tankredów dom — kędy chorował —
Od nieprzyiaciół pędzeni, miiali.
Słysząc huk srogi, bardzo się dziwował,
Y wstawszy z łóżka, poyrzy okiem, ali165
Iuż lud syryiski uciekaiąc bieży,
Gaskon uchodzi, a Tolozan leży.
84.
Które chorego nie opuszcza ciała,
W niem słabe siły i członki schorzałe,
Miasto166 krwie167 żywey, w on czas odżywiała.
Tarcz bierze w rękę, która na zbolałe,
Y ranne ramię, lekka się widziała;
A w prawey zasię ręce miecz ma goły,
Y bieży pędem na nieprzyiacioły.
85.
Takeście wierni waszemu wodzowi?!
Tak mu pogaństwu złupić dopuścicie
Zbroię, brzydkiemu dar Machometowi?!
Potem, kiedy się do domu wrócicie,
Pomnicie iego powiedzieć synowi,
Że tam legł ociec, skądeście uciekli».
Wtem nań poganie ze wszystkich stron siekli.
86.
Siedmi170 skór twardych, które w iedno zbito,
Potem zaś wszystkie złożone pospołu,
Przednie wybranem żelazem okryto.
Tą grabię nakrył, gdy na niego z dołu
Y z góry zewsząd strzelano y bito;
A mieczem ostrem siekł na obie stronie171,
Że odpoczywał w bespieczney obronie.
87.
Od przyiaciela y mieczem znaiomem;
Dwoiakiem ogniem będąc zapalony
Na sercu gniewem, a na twarzy sromem.
Chciałby się znowu, starzec odważony,
Z nieprzyiacielem próbować świadomem:
Szuka go, ale iż go nie nayduie,
Nad iego ludźmi zemścić się gotuie.
88.
Teraz przy wodzu śmiele nacieraią.
A oni przedtem tak mężni, tak śmiali,
Nagłem uięci strachem, uciekaią.
Ci teraz gonią, co tył podawali:
Tak się więc nagle rzeczy odmieniaią.
Dobrze Tolozan swe razy odbiia,
Sto ich sam ieden swą ręką zabiia.
89.
Nad głowami mścił co nazacnieyszemi,
Uyrzy — a ono król się sam szedziwy
Mężnie potyka między przednieyszemi.
Skoczy do niego y w czoło — straszliwy —
Co raz173 go biie razami174 cięszkiemi175:
Że legł nakoniec; y którey beł panem
Ziemie176 — ukąsił zębem rozgniewanem.
90.
Widziałbyś ich beł z różnemi myślami:
Iedni, kiedy iuż o sobie zwątpili,
Oślep na miecze wpadali piersiami;
Ku zamkowi się drudzy obrócili.
Wspieraiąc zdrowia mdłemi nadzieiami,
Gdzie spół zmieszani wpadli Gaskończycy,
Y koniec kładli chwalebney zdobyczy.
91.
Co się śmiał oprzeć, zaraz beł zabity.
Iuż Raymund wielki proporzec na mury
Niósł, dawaiąc znać, że zamek dobyty;
Y przeciw woyskom — tryumphalny z gury
Krzyż, znak zwycięstwa — ukazał rozwity;
Lecz tego Sułtan nie widzi ochocy177,
Bieżąc do bitwy, co iedno178 ma mocy.
92.
Zastał, że wszędzie krew ciekła strumieniem
A Śmierć tryumphy swoie rozciągaiąc,
Nad śmiertelnem się pastwiła stworzeniem.
Y uyrzy konia samopas biegaiąc179,
Z wiszącem na dół ku ziemi rzemieniem,
Y dopadszy go, osiadł go zarazem
Y z dobytem biegł na woysko żelazem.
93.
Posiłek Sułtan, wpadszy tak zuchwale,
Y beł prętkiemu180 równy piorunowi,
Który we mgnieniu oka spada, ale
Y potomnemu pamiętny wiekowi
Znak zostawuie w rozerwaney skale;
Przez181 sto ich zabił, dway iednak wyięci
Będą w tey liczbie, z wieczney niepamięci.
94.
Y żałosną śmierć z dziełami godnemi;
(Ieśli słowieńskie182 rymy tyle mogą)
Poświęcę między dowcipy183 wielkiemi,
Tak, że każdy wiek pamięć waszę184 drogą
Wysławiać będzie y który swoiemi
Sługa miłości pobożnemi łzami
Uczci waszę śmierć z moiemi rymami.
95.
Gdzie przed niem z wielkiem lud uciekał strachem;
Y natarwszy186 nań krwie mu utoczyła,
Dosiągszy187 boku lewego pod blachem188.
Poznał ią zaraz po stroiu, kto była,
Y krzyknie: «Anoż pani duszka189 z gachem!
Twoia rzecz igła, kądziel y wrzeciono,
Nie woyna, nie bóy, nie miecz, dobra żono».
96.
Lecz uprzedziwszy, iego szabla spadła,
Y przeciąwszy blach, w zanadrze ciąć śmiała,
Gdzie tylko miłość swoie rany kładła.
Wodzę nieboga nagle upuszczała,
Y pochylona coraz bardziey bladła.
Patrzy Odoard na to, nieleniwy
Ale obrońca raczey nieszczęśliwy.
97.
W iednem go czasie żal y gniew prowadzi:
Żal każe wesprzeć pochyloney192 żony,
Gniew mu do pomsty, co nayprętszey193, radzi.
Lecz od miłości życzliwey uczony,
Pospołu z gniewem żalowi poradzi:
Lewą iey ręką wspiera y ratuie,
Prawą na pomstę razem wyprawuie,
98.
Nieprzyiaciela z rozdwoioną siłą?
Y winowayce nie zabił swoiego,
Y trudno też miał utrzymać swą miłą.
Owszem mu rękę u łokcia samego
Odciął, gdy trzymał małżonkę pochyłą;
Dopiero go tak nieprzyjaciel pożył.
Upuściwszy ią, na niey się położył.
99.
Y okręcony od płodney macice,
Gdy go podetną, do ziemie kochany
Krzak na dół ciągnie za sobą potycze196
Y samże list trze, którem beł odziany,
Y grona dławi, ozdobę winnice.
Y zda się, że mu nie swey żal przygody,
Ale swey miłey towarzyszki szkody:
100.
Nie siebie — swego żałował kochania.
Chcieli coś mówić, ale zbywszy197 mowy,
Miasto198 słów, spólne mieszali wzdychania.
Y póki mogli, oczyma — nie słowy199,
Odprawowali200 ostatnie żegnania.
Wtem iem dzień zginął właśnie w iedney dobie
Tak szły złączone święte dusze obie.
101.
Wieść o ich śmierci gęste głosy niosła;
Y Rynald iuż wie, że to rzecz prawdziwa
Nie tylko z wieści, ale y od posła.
Żal, gniew, powinność serce mu rozrywa,
Chce, żeby pomsta co naypręcey202 doszła;
Ale kiedy iuż sułtana dobiegał,
Adrast wołaiąc drogę mu zabiegał:
102.
Szukam y wołam przezwiskiem dzień cały;
Patrzę na tarczey znaku u każdego:
Dopiero mi cię twe herby wydały.
A iżem ze łba obiecał twoiego
Ofiarę Bogu, wystąp na czas mały,
Zdrayco Armidy: ato cię wyzywa
Ten, który się iey rycerzem ozywa203».
103.
Raz w szyię, drugi podle204 lewey skronie.
Hełmuć205 nie przeciął, co się nie bał skazy,
Ale go mało nie zbił między konie.
Rynald go zasię w bok między żelazy
Tak trafił, że sztych szedł na obie stronie206:
Legł olbrzym wielki, król niezwyciężony,
Iedną (co więtsza207) raną obalony.
104.
Co to widzieli. Sam sułtan lękliwy
Pobladł na twarzy y znak pokazował
Trwogi na sercu, widząc raz straszliwy,
Y iuż sobie sam swą śmierć praktykował;
Nie wie, co czynić daley ma wątpliwy208:
Rzecz w niem nie zwykła209, lecz się człowiekowi
Trudno wiecznemu zbronić wyrokowi.
105.
Kiedy sny straszne w nocy niedospałe211
Widzi, zda mu się, że bieży y skoro
Rościąga na bieg członki ociężałe;
A kiedy trzeba, wszystko mu niesporo.
Służyć mu nie chcą nogi osłabiałe;
Czasem chce mówić, ale go y mowa
Y głos y zwykłe opuszczaią słowa:
100.
Przez gwałt ku oney ostateczney próbie;
Ale mu gniewu zwykłego ubywa
Y pierwszey212 siły teraz nie zna w sobie;
Ieśli się na skrę śmiałości zdobywa,
Zaraz ią w niem strach gasi w oney dobie.
Różnie go błędne obracaią myśli,
Ustąpić iednak y uciec nie myśli.
107.
Zdał się być więtszey213 daleko prętkości214,
Y blisko się iuż podeń215 podsadzaiąc,
Znak dawał więtszey siły y śmiałości.
On się kęs216 bronił, iednak umieraiąc,
Nie zapomina zwykłey wspaniałości:
Nie stęka, śmierci y ran się nie boi
Y nie czyni nic, iedno217 co przystoi.
108.
Solimanowi, że go śmierć zwalczyła,
Po wszystkiem woysku dopiro bespieczna218
Wieść głos o śmierci iego rozpuściła.
Y fortuna się, dotąd niestateczna,
Do iedney strony wszystka przenosiła;
Y złączywszy się z samemi hetmany219,
Przeciw pogaństwu poszła z Chrześciany.
109.
Nieśmiertelnemu przychodzi pułkowi;
Nieśmiertelny beł, a teraz hardemu
Na wzgardę ginie swemu tytułowi.
Chorążemu sam uciekaiącemu
Emiren mówi, y bieg mu stanowi220:
«Tyś iest, ieśli się nie mylę, którego
Obrałem nosić znak pana moiego221.
110.
Y powierzona chorągiew odemnie223;
Widzisz biiąc224 się samego hetmana,
A ty od niego uciekasz nikczemnie.
Skąd strach? skąd w tobie tak nagła odmiana,
Gdzie bieżysz? Wróć się, weźmi225 przykład ze mnie:
Kto chce uść226 zdrowo, bić mu się tu trzeba,
Przez drogę ćci dość żywota potrzeba227».
111.
Poważnieyszą zaś inszych mową grzeie;
Niektórych siecze, nieieden wrócony
Od miecza, duszę na miecze wyleie.
Tak róg po wielkiey części przełomiony
Wspiera y ieszcze nie traci nadzieie228
Y więcey ufa, niż inszem229, śmiałemu
Tyzaphernowi, mężowi wielkiemu.
112.
Zbił Niderlandy230 wszystkie z Normandami231;
Frąca, Rugiera, Gierarda mężnego
Zabił z inszemi przedniemi wodzami.
A kiedy iuż kres żywota krótkiego
Nieśmiertelnemi przedłużył dziełami,
Jakby żyć nie chciał, szukał, gdzie znacznieyszy
Y kędy beł bóy naniebespiecznieyszy232.
113.
Krwią beły iego farby lazurowe.
Choć iego orzeł paznokcie miał krwawe,
Poznał na tarczy herby rycerzowe.
«Niech mi (pry234) nieba pomogą łaskawe,
Niebespieczeństwo widzę iest gotowe:
Wygramli, głowę Armidzie daruię,
Tobie Makonie235 zbroię dać ślubuję».
114.
Bo nic nie słyszał okrom wątpliwości236.
Iako biiąc się po bokach ogonem
Lew pobudza swe wrodzone srogości,
Tak on swe gniewy ogniem w się wpuszczonem
Grzał y ostrzył ie na ośle237 miłości;
W kupę zebrawszy siły swe, koniowi
Wodzę wyspuścił przeciw Rynaldowi.
115.
Przeciwko niemu konia obracaiąc;
Wszyscy iem zaraz plac wielki czynili,
Do strasznego się potkania zbiegaiąc.
Tak się rycerze oba mężnie bili,
Srogiemi na się razami ciskaiąc,
Że każdy, widząc straszny bóy, własnego
Niebespieczeństwa zapomniał swoiego.
116.
Nieskazitelną, drugi dawa rany;
Iuż z Tyzapherna krew w kilku mieysc ciecze,
Iuż tarcz, iuż hełm ma wszystek porąbany.
Widzi Armida zbyt nierówne miecze,
Widzi, że iey iuż Rycerz zmordowany,
Y że go iuż krew uchodzi y drudzy
Uciekać od niey zamyślaią słudzy.
117.
Iuż sama tylko na wozie została.
Wątpi o pomście, zewsząd opuszczona,
A snadźby umrzeć niżli żyć wolała;
Wtem z woza238 zsiadła y iako szalona,
Dopadszy239 konia, w pole uciekała;
A gniew y miłość wszędy, kędy iedzie,
Miasto240 dwu chartów podle241 siebie wiedzie.
118.
Sama z straszliwey bitwy uchodziła
Y Augustowi swoiego miłego
W niebespieczeństwie morskiem zostawiła;
Który sromotnie od woyska swoiego
Biegł, gdzie lękliwe żagle obróciła.
Tożby beł pewnie y Tyzaphern sprawił,
Lecz nie mógł, bo go nieprzyiaciel bawił.
119.
Słońce pod ziemię y iasny dzień, wierzy
Y temu, co go wściąga y hamuie,
Niewytrzymany raz w czoło wymierzy:
Kiedy pioruny Iowiszowi kuie,
Sam Brontes243 młotem mocniey nie uderzy.
Tak dobrze w ten czas Tyzaphern przyłożył,
Że Rynald głowę na piersiach położył.
120.
Po onym razie tak cięszkiem245 poprawił;
Y przeciąwszy blach, gdzie swoie mieszkanie
Żywot ma, miecz mu do serca wyprawił.
Przepadł przez serce sztych y przez dwie ranie246
Poganinowi pierś y tył ukrwawił,
Uciekaiącey duszy daiąc więcey,
Niż iednę drogę, żeby szła tym pręcey.
121.
Miał ieszcze daley obrócić swe siły;
Widzi chorągwie wszędzie obalone,
Y że się wszystkie hufce rozproszyły.
Tu śmierciom koniec uczynił y one
Marsowe gniewy w niem się uśmierzyły;
Y wspomniał sobie na uciekającą
Armidę, samę na koniu bieżącą.
122.
Co w koniu mocy, biegła uciekaiąc248;
Żal mu iey barzo y pomni, że sługą
Iey być obiecał, od niey odieżdżaiąc.
Zatem się za nią puścił stroną drugą.
Wszędzie się śladu iey konia trzymaiąc.
Ona wtem w iednę dolinę osobną
Wiechała, do swych zamysłów sposobną.
123.
Gdzie sobie mogła śmierć zadać, trafiła;
Tam z konia zsiadła y w oney zasłonie
Zbroię, łuk, szyszak y strzały złożyła.
«Nieszczęsne — prawi — y sromotne bronie,
Którem daremnie w potrzebie nosiła,
Tu pogrzebione na wieki będziecie,
Kiedy się zemścić krzywdy mey nie chcecie.
124.
Krwawey nie widzę, wszystkieście zmarniały;
Więc śmiałe249 bądźcie na piersi niewieście,
Kiedyście w insze uderzyć nie chciały,
Te me odkryte za cel sobie weźcie:
Tubyście250 łatwie251 zwycięstwa dostały;
Nie umknę ich wam252: ilekroć strzeliła,
Wie miłość, że ich nigdy nie chybiła.
125.
A poprawcie się za taką przyganą.
Do czegom przyszła nędzna, że nie mogę,
Tylko od was być samych ratowana!
Żadnem lekarstwem sobie nie pomogę,
Okrom253, że ranę leczyć muszę raną;
Rana od strzały od miłości ranę
Zgoi y zdrowia od śmierci dostanę.
126.
Na on świat z sobą nie biorę, móy panie:
Zrzucę tu miłość, a cienia bladego
Gniew towarzyszem wiecznem niech zostanie;
Albo się niech z niem wróci do moiego
Nieprzyiaciela z piekielney odchłanie254;
Niech go pilnuie, żeby wiódł niespane
Straszliwe nocy255 y sny rozerwane».
127.
Naostrzeyszego żeleśca patrzyła:
Kiedy tam rycerz, nagle się trafiwszy,
Zastał ią, że się tylko nie zabiła;
Wszystka się w straszną postawę złożywszy,
Iuż się do piersi z strzałą zanosiła:
Wtem ią za rękę uchwycił pocichu
Y wściągnął256 z tyłu śmiertelnego sztychu.
128.
Bo nie postrzegła, ani go widziała,
Kiedy tam przyszedł: y wrzasnęła srodze,
Y odwróciła oczy y omdlała.
Iako kwiat w poły podcięty przy drodze,
Tak pochylona do ziemie259 leciała;
Ale ią na dół lecącą podpierał,
Y na odkryte piersi szatę zbierał.
129.
Y piersi skropił mokremi perłami.
Iako deszcz rany zwiędłą y zemdloną
Ożywia różą srebrnemi kroplami,
Tak podnosiła do ziemie puszczoną
Twarz, nieswoiemi upłakaną łzami.
Trzykroć poyrzała, trzykroć odwróciła
Oczy, aby nań tylko nie patrzyła.
130.
Rękę od siebie iego odpychała;
Ale ią trzymał bohatyr261 przezdzięki262,
Choć się siliła, choć się wydzierała.
Tak od kochaney obłapiona ręki,
Choć ponno263 w on czas inaczey zmyślała,
Żałośnie płakać ięła narzekaiąc,
Co raz od niego oczy odwracaiąc.
131.
Iednako srogi, czegoć nie dostaie265?
Wielki dziw u mnie, że mi śmierć rozwodzisz266.
Wielki, że żywot mężobóyca267 daie.
Na iaką nową hańbę mię przywodzisz268,
Na iaką lekkość269? Znam twe obyczaie.
Znam chytrość, którać270 więcey nie pomoże:
Nic ten nie może, kto umrzeć nie może.
132.
Na twym tryumphie, licha dziewka, była,
Dziś zwyciężona, a przedtem zdradzona?
To twe tytuły, to naywiętsze dziła271!
Beło to, żem cię o żywot strapiona
Prosiła: teraz niechbym go pozbyła!
Śmierci chcę, lecz nie z twych rąk, bo twe dary
Są w nienawiści u mnie z każdey miary.
133.
Przez się wybawię, okrutny człowiecze;
A choć związaney odeymiesz powrozy,
Odeymiesz strzały, trucizny y miecze:
Y ty y żaden niech mię tem nie trwoży,
Śmierć mi, kiedy chcę, nigdy nie uciecze.
Patrzaycie, iako zmyślać umie cudnie,
Wszystko nieszczyrze y wszystko obłudnie!»
134.
A gniew y miłość łzy iey wyciskała,
Że rycerzowi udał się płacz nowy.
Który wstydliwa litość sprawowała.
Odpowieda iey łagodnemi słowy:
«Proszę, abyś skarg próżnych zaniechała;
Nie bóy się żadney lekkości272 odemnie273:
Sługę, Armido, masz wiecznego we mnie.
135.
Patrz na moie łzy, wierz, że cię nie zdradzę:
Na tey stolicy, gdzie twoi dziadowie
Siedzieli, da Bóg, wrychle cię posadzę.
A kiedyby to zdarzyli bogowie,
Żebyś krzest przyiąć chciała, iako radzę,
Uczyniłbym to, że wielkie królowe
Y panie wszystkie przeszłabyś wschodowe».
136.
Prośby y lać łez gęstych nie przestaie.
Iako gdy słońce pali, albo wieie
Wiatr południowy, śnieg z nienagła taie,
Tak w niey gniew w on czas nieznacznie niszczeie,
A miłość tylko przy sercu zostaie:
«Niech się — powiada — twoia wola stanie,
Wszystko uczynię na twe rozkazanie».
137.
Iego chorągiew legła obalona
Y że przed iego oczyma własnemi
Goffred mocnego zabił Rymedona,
Y zbiwszy mu lud z wodzami pierwszemi,
Wszędzie przeciwna przemagała strona:
Iako mąż wielki szukać chce przezdzięki274
Śmierci od iakiey zawołaney ręki.
138.
Bo godnieyszego nadeń nie nayduie;
A gdzie przechodzi y gdzie się stanowi,
Wściekłego męstwa znaki zostawuie
Y zdaleka go ku poiedynkowi
Wabi y ręką na niego skazuie.
«Ia dziś chcę zginąć, ale się pokuszę275,
Że nie bez pomsty zginę, iako tuszę276».
139.
Skoczyli ieden przeciwko drugiemu.
Emiren w ramię, przebiwszy tarcz drzewem,
Ranę wodzowi dał Chrześciańskiemu;
On go zaś trafił tak nad uchem lewem,
Że łbem szedł na kark koniowi swoiemu,
Y kiedy się chciał poprawić, przebity
Duszę wytoczył pospołu z ielity.
140.
Ostatek woyska pobitego goni
Y trafia tam, gdzie w koło otoczony
We krwi po kostki Altamor się broni.
Szyszak zrąbany, miecz ma utrącony,
Zewsząd nań biią y strzelaią z koni.
«Niech będzie — krzyknie na swoich — z pokoiem:
Iam Goffred, day się, a więźniem bądź moiem».
141.
Do żadney nigdy pokory nie skłonił,
Usłyszawszy głos imienia wielkiego,
Do niey się chętnie na on czas nakłonił
Y złożył277 zaraz z umysłu hardego,
Y dawszy mu miecz, więcey się nie bronił.
«Godnyś (pry278) tego, poddajęć się, a ty
Będziesz stąd w sławę y w skarby bogaty:
142.
Y mego państwa wykupi mię złotem».
«Nie chciwym na to — ów rzekł — i takiemi
Rzeczami gardzę, ani myślę o tem.
Miey sobie skarby indyiskie z perskiemi,
Cudzymem279 nigdy nie kupczył żywotem:
Ia, Altamorze, w Azyey woiuię,
Handlów nie wiodę y nie przekupuię280».
143.
Zostawiwszy go przystawom281 w opiecze,
Które do swoich wałów szło kupami;
Ale gniewliwe y tam wpadły miecze.
Wzięto zarazem obóz, strumieniami
Krew od namiotu do namiotu ciecze;
Mażą się złotem nabiiane zbroie,
Psuią się pompy282 y pogańskie stroie.
144.
Dnia mu na on czas zostawało ieszcze.
Że woysko swoie do wyzwolonego
Miasta prowadzi y stawia ie w mieście
Y nie złożywszy odzienia krwawego,
Ćci283 Zbawicielów284 grób y święte mieysce.
Tam zbroie wiesza y inne korzyści,
Y obiecane śluby Bogu iści285.
Koniec dwudziestey i ostatniey pieśni.
- rozwodzić co (starop.) — [tu:] odradzać (śmierć). [przypis redakcyjny] ↩
- nakształt (starop. forma ort.) — dziś popr.: na kształt. [przypis edytorski] ↩
- nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- obleżeni (starop.) — oblężeni. [przypis edytorski] ↩
- żórawie (starop. forma ort.) — dziś popr.: żurawie. [przypis edytorski] ↩
- w jesieni (starop.) — jesienią. [przypis edytorski] ↩
- potkać (starop.) — potykać, walczyć. [przypis edytorski] ↩
- nagrzewać (starop.) — zagrzewać; zachęcać. [przypis edytorski] ↩
- zwieść bitwę (starop.) — rozpocząć bitwę. [przypis edytorski] ↩
- napierać się (starop.) — nalegać; wywierać nacisk; upierać się. [przypis edytorski] ↩
- harcować (starop.) — pojedynkować się; atakować w pojedynkę. [przypis edytorski] ↩
- horować kim (starop.) — górować nad kim; przewodzić komu; nadzorować kogo, napędzać kogo do pracy, orać kim. [przypis edytorski] ↩
- pono (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- nad zwyczaj (starop.) — nadzwyczajnie, niezwykle; bardzo. [przypis edytorski] ↩
- Gaskoni — mieszkańcy księstwa Gaskonii w płd. Francji (departament Landes). [przypis redakcyjny] ↩
- obleżony (starop.) — oblężony. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- śrzodkiem (starop.) — dziś: środkiem. [przypis edytorski] ↩
- jezdą (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: jazdą. [przypis edytorski] ↩
- obie skrzydła (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś: oba skrzydła. [przypis edytorski] ↩
- bracią rodzoną (starop. forma) — brać rodzoną; braci rodzonych (postawić). [przypis edytorski] ↩
- śrzedniejsze (starop. forma) — tu: środkowe. [przypis edytorski] ↩
- przechodzić kogo czym (starop.) — przewyższać kogo czym (tu: liczbą ludzi, liczebnością wojska). [przypis edytorski] ↩
- godzić (starop.) — dążyć do czego. [przypis edytorski] ↩
- ćwiczeńszy (starop. forma) — dziś popr.: bardziej wyćwiczony. [przypis edytorski] ↩
- Lotaryńczycy — mieszkańcy Lotaryngii we Francji. [przypis redakcyjny] ↩
- jezdę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (między) jazdę. [przypis edytorski] ↩
- przełożyć starszem (starop.) — uczynić przełożonym. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- zjednać zwycięstwo (starop.) — zapewnić zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- tobą wszyscy stojem (starop. forma) — na tobie wszystko się opiera; stać czym a. kim: opierać się, zasadzać się na czym. [przypis edytorski] ↩
- Marsowa robota — walka, wojna. [przypis edytorski] ↩
- wątpliwe twierdził (starop. konstrukcja) — utwierdzał wątpiących. [przypis edytorski] ↩
- obiecować (starop. forma) — obiecywać. [przypis edytorski] ↩
- poprawował (starop. forma) — poprawiał. [przypis edytorski] ↩
- okróciciel (starop.) — pogromca. [przypis redakcyjny] ↩
- Bogaście prosili (starop. forma) — prosiliście Boga. [przypis edytorski] ↩
- pracej (starop. forma) — pracy. [przypis edytorski] ↩
- widziemy (starop. forma) — widzimy. [przypis edytorski] ↩
- wikle (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp cz. teraźn.: wikła; plącze. [przypis edytorski] ↩
- namniej (starop. forma) — dziś popr.: najmniej. [przypis edytorski] ↩
- nagi lud (starop.) — lud nieuzbrojony. [przypis edytorski] ↩
- potkanie (starop.) — walka; potykanie się. [przypis edytorski] ↩
- siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski] ↩
- wrzkomo (starop.) — rzekomo; podobno. [przypis edytorski] ↩
- nastrojniejszy (starop. forma) — dziś popr.: najstrojniejszy. [przypis edytorski] ↩
- czy że raz wygrał (...) ma nam bydź silniejszy (starop.) — czy przez to, że raz wygrał, ma być silniejszy od nas. [przypis edytorski] ↩
- naumiejętniejszy (starop. forma) — najumiejętniejszy, najbardziej umiejętny; dobrze naumiejętniejszy. [przypis edytorski] ↩
- porazić (starop.) — pobić; pokonać. [przypis edytorski] ↩
- oznaliśmy się zwycięstwy, bitwami (starop.) — poznaliśmy się w zwycięstwach i bitwach. [przypis redakcyjny] ↩
- Chrystusowę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: Chrystusową. [przypis edytorski] ↩
- poraźcie (starop.) — pobijcie. [przypis edytorski] ↩
- lecie (starop. forma) — dziś: latem. [przypis edytorski] ↩
- wżdy (starop.) — przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski] ↩
- zasię (starop.) — więc, zatem; zasięś mu rościęła (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika): potem mu rozcięłaś. [przypis edytorski] ↩
- rościęła (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozcięła. [przypis edytorski] ↩
- raz (starop.) — cios. [przypis edytorski] ↩
- słyszy (...) nieprzyjacioły on raz wychwalając (starop. konstrukcja zdaniowa) — słyszy nieprzyjaciół wychwalających ów cios. [przypis edytorski] ↩
- drzewo (starop.) — tu: kopia; drzewce. [przypis edytorski] ↩
- dostać (starop.) — tu: dobyć (miecza). [przypis edytorski] ↩
- dwie drodze (starop. forma) — daw. liczba podwójna, dziś popr.: dwie drogi. [przypis edytorski] ↩
- w przek (starop.) — w poprzek. [przypis redakcyjny] ↩
- mięszać (starop. forma) — mieszać. [przypis edytorski] ↩
- pogrązić (starop.) — pogrążyć; pogrąził w milczenie: pogrążył w milczeniu. [przypis edytorski] ↩
- żenie (starop. forma) — żonie. [przypis edytorski] ↩
- czynienie (starop.) — tu: walka. [przypis edytorski] ↩
- rzeczony (starop.) — tu: zwany; nazywany. [przypis edytorski] ↩
- kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski] ↩
- inszej (starop. forma) — (w) innej. [przypis edytorski] ↩
- na pował (starop.) — pokotem; stosami, stertami. [przypis edytorski] ↩
- pieszy (starop. forma) — dziś popr. M.lm: piesi. [przypis edytorski] ↩
- kogo zaraz dusza minie (starop.) — [czyja dusza od razu] odejdzie. [przypis redakcyjny] ↩
- bronie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: broni. [przypis edytorski] ↩
- niewie (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wie. [przypis edytorski] ↩
- zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski] ↩
- stalony (starop.) — stalowy. [przypis edytorski] ↩
- po niewolej (starop.) — wbrew woli. [przypis edytorski] ↩
- ziać (starop.) — oddychać; ostatni raz zieje: wydaje ostatnie tchnienie. [przypis edytorski] ↩
- Radomił — rycerz chrześcijański. [przypis redakcyjny] ↩
- inszemi (starop. forma) — innymi. [przypis edytorski] ↩
- wilcy nocni (starop. forma) — wilki nocne. [przypis edytorski] ↩
- rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski] ↩
- podemgłę (starop.) — przez mgłę. [przypis edytorski] ↩
- psy się zdadzą domowemi (starop.) — zdają się psami domowymi; wydają się psami domowymi. [przypis edytorski] ↩
- przemorzony (starop.) — wygłodzony. [przypis edytorski] ↩
- w oney dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- Auster a. Notus (mit. rzym.) — bóg uosabiający wiatr południowy oraz w ogóle południe jako stronę świata; wilgotny, letni wiatr. [przypis edytorski] ↩
- indziej (starop.) — dziś: gdzie indziej. [przypis edytorski] ↩
- jezda (starop. forma) — dziś: jazda. [przypis edytorski] ↩
- Gradywowy czyn — czyn wojenny; Gradyw (z łac. gradivus: kroczący naprzód), przydomek Marsa, boga wojny w mit. rzym. [przypis edytorski] ↩
- Indian (starop.) — dziś popr.: Indianin; tu: Hindus, mieszkaniec Indii. [przypis redakcyjny] ↩
- niepodobnie (starop.) — nieprawdopodobnie; niepodobnie siła: nieprawdopodobnie wiele. [przypis edytorski] ↩
- siła (starop.) — wiele, mnóstwo; siła ich zabiia: wielu ich zabija. [przypis edytorski] ↩
- wyraźliwy (starop.) — wyraźny. [przypis redakcyjny] ↩
- twarz (starop.) — tu: postać, wygląd. [przypis redakcyjny] ↩
- Araby (starop. forma) — dziś N.lm: (z) Arabami. [przypis edytorski] ↩
- Meroe — wyspa Nilowa w górnym Egipcie. [przypis redakcyjny] ↩
- okrom (starop.) — bez; okrom wątpienia: bez wątpienia, niewątpliwie. [przypis edytorski] ↩
- namężnieyszy (starop. forma) — dziś popr.: najmężniejszy. [przypis edytorski] ↩
- imo (starop.) — mimo. [przypis edytorski] ↩
- niewymówione (starop.) — niewypowiedziane; nie do opisania. [przypis edytorski] ↩
- wierzone ledwie (starop.) — takie, w które z trudem można uwierzyć. [przypis edytorski] ↩
- niechcący (starop.) — dziś popr. forma imiesłowu: nie chcąc. [przypis edytorski] ↩
- wstręt (starop.) — opór, przeszkoda. [przypis edytorski] ↩
- zuciekać (starop.) — pouciekać, uciec; hufce zuciekały: (...) pouciekały. [przypis edytorski] ↩
- darda (starop.) — broń piechoty: włócznia, oszczep. [przypis redakcyjny] ↩
- wszystko (starop.) — całe (pole). [przypis edytorski] ↩
- wszędy (starop.) — wszędzie. [przypis edytorski] ↩
- śrzedni (starop. forma) — tu: środkowy. [przypis edytorski] ↩
- spółmiłośnik (starop.) — współmiłośnik; wspólnie z innymi aspirujący do miłości jednej kobiety. [przypis redakcyjny] ↩
- ustawnie (starop.) — ustawicznie, nieustannie. [przypis edytorski] ↩
- mienić (starop.) — odmieniać, zmieniać. [przypis edytorski] ↩
- blach wytrzymał (starop. forma) — dziś r.ż.: blacha wytrzymała, zniosła (ugodzenie strzały). [przypis edytorski] ↩
- tył podać (starop.) — uciec. [przypis edytorski] ↩
- żałosna swej wzgardy (starop. konstrukcja) — żaląc się nad wzgardą, której doznała. [przypis redakcyjny] ↩
- niepożyty (starop. forma) — nieużyty, nieubłagany; zatwardziały. [przypis edytorski] ↩
- pomocy (starop. forma) — dziś popr. M.lm: pomoce. [przypis edytorski] ↩
- obrońce (starop. forma) — dziś popr. M.lm: obrońcy. [przypis edytorski] ↩
- Latonówna — córka bogini Latony, Artemis (Diana). [przypis redakcyjny] ↩
- Pallada — Atena. [przypis edytorski] ↩
- łabęć (starop. forma ort.) — łabędź. [przypis edytorski] ↩
- nachylony (starop.) — podupadły; tu: osłabiony. [przypis edytorski] ↩
- by beł nie on (starop.) — gdyby nie on. [przypis edytorski] ↩
- szedłby beł (starop. forma) — byłby szedł. [przypis edytorski] ↩
- niewściągniony (starop.) — niepowstrzymany. [przypis edytorski] ↩
- zostawował (starop. forma) — zostawiał. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- on (starop.) — ten. [przypis edytorski] ↩
- gach (starop., gw.) — kochanek. [przypis edytorski] ↩
- bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny; pewny. [przypis edytorski] ↩
- uwiódszy (starop. forma) — uwiódłszy. [przypis edytorski] ↩
- niewcześny a. niewczesny (starop.) — przychodzący na na czas; spóźniony. [przypis edytorski] ↩
- beli rozsypali się (starop. forma) — byli rozsypali się; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: rozsypali się wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski] ↩
- dwie ranie (starop. forma) — forma daw. liczby podwójnej; dziś: dwie rany. [przypis edytorski] ↩
- obie wojska (starop. forma) — forma daw. liczby podwójnej; dziś: obydwa wojska. [przypis edytorski] ↩
- do tych dób (starop.) — do tego czasu; dotychczas. [przypis edytorski] ↩
- wojski (starop. forma) — dziś popr. N.lm: (między) wojskami. [przypis edytorski] ↩
- pojźrzał (starop. forma) — spojrzał. [przypis edytorski] ↩
- odmienny (starop.) — zmienny, niestały. [przypis redakcyjny] ↩
- zbroje (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski] ↩
- lubo, (...) lub — albo, albo. [przypis edytorski] ↩
- brona (starop.) — brama. [przypis edytorski] ↩
- nachyły (starop.) — nachylony ku ucieczce, zmieszany. [przypis redakcyjny] ↩
- pierzchliwe ukazować tyły (starop.) — prędko uciekać. [przypis edytorski] ↩
- Gaskończycy — mieszkańcy księstwa Gaskonii w płd. Francji (departament Landes). [przypis redakcyjny] ↩
- je (starop. forma) — B.lp: ich. [przypis edytorski] ↩
- paznogcia (starop. forma) — dziś popr.: paznokcia. [przypis edytorski] ↩
- w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski] ↩
- wyleżeć się z ran (starop. forma) — wyleczyć się. [przypis redakcyjny] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- winno beło (starop. forma) — winne było; tj. ponosiło winę. [przypis edytorski] ↩
- tarczy (starop. forma) — D.lm: tarcz; stem tarczy: stoma tarczami. [przypis edytorski] ↩
- wieczerze (starop. forma) — wieczerzy. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski] ↩
- ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski] ↩
- udawać się (starop. forma) — zmierzać, wyruszać (w jakimś kierunku). [przypis edytorski] ↩
- zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski] ↩
- wszedszy (starop. forma) — dziś popr.: wszedłszy. [przypis edytorski] ↩
- dostawa (starop.) — dostaje; zwycięstwa dostawa: uzyskuje zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- ali (starop.) — ale (tylko w rymie). [przypis edytorski] ↩
- miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski] ↩
- zbyt (starop.) — bardzo, niezwykle. [przypis edytorski] ↩
- miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski] ↩
- siedmi (starop. forma) — dziś popr. D.lp: (z) siedmiu (skór). [przypis edytorski] ↩
- obie stronie (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś B.lm: (na) obie strony. [przypis edytorski] ↩
- Akwitanowie — mieszkańcy płd. Francji między rzeką Garonną a Pirenejami. [przypis redakcyjny] ↩
- co raz (starop. forma) — co chwilę; raz po raz. [przypis edytorski] ↩
- razy (starop.) — ciosy, uderzenia. [przypis edytorski] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- ziemie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski] ↩
- ochocy (starop.) — tu: ochoczy. [przypis edytorski] ↩
- jedno (starop.) — tylko; co jedno: ile tylko. [przypis edytorski] ↩
- biegając (starop. forma) — dziś popr. imiesłów przym. czynny: (ujrzy konia samopas) biegającego. [przypis edytorski] ↩
- prętki (starop. forma ort.) — dziś: prędki; szybki. [przypis edytorski] ↩
- przez (starop.) — około. [przypis redakcyjny] ↩
- słowieński (starop. forma) — słowiański. [przypis redakcyjny] ↩
- dowcip (starop.) — inteligencja; intelekt; umysł. [przypis edytorski] ↩
- waszę (starop. forma) — waszą. [przypis edytorski] ↩
- koń obróciła (starop.) — dziś z B.: konia obróciła; skierowała konia. [przypis edytorski] ↩
- natarwszy (starop. forma) — natarłszy. [przypis edytorski] ↩
- dosiągszy (starop. forma) — dziś popr. forma imiesłowu przysł. uprzedniego: dosięgnąwszy. [przypis edytorski] ↩
- blachem (starop.) — dziś r.ż. w formie N.lp: (pod) blachą; tu: pod zbroją. [przypis edytorski] ↩
- pani duszka (starop.) — [tu] wyr. pogardliwy: miłośnica. [przypis redakcyjny] ↩
- niewie (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wie. [przypis edytorski] ↩
- nędzny (starop.) — tu: biedny, nieszczęsny. [przypis edytorski] ↩
- pochylony (starop.) — tu: osłabiony, nadwątlony. [przypis edytorski] ↩
- najprętszej (starop. forma ort.) — najprędszej. [przypis edytorski] ↩
- pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski] ↩
- cięgły (starop.) — gibki. [przypis redakcyjny] ↩
- potycze (starop.) — rodzaj sideł. Znaczenie to jednak w tem miejscu wcale nie stosowne. Bodaj czy nie należy czytać po tycze, a właściwie po tyce; w takim razie miejsce to byłoby jasne: Wiąz podcięty „do ziemie kochany krzak (winną macicę) na dół ciągnie za sobą po tyce” tj. po swoim pniu. [przypis redakcyjny] ↩
- zbywszy (starop.) — tu: straciwszy. [przypis edytorski] ↩
- miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- odprawowali (starop.) — odprawiali. [przypis edytorski] ↩
- wszystkiem (starop.) — dziś: (po) całym. [przypis edytorski] ↩
- najpręcej (starop. forma ort.) — dziś popr.: najprędzej. [przypis edytorski] ↩
- ozywać się rycerzem (starop.) — głosić, że jest się rycerzem. [przypis edytorski] ↩
- podle (starop.) — obok. [przypis edytorski] ↩
- hełmuć nie przeciął (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; znaczenie: hełmu jednak nie przeciął. [przypis edytorski] ↩
- obie stronie (starop. forma) — daw. forma liczby podwójnej; dziś: obie strony. [przypis edytorski] ↩
- co więtsza (starop.) — co więcej; w dodatku. [przypis edytorski] ↩
- nie wie, co czynić dalej ma wątpliwy (starop.) — pełen wątpliwości, nie wie, co ma czynić dalej. [przypis edytorski] ↩
- nie zwykła (starop. forma ort.) — dziś popr.: niezwykła. [przypis edytorski] ↩
- co się ma choro (starop. konstrukcja) — czuje się chory, jest chory; źle się miewa. [przypis edytorski] ↩
- niedospały (starop. forma) — w znaczeniu biernym: [niedospane, nieprzespane w całości; red. WL], por. obeszły, odkryły, ukazały, opiły, nachyły. [przypis redakcyjny] ↩
- pierwszej siły teraz nie zna (starop.) — już nie czuje poprzedniej siły. [przypis edytorski] ↩
- więtszy daleko (starop.) — o wiele większy. [przypis edytorski] ↩
- prętkość (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędkość; szybkość. [przypis edytorski] ↩
- podeń (starop. forma) — skrót od: pod niego. [przypis edytorski] ↩
- kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski] ↩
- jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- bezpieczny (starop.) — pewny. [przypis redakcyjny] ↩
- hetmany (starop. forma) — dziś N.lm: (z) hetmanami. [przypis edytorski] ↩
- stanowi mu bieg (starop.) — zatrzymuje go w biegu. [przypis edytorski] ↩
- którego obrałem nosić znak pana moiego (starop. konstrukcja zdaniowa) — którego wybrałem, żeby nosił znak [tj. chorągiew] mojego pana. [przypis edytorski] ↩
- nie na toć to dana (starop.) — nie po to ci [została] dana (chorągiew). [przypis edytorski] ↩
- odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie; tu: przeze mnie. [przypis edytorski] ↩
- widzisz bijąc się samego hetmana (starop. forma) — widzisz bijącego się samego hetmana. [przypis edytorski] ↩
- weźmi (starop. forma) — dziś forma 2.os.lp trybu rozkazującego: weź. [przypis edytorski] ↩
- uść (starop. forma) — dziś: ujść; uść zdrowo: wyjść cało. [przypis edytorski] ↩
- przez drogę ćci dość żywota potrzeba (starop.) — przez drogę czci dojść żywota potrzeba; trzeba zapewnić sobie życie (przeżycie) idąc drogą czci. [przypis edytorski] ↩
- nadzieie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski] ↩
- inszem (starop. forma) — innym. [przypis edytorski] ↩
- Niderlandowie — mieszkańcy Flandrii. [przypis redakcyjny] ↩
- Normandowie — mieszkańcy Normandii. [przypis redakcyjny] ↩
- naniebespieczniejszy (starop.) — dziś popr.: najbezpieczniejszy. [przypis edytorski] ↩
- plugawe krwią (starop.) — poplamione krwią. [przypis redakcyjny] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- Makon (starop.) — prorok Mahomet. [przypis redakcyjny] ↩
- okrom wątpliwości (starop.) — bez wątpliwości, bez wątpienia. [przypis edytorski] ↩
- osła (starop.) — osełka; tj. specjalny kamień służący do ostrzenia noży, broni, kos i in. narzędzi. [przypis redakcyjny] ↩
- woza (starop. forma) — (z) wozu. [przypis edytorski] ↩
- dopadszy (starop.) — dziś popr.: dopadłszy. [przypis edytorski] ↩
- miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- podle (starop.) — obok. [przypis edytorski] ↩
- zbyć skąd lub komuś (starop.) — odejść, ujść (por. przybyć: przyjść). [przypis redakcyjny] ↩
- Brontes — jeden z Cyklopów, kujących dla Zeusa (Jowisza) gromy. [przypis redakcyjny] ↩
- prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- dwie ranie (starop. forma) — daw. liczba podwójna, dziś popr.: dwie rany. [przypis edytorski] ↩
- nieprzełomiony (starop.) — nieprzełamany, niepodzielony; tu: niezłomne, niepożyte siły. [przypis edytorski] ↩
- w długą (starop.) — daleko; w długą biegła uciekając: biegiem uciekała daleko. [przypis redakcyjny] ↩
- śmiały na co (starop.) — mający odwagę zaatakować co (bronie śmiałe na piersi niewieście). [przypis edytorski] ↩
- tubyście (...) zwycięstwa dostały (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tu dostałybyście zwycięstwo; tu odniosłybyście zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- łatwie (starop. forma) — dziś: łatwo. [przypis edytorski] ↩
- umknąć (starop.) — odebrać, cofnąć; nie umknę ich wam nie zabiorę ich wam. [przypis edytorski] ↩
- okrom, że (starop.) — poza tym że. [przypis edytorski] ↩
- odchłanie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: odchłani. [przypis edytorski] ↩
- nocy (starop. forma) — dziś popr. M.lm: noce. [przypis edytorski] ↩
- wściągnąć czego (starop.) — powściągnąć co. [przypis edytorski] ↩
- z prętka (starop. forma ort.) — prędko; szybko. [przypis edytorski] ↩
- obejźrzeć (starop. forma) — obejrzeć. [przypis edytorski] ↩
- ziemie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski] ↩
- niewdzięki (starop.) — niełaska, wstręt. [przypis redakcyjny] ↩
- bohatyr (starop. forma) — bohater. [przypis edytorski] ↩
- przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- ponno a. pono (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski] ↩
- lub (...), lub (starop. konstrukcja) — czy, czy; lub się wracasz, lub odchodzisz: czy wracasz, czy odchodzisz. [przypis edytorski] ↩
- czegoć nie dostaje (starop. konstrukcja zdaniowa) — skrócone od: czego ci brakuje. [przypis edytorski] ↩
- rozwodzić co (starop.) — odradzać co. [przypis edytorski] ↩
- mężobójca (starop.) — zabójca, morderca. [przypis edytorski] ↩
- przywodzić kogo na co (starop.) — doprowadzać kogo do czego. [przypis edytorski] ↩
- lekkość (starop.) — lekceważenie, poniżenie, złe obchodzenie. [przypis redakcyjny] ↩
- którać więcej nie pomoże (starop. konstrukcja) — która ci więcej nie pomoże. [przypis edytorski] ↩
- dziło (starop.) — (tylko w rymie) dzieło. [przypis redakcyjny] ↩
- lekkość (starop.) — lekceważenie, poniżenie, złe obchodzenie. [przypis redakcyjny] ↩
- odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie; z mojej strony. [przypis edytorski] ↩
- przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- pokuszę się (starop.) — spróbuję. [przypis edytorski] ↩
- tuszę (starop.) — mam nadzieję, spodziewam się. [przypis edytorski] ↩
- złożyć (starop.) — ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- cudzymem nigdy nie kupczył żywotem (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: nigdy nie kupczyłem cudzym żywotem. [przypis edytorski] ↩
- przekupywać (starop.) — tu: kupczyć (por. przekupień: kupiec). [przypis redakcyjny] ↩
- przystaw (starop.) — człowiek przystawiony do kogo dla dozoru, straży lub usługi. [przypis redakcyjny] ↩
- pompy (starop.) — zbytki; przedmioty zbytku, wystawności. [przypis edytorski] ↩
- ćcić (starop. forma) — dziś popr.: czcić. [przypis edytorski] ↩
- Zbawicielów (starop. forma) — dziś popr. D.lp: Zbawiciela (grób). [przypis edytorski] ↩
- iścić śluby (starop.) — spełniać śluby; dopełniać ślubowania. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Torquato Tasso
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Jerozolima wyzwolona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tasso-jeruzalem-wyzwolona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.