Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń dziewiętnasta
Argument
Na którem Tankred zwyciężcą zostaie;
Król uszedł w zamek. Z Wafrynem uchodzi
Y przestrogi mu Erminia daie;
Ale kiedy ią do swoich uwodzi,
Pana bezekrwie na piasku zastaie:
Ona go płacze, potem go uzdrawia.
Goffred o zdradzie pogańskiey rozmawia.
1.
Wszystkie od obron rozpędził pogany;
Sam tylko nie chce Argant nielękliwy
Od dobytey bydź2 odpędzony ściany.
Biie się przedsię3, wzrok niosąc straszliwy,
Y woli umrzeć w koło obegnany4,
Niźli5 ustąpić — y tę czyni postać,
Że umieraiąc ma zwyciężcą6 zostać.
2.
Wziął raz7, który tam, bić się z niem gotowy,
Przypadł. Po zbroi poznał wnet swoiego
Nieprzyjaciela Cyrkaszczyk surowy:
Co się z niem przedtem bił, y dnia szóstego
Miawszy się wrócić, nie strzymał umowy.
Zatem nań krzyknie: «Tak się to wracaią?
Tak to umowę, Tankredzie, trzymają8?
3.
Biy się! nie masz iuż wymówek przyczyny;
Acześ10 nie rycerz (że y to wspomionę)
Ale mistrz iakiś w ciesielstwie iedyny.
Czyń sobie z swoich, jaką chcesz, zasłonę,
Wymyślay wieże y niezwykłe czyny11;
Śmierci nie uydziesz wnetże12, nieboraku
Z mych rąk, o mężny niewiast zabiiaku13».
4.
Przymówką oną iego uszczypniony:
«Późny iest móy zwrot, ale abyś wiedział,
Będzieć się zdał wnet prętki14 y kwapiony15;
Y radbyś, żebyś odemnie16 gdzie siedział
Górami, albo morzem rozdzielony.
Obaczysz, że to nie strach we mnie sprawił,
Żem ci się na czas — iakom rzekł — nie stawił.
5.
Co się z samemi biiesz olbrzymami —
Przeciwko temu, co zaś ladaiaki
Z boiaźliwemi walczy niewiastami».
Potem się do swych obróci y znaki
Czyni y mówi: «Nie ma on nic z wami;
Nieprzyiacielem on iest własnem moiem,
Winienem się z niem bić osobnem boiem».
6.
Lub chcesz gromadą — na twey woley19 będzie.
Czyń zgoła, co chcesz, nigdziey20 się przedemną21
Nie skryiesz, bo cię naydę22 pewnie wszędzie».
Tak oba23, wolą złączeni wzaiemną,
Szli w przedsięwziętem do dzieła zapędzie.
Gniew w iednem przyszedł do takiego końca,
Że nieprzyiaciel stawa24 się obrońca.
7.
Tak go pragnienie krwie25 pogańskiey grzeie,
Że go nie zgasi (patrzcie iako mściwy!)
Ieśli ią z niego kto inszy wyleie.
Tarczą go składa y woła gniewliwy
Gdy kto nadiedzie: «Nie bądź tey nadzieie,
Abyś go miał bić!» I tak go z powodzi
Zwycięzców mieczów zdrowego uwodzi.
8.
W tył chrześciiańskie namioty zostały.
Y szli tam, gdzie iem po nierówney ziemi
Nieznaczne ścieszki26 szlak ukazowały27.
Wtem pagórkami plac między gęstemi28
W ciasney dolinie natrafili mały,
Tak iakoby beł z tey y z owey strony
Dla pojedynków umyślnie sprawiony.
9.
Łupione miasto, okrutnie się smucił,
A bacząc Tankred, że u Poganina
Tarczey29 nie beło, swą także odrzucił.
«Iuż przyszła twoia ostatnia godzina,
Trzeba, żebyś się (powiada) ocucił!
Czy śmierć swą widzisz, że tak smętno stoisz?
Ale się darmo y nie na czas boisz».
10.
Że miasto, które żydowstwu panuie,
(Kiedy tak wyrok Boski chce surowy)
Iuż nieprzyiaciel łupi y plundruie30,
Y że niewielka pomsta z twoiey głowy,
Którą mi teraz niebo obiecuie».
Wtem się ostrożnie do siebie porwali,
Bo swoie siły wzaiem dobrze znali.
11.
Siła ma nadeń31, lub siecze, lub chodzi32;
Ale zaś wzrostem y członków miąższością33,
Z drugiey go strony poganin przechodzi34.
Sam w się zebrany35, aby go prętkością36
Podbieżał37 — Tankred na to wszystek godzi38:
Mieczem swem często miecz iego nayduie,
Y żeby mu go mógł odwieść39 — pilnuie.
12.
Cyrkaszczyk srogi, wszystek40 wyciągniony41,
Y nie w miecz, ale w gębę godzi sztychem,
Iako nadaley42 sięgaiąc ramiony;
Y gdy go ów chce krokiem podpaść cichem,
Do twarzy mu miecz obraca stalony,
Strzegąc ostrożnie, aby mu urazy
Ukradkiem dane nie przyniosły razy43.
13.
Gdy cicho stoi ocean głęboki,
Równa iest bitwa, kiedy ów lekkiemi
Bokami lepszy, ten wierzch ma wysoki;
Ów koły coraz naciera prętkiemi,
Ten ociężałe w mieyscu trzyma boki,
Ale, gdy lżeyszy blisko zaś podpadnie.
Wysoki z góry pożyie44 go snadnie45.
14.
Chcąc zastawiony miecz odwieść na stronę46;
Podał mu w twarz sztych Argant — on uwierzył
Y biegł z swem mieczem twarzy na obronę.
Ale on indziey tak prętko uderzył,
Że niewczas Tankred przybiegł na ochronę,
Y pchnąwszy go w bok, krzyknie: «Swą nauką,
Swą iuż iest szermierz zwyciężony sztuką!»
15.
Gryzie się srodze y zębami zgrzyta
Y do pomsty się prętkiey tak gotuie,
Że późno wygrać — za stratę poczyta48.
Y sztych mu poda tam, gdzie ukazuie
Wzrokowi przeszcie49 przyłbica zakryta;
Argant odbiia on50 sztych y odwodzi51,
Wtem odważony Tankred miecz podchodzi52.
16.
Lewą mu ręką porwie łokieć prawy,
A prawą w lewy bok — końcem ostrego
Miecza — kilkakroć sztych mu daie krwawy.
«Tę — pry53 — odpowiedź od zwyciężonego
Szermierza, mistrz ma zwycięzca!» Dziurawy
Bok czuiąc Argant, miece54 się przezdzięki55,
Nie mogąc wydrzeć poimaney56 ręki.
17.
A sam Tankreda podpadł w rączem skoku.
Toż czynił Tankred y tak opasany
Wzaiem ten y ów, pomykali kroku.
Nigdy tak mocno Alcyd57 zawołany,
Anteusowi58 snadź59 nie ścisnął boku,
Iako się w ten czas różnemi węzłami
Ci żylistemi60 ściskali rękami.
18.
Że oba ziemię bokiem uderzyli,
Lecz się zdarzyło, szczęściem Argantowi,
Że lepszą rękę wolną w oney chwili —
Lewą miał w spodku. A zaś Tankredowi
Prawa uwięzła. Ale się po chwili —
Widząc, że mu tak Cyrkaszczyk beł srogi —
Wymknął y stanął na ziemi na nogi.
19.
Cięszki62 raz63 nań64 spadł z góry bez obrony.
Lecz iako się wraz wierzch wysokiey sośnie
Schyla y wznosi, gdy dmą Aąuilony:
Tak go iego moc dźwiga, gdy żałośnie
Zda się, że na dół leci pochylony.
Wtem oba na się mocno przycinali,
Y sztuk szermierskich więcey nie patrzali.
20.
Ale z Arganta wychodzi strumieniem;
Iuż we mdłey65 sile wściekły gniew niszczeie,
Iako za słabem płomień pożywieniem.
Uyźrzawszy Tankred, że Cyrkaszczyk mdleie
Y słabiey siecze y macha ramieniem,
Z wspaniałego gniew serca zaraz składa
Y odskoczy się66 y tak mu powiada:
21.
Że moie szczęście, a poniechay zwady;
Ia z ciebie łupu, o rycerzu mężny,
Nie chcę; bądź wolnem, posłuchay mey rady».
Tu Argant, bardziey niż kiedy potężny,
Wszystkie swe siły zbiera do gromady:
«Także Arganta masz za nikczemnego?
Y poczytasz go za zwyciężonego?
22.
Nie iuż ten wygra, co słowy67 wywiera68!»
Iako więc głownia, gdy gaśnie w popiele,
Posila płomień y iaśnie umiera:
Tak w niem gniew we mdłem y bezkrewnem69 ciele
Ożywia siły y na wierzch wypiera;
Chciałby przed śmiercią, rozstaiąc się z słońcem,
Ostatni swóy kres wsławić mężnem końcem.
23.
Cięszki raz spuszcza z obu rącz zarazem,
Y zastawiony gwałtem przymuszaiąc
Miecz — miia, daley sięgaiąc żelazem.
On srodze z żebra na żebro spadaiąc,
Kilka ran zaraz iednem czyni razem.
Ieśli się Tankred nie bał, serce żywe
Y z przyrodzenia nie beło lękliwe.
24.
Lecz na wiatr poszła siła y gniew mściwy,
Bo się razowi Tankred postrzeżony
Umknął y w stronę uskoczył skwapliwy.
Sameś ciężarem padł swem obalony,
Y z tey miaryś beł, Argancie, szczęśliwy,
Żeś sam przyczyną sobie beł swey zguby,
Y nikt z padnienia twego nie ma chluby!
25.
Z których gorącey krwie ciekły strumienie,
Ale na ziemi, lewą ręką wsparty,
Przedsię się bronił klęcząc na kolenie.
«Podday się, nie bądź tak bardzo uparty!»
— Miękkie zwyciężca maiąc przyrodzenie70 —
Woła nań. Ale nic nie odpowiadał,
Owszem mu milczkiem ranę w kostkę zadał.
26.
Rozie się71, gniew go rusza y sromota;
Y wraził mu miecz kilkakroć, gdzie drogi
W hełmie otwarte nie broniły wrota.
Umierał Argant straszliwy y srogi
Y taki właśnie, iaki za żywota;
Postać gniewliwą y wzrok miał surowy,
Znać beło pychę y z ostatniey mowy:
27.
Nie twe to męstwo, Bóg to wszystko sprawił!»
Ale pozbywszy wszystkiey prawie siły,
Krwawe zwycięstwo zwyciężca zostawił;
Widzi, żeby go mdłe nie zniosły żyły,
Gdzieby się ztamtąd w drogę wzad wyprawił.
Toli się przedsie puszcza w onem czesie
Y krok powłokiem73 y leniwo niesie.
28.
Bardziey słabieie, im się bardziey sili;
Zaczem usiadszy, głowę zmordowany
Na ręce wspartą ku ziemi pochyli.
W koło z niem wszystko chodzi; dzień odziany
Zda mu się we ćmy y wzrok mu się myli.
Y tak się zmienił, siły y krwie próżny,
Że od Arganta w niczem nie iest różny.
29.
Odprawował się straszny czyn Marsowy,
Po dobytem się mieście z drugiey strony
Błąkał gniew srogich zwyciężców surowy.
Kto tak wymowny, kto tak iest uczony,
Żeby mógł godnie wypowiedzieć słowy74
Klęskę, y dnia krew wylaną onego,
I żałosną twarz z miasta dobytego?!
30.
Góry się z ludzi pobitych działały;
Napoły75 żywych pełne beły drogi,
A ranne76 — wierzchem trupy okrywały.
Z roztarganemi włosami niebogi,
Matki do piersi dzieci przyciskały,
A cięszki łupem, po twardey opoce
Wlókł nieprzyiaciel panny za warkocze.
31.
Ku górom, kędy wielki kościół stoi,
Rynald płochemu dogrzewa ludowi,
A krew pogańska ciecze mu po zbroi.
Iednak nagiemu nieprzyiacielowi
Folguie, tylko o lud zbroyny stoi77:
Szyszak, albo tarcz — naymnieysza zasłona,
Nie mieć nic w ręku — naywiętsza obrona.
32.
A miecza tylko używa na miecze;
Nagi lud groźney postawą osoby
Rozgania, zbroyny rzadko kto uciecze.
Widziałbyś tam beł dzielności sposoby
Różne: tych straszy, tych miia, tych siecze.
Iako nierównem szczęściem uciekaią,
Z zbroynemi równo, ci co zbróy nie maią.
33.
Lud pospolity — chcąc zachować zdrowie —
W kościele, który częstokroć spalony,
Od Salomona78 y teraz się zowie,
Przez którego beł naprzód założony;
Marmurów, złota, kunsztowni mistrzowie
Dali mu dosyć; dziś nie tak bogaty,
(Obronny iednak) iako beł przed laty.
34.
Zastał tam płoche pospólstwo zebrane
Y po wysokich wieżach na obronę,
Gęste, woienne czyny81 zgotowane.
Podniósł wzrok srogi y żelazną bronę
Dwakroć obeyrzał y wrota spiżane82,
Y dwakroć także prętkiemi nogami
Obbieżał83 kościół z mocnemi wieżami.
35.
Schadza wieczorem na zawarte stada,
Y aby głodne nakarmił przemory84,
Chciwemu szuka brzuchowi obiada:
Tak y on mocne obbiega85 zapory,
Y gdzie się iaka nayduie zawada86,
Gwałtem chce przebyć, potem w mieyscu stanie.
Patrzą z wysoka strwożeni poganie.
36.
Leżało między ciosanemi tramy89;
Iako więc miąższe u angielskiey łodzie
Poprzek wiszące na maszcie widamy90.
Ten mężną ręką w zapędzonem chodzie
Niósł wielki rycerz do kościelney bramy
Y dał w podwoie raz niewytrzymany91,
Rospuściwszy92 w nie tram roskołysany93.
37.
Y twarda spiża94 tak cięszki95 raz miała:
Wyrwał z marmuru stalone96 zawiasy,
Wrota wypadły, a ziemia zadrżała
Nie mocniey taran zakowany straszy,
Nie mocniey kule wypadaią z działa!
Iako wylewa rzeka: takiem kształtem97
Leią się ludzie, nową drogą gwałtem98.
38.
Kościele, któryś przedtem beł dom boży.
O pomsto Pańska, im później przybywasz,
Tymeś iest cięższa y surowszey grozy.
Ty teraz miękkie serca zatwardziwasz,
Że się zwycięzca nad swóy zwyczay sroży;
Obficieś ato, pohańce99, pokrwawił
Ołtarze teraz, któreś beł100 splugawił.
39.
Wieża ta, którą od Dawida zową,
Zbierać rycerstwo rozgromione bieży
Y wstręty czyni y obronę nową.
Ku teyże idzie król Aladyn101 wieży,
Którego taką sułtan potka mową:
«Sam, o sam królu, miey się od tey strony,
Uchodź do zamku, do pewney obrony.
40.
Za co ia tobie, o królu, ślubuię».
On na to: «Wszystko niestetysz splundrował
Miasto miecz srogi. Ia iuż nie panuię.
Prawda, żem beł żyw; prawda, żem królował.
Więcey nie żyię, więcey nie króluię.
Bełem coś kiedyś, teraz wyrok wieczny
Przyszedł na wszystkich y dzień ostateczny».
41.
Odpowie z gniewem sułtan w oney dobie,
«Niech nam królestwo zła Fortuna bierze,
Przy królewskiey iest królestwo osobie.
Ieszcześ nie zginął, dufay moiey wierze,
Wnidź oto w zamek, a odpoczni sobie».
Tak w ten czas sułtan z oney mieszaniny102
Uwodził w zamek króla Palestyny.
42.
Swą wierną szablę przypasał do boku,
Y gęste czyniąc w ulicach zastawy,
Woli tam umrzeć, niż ustąpić kroku;
Każdy raz iego śmiertelny beł prawy,
Gniew wściekły niesie w zapalonem oku.
Każdy ucieka co nadaley104, który
Zayrzy buławy z żelaznemi pióry.
43.
Przypadał Raymund w smalcowaney105 zbroi;
Gdzie naygorszy raz, starzec odważony
Bieży y cięszkiey106 broni się nie boi.
Pierwey Tolozan tnie nań bez obrony,
Ale daremnie, za iego nie stoi107,
Bo go tak mocno zaiął sułtan w ciemię,
Że starzec wznak108 padł, nieborak, o ziemię.
44.
Y na zwyciężcę mężnie nacierali;
A Chrześcianie serce iuż tracili
Y bici beli, albo uciekali.
A widząc sułtan wodza w oney chwili
Na ziemi, na swych, co go pilnowali,
Zawoła: «Skoczcie, tego starca wzwiedźcie109
Y do zamku go do więzienia wiedźcie».
45.
Lecz bardzo trudną onę rzecz znayduią110,
Bo zgromadzeni w kupę Chrześcianie
Swoiego wodza bronią y ratuią.
Litość z wściekłością w iednem placu stanie
Y o wielką rzecz z sobą się mocuią:
O zdrowie wodza wielkiego; ci biegą
Wziąć mu ie gwałtem, a owi go strzegą.
46.
Solimanowa przeciwną przemogła,
Bo piorunowey wytrzymać buławie
Żadna przyłbica, żadna tarcz nie mogła.
Ale gromada wielka biegła w sprawie
Do Tolozana, aby mu pomogła;
Y w iednem czasie Hetman z iedney strony,
A z drugiey przypadł Rynald zapędzony.
47.
Y wichru chmura z daleka przychodzi,
A zewsząd ognie błyskaią — do domu
Przed niepogodą stada z pól uwodzi;
Albo ie w ciszą pędzi po świadomu,
Uchodząc przyszłych niebieskich powodzi
Y przednie laską y głosem prostuie,
A sam ostatnie — ostatni zaymuie:
48.
Chmury z wichrami nieuchronionemi111
Y słysząc niebo z hukiem uderzone
Strasznemi głosy nieprzyiacielskiemi
Wprzód wyprawuie ludzie powierzone112,
Sam ustępuie znienagła113 za niemi.
Lecz tak leniwy ustęp114 beł za wały,
Że się zdał być wraz ostrożny y śmiały.
49.
Bo kiedy na dół popuszczono wzwodu115,
Iuż zawalone uprzątnąwszy drogi,
Biegł Rynald pędem do mocnego grodu.
Chciwość go sławy y gniew bodzie srogi,
Chce zawziętego dobieżeć116 zawodu117;
Pomni, że taka beła obietnica:
Mścić się118 szwedzkiego śmierci królewica119.
50.
Kusił121 na on czas o zamkowe wały
Y nie bełby beł122 za mocnemi wroty
Przed niem bespieczny Soliman zuchwały;
Ale iuż Hetman trąbi na odwroty,
Y ciemne mroki ziemię okrywały.
A Goffred zatem w mieście się położył123,
Y szturm do słońca nowego odłożył.
51.
Swoiemu zdarzył124 wielki Twórca nieba.
Iuż koniec mamy wszystkiemu trudowi,
Niczego się nam bać więcey nie trzeba.
Zamek — nadzieię nieprzyiacielowi
Ostatnią — tylko wziąć będzie potrzeba;
Do którego się na iutro gotuicie,
Teraz z choremi ranne125 opatruycie.
52.
Tey oyczyzny krwią y swoią dzielnością;
Na toście raczey rycerzmi zostali,
Niż łupić, niż się unosić chciwością.
Iużeście dosyć krwie naprzelewali,
Zdobyczy wzięli, złota z maiętnością.
Nie łupcie więcey, nie srożcie się więcey.
Niech to po woysku wytrąbią co pręcey126».
53.
Po cięszkich raziech128 grabia odpoczywa.
Nie mniey wesoło, swych Soliman mężny
Cieszy, a twarzą żal w sercu pokrywa:
«O towarzysze, często więc potężny
W zwycięstwie — bity nieprzyiaciel bywa.
Y rzeczą samą, nie tak wielką mamy
Szkodę, iako to podobno mniemamy:
54.
Mury — nie miasto — wzięli Francuzowie.
Bo w naszych ręku130 ma bydź131 rozumiane
Y w piersiach miasto y w królewskiey głowie.
Króla zdrowego, rycerstwo przebrane132
Y zamek mamy, o wielcy mężowie!
Niechay się oni z murów wziętych chlubią,
Bo naostatek133 i te pewnie zgubią134.
55.
Tem swoiem szczęściem, na którem się sadzą135,
Strzedz136 się nie będą y ubespieczeni,
Na łupiestwa się y zdzierstwa udadzą.
Tak w wszeteczeństwie, w gwałtach utopieni,
Zwycięstwo z siebie nie trudne137 nam dadzą,
Ieśli ich w takiem niedbalstwie zastanie
Woysko egipskie, które idzie na nie138.
56.
Z góry będziemy szkodzić139 kamieniami,
Y ku Grobowi drogi obrócone.
Trudnić z wysoka gęstemi strzelbami».
Takiemi serca Soliman strwożone
Swego rycerstwa wspierał nadzieiami.
Tem czasem Wafryn między egipskiemi
Błąkał się woyski nieprzyiacielskiemi.
57.
Samem wieczorem wyiechał za bronę.
Y nie gościńcem — skryty y nieznany —
Ale polami biegł całą noc onę.
Ieszcze dzień na świat nie wchodził rumiany,
Kiedy budowną minął Askalonę;
A kiedy Phebus w południe swe wozy
Wegnał, Egipskie140 obaczył obozy.
58.
Chorągwi różnych y grotów straszliwych;
Słyszał tak wiele muzyk rozmaitych,
Bębnów, cymbałów y surm przeraźliwych,
Głosów wielbłądzich y wieżami krytych
Ogromnych słoni y koni krzykliwych,
Że rzekł: «Wszystkę tu Azyą ruszono,
Wszystkę tu w kupę Afrykę zwiedziono».
59.
Ieśli go przykop y wał iaki broni.
Potem dróg skrytych więcey nie nayduie,
Ani od ludu zgromadnego141 stroni,
Ale gościńcem przestronem kieruie,
Z nikiem się z bliska rozmowy nie chroni.
O każdego się bespieczny ociera.
A śmiałem czołem chytrych mów podpiera.
60.
Przez różne place, różne stanowiska.
Stroiom y koniom y rycerskiey młodzi
Przypatruie się y wie ich przezwiska.
Ale na więtsze ieszcze rzeczy godzi142:
Bada taiemnic co nayskrytszych z bliska;
Tak długo chodzi, to tu, to owotu143,
Aż hetmańskiego trafił do namiotu.
61.
Skąd oną dziurą beł mały słychany
Głos z hetmańskiego pokoiu dalszego,
Gdzie przednie tylko przypuszczano pany;
Tak że od145 tego — co się do tamtego
Mieysca przystąpił — mógł bydź146 zrozumiany.
Wafryn tam idzie, wrzkomo się zabawia147
Czem inszem, wrzkomo namiotu poprawia.
62.
Wszystek beł zbroyny okrom samey głowy;
Przed niem z daleka — gdzie beły podwoie
Ostatnie — stało w świetne złotogłowy
Stroyno ubranych małych chłopiąt dwoie:
Ten z tarczą, ów beł z szyszakiem gotowy.
A słysząc Wafryn, że tam ktoś mianował
Goffreda, uszu pilno nadstawował148.
63.
Zabić Goffreda? niechay co odniosę
Pewnego». On zaś: «Niech będę bezecny,
Gdzieć150 wrychle iego głowy nie przyniosę.
Nie będę pewnie z inszych ostateczny,
Co się sprzysięgli. A inszey nie proszę
Nagrody, tylko żebym mógł w Kairze
Wyryć ten napis na twardem porphirze:
64.
Chrześćiiańskiemu tę zbroię wodzowi
Wziął z duszą, y tu na słup wystawiony
Włożył ią, pamięć przyszłemu wiekowi».
Hetman mu na to: «Nie tylko z tey strony,
Tak pamiętnemu godną153 uczynkowi
Nagrodę weźmiesz; aleć król zapłaci,
Y gromadą cię złota ubogaci.
65.
Bo w krótkiem czasie damy bitwę sobie».
«Są — pry154 — gotowe». Tu ony155 zdradliwe
Mowy skończyły obiedwie osobie156.
Wafryn się zdziwi y w sobie wątpliwe
Myśli obraca różnie w oney dobie.
Nie może poiąć, co za sposób taki
Z przysięgi, co to za fałszywe znaki.
66.
Całą noc strawił, tak go to trapiło.
A kiedy na świat dzień wychodził rany159
Y woysko z mieysca w drogę się ruszyło,
To w ten, to w ówten160 pułk wiechał wmięszany
Y stanął także gdzie się położyło.
Potem z iednego chodził do drugiego
Namiotu, chcąc co usłyszeć pewnego.
67.
Między rycerzmi y między pannami
Piękna Armida; y tak mu się zdała,
Iakoby z swemi gadała myślami.
Piękną twarz białą ręką podpierała,
Na dół wdzięcznemi patrzyła gwiazdami;
Nie wie, czy płacze, okrom161 że obrotne
Źrzenice162 z mokrych pereł ma wilgotne.
68.
Ani tchnie Adrast, ani okiem ruszy:
Tak w niey utopił y wzrok y myśl, daiąc
Obrok zgłodniałey pożądany duszy.
Ale Tyzafern raz na nię patrzaiąc,
Raz nań — to gniewem, to się żądzą suszy
Y na odmienney163 twarzy, to miłości,
To wściekłey daie znak zapalczywości.
69.
W onemże kole z pannami żartował.
Y wódz nie puszczał błędnemu zmysłowi,
Ale ostrożnie źrzenicą kierował:
Czasem do ręki chciwemu wzrokowi,
Czasem do twarzy, czasem rozkazował
Do piersi, tam gdzie cienkie bawełnice164
Dróg pozwalały w skryte taiemnice.
70.
Dopiero odkryć wyciągnione czoło165.
Y temi słowy nagle się ozowie166.
Śmieiąc się na nich y patrząc wesoło:
«Pomnę na chluby, o zacni panowie,
Was wszystkich, coście zasiedli tu koło.
Y czekam od was pomsty obiecaney,
Iakoście rzekli — pomóżcie stroskaney».
71.
Psuiesz frasunkiem, pani, bez potrzeby?
Rynaldów ci łeb pewnie dam — y nieby
Iasnemi świadczę, że cię nie zawiodę.
Ieśli też wolisz, o królowa, żeby
Beł raczey żywy — więźniem go przywiodę».
Tak się Indyan167 chlubił w oney dobie,
A drugi milczał, a gryzł się sam w sobie.
72.
Obróci: «A ty co mówisz?» pytaiąc.
On iey odpowie: «Ia którym leniwy,
Za tem twem strasznem, zlekka168 postawaiąc,
Póydę z daleka». To mu tak dotkliwy
Dał sztych na on czas, z niego przeszydzaiąc.
Ozwie się Adrast: «Ten który się boi,
Słuszna169 — powiada — że zdaleka170 stoi».
73.
Powie, za miecz się nagle uchwyciwszy:
«Rzeczą tu trzeba mężnem być — nie mową,
O bohaterze, coś to nastraszliwszy!
Y kiedyby171 mi nie szło o królową,
Dałoby się znać, kto z nas boiaźliwszy».
Porwie się Adrast, ale uprzedziła
Y między nie się Armida włożyła:
74.
Któryście mi iuż nie raz darowali.
Ztąd172, że się memi rycerzmi zowiecie,
Słuszna, żebyście z sobą się zgadzali.
Mnie gniewa, kto się gniewa. Ieśli chcecie
Bydź173 ze mną, proszę, byście się iednali».
Taką surowe mową gniewy wściąga174
Y w iarzmo dusze niezgodne zaprząga175.
75.
Y dostawszy tam takiey wiadomości,
Odchodzi daley, aby się dowiedział
Oney sprzysięgi176, lecz beła w skrytości.
Czasem się pyta, żeby kto powiedział,
Z samey w niem roście więtsza chęć trudności177;
Chce abo tego przypłacić żywotem,
Albo koniecznie dowiedzieć się o tem.
76.
Tysiąc chytrości wymyśla sam w sobie;
Ale nic a nic przedsię nie odkrywa
O oney skrytey sprzysięgi178 sposobie.
Nakoniec węzeł wątpliwy — życzliwa
Fortuna w oney rozwięzuie dobie;
Że mu wyraźnie wszystko powiedziano,
Iako na zdrowie Goffredowi stano179.
77.
Armida, między swemi rycerzami;
Ta mu się droga nasnadnieysza180 zdała,
Gdzie ludzi biegło tak wiele kupami.
Y z iedną panną, co w kole siedziała
Między inszemi białemigłowami181,
Przybliżywszy się, tak się wda w rozmowy,
Iakoby ią znał y beł iey domowy.
78.
«Y ia do którey piękney rad przystanę;
Łeb Rynaldowi albo Goffredowi
Utnę y przy swem słowie się zostanę184.
Gdzie też któremu inszemu wodzowi
Każesz go uciąć — każdegoć dostanę».
Tak Waffryn w on czas swą mowę z nią zacznie,
Myśląc żart przywieść do rzeczy nieznacznie.
79.
Twarz iego w ten czas y śmiech przyrodzony;
Bo iedna, która pilnie go słuchała,
Z prawey stanęła podle niego strony.
«Żadna cię — prawi185 — z tych nie będzie miała,
Y nie będzieć żal, żeś tak obrócony186;
Ia cię za sługę swoiego przyimuię,
Y iako słudze atoć rozkazuię».
80.
«Znam cię, Waffrynie, okrom wątpliwości,
Y ty mnie». Zlękł187 się Waffryn w oney dobie188,
Ale się uciekł do zwykłey chytrości.
«Iam cię, iako żyw, nie znał y o tobie
Nie słyszał; atoś godna z twey gładkości,
Aby cię znano. To wiem, żeś własnego
Nie zgadła, panno, imienia moiego.
81.
A oyca zwano moiego Lesbinem».
Ona łagodną odpowie mu mową:
«Przy189 się iako chcesz. Ia wiem, żeś Waffrynem.
Odkupiłabym twe zdrowie swą głową,
Ia cię nie wydam, żeś Chrześcianinem;
Iam Erminia, pierwey niewolnica
Twoiego pana, twa spółsłużebnica190.
82.
Y stawiłeś się ludzko y przychylnie;
Tyś beł móy przystaw193, tyś mi usługował
W słodkiey niewoley; iam iest194, patrzay pilnie».
On się iey coraz bardziey przypatrował195,
Nakoniec196 poznał, że ta nieomylnie.
Ona zaś: «Chceszli197 y przysięgę przydam,
Że cię nie zdradzę y że cię nie wydam.
83.
Przywróć mi pierwszy198 żywot niewolnicy,
Bo w tey wolności y dni y noclegi
Wiodę w nieznośney strapiona tęsknicy.
A ieśliś też tu przyiechał na szpiegi,
Y na to się tu bawisz — w taiemnicy
Będziesz odemnie199 pewne rzeczy wiedział,
O którychbyś200 się zinąd nie dowiedział».
84.
Wiadom201, co umie Armida zdradliwa;
Płeć białogłowska ma zawżdy202 te wady:
Chytra, odmienna, zła y świegotliwa,
Dufać iem próżno, oszukaią rady.
Tak się w niem biedzi203 różnie myśl wątpliwa204.
Nakoniec205 rzecze: «Przewodnik gotowy,
Na potem dalsze odłóżmy rozmowy».
85.
Ziechać zarazem z niem się namówiła.
Iemu się ztamtąd206 odeyść lepiey zdało,
A ona się zaś do panien wróciła
Y kiedy ią oń207 siła ich pytało,
Żarty z swoiego rycerza stroiła.
Potem ukradkiem wyszła, gdzie wiedziała,
Że Waffryn czekał — y w pole iechała.
86.
Ginęły z oczu pogańskie namioty:
«Teraz mi powiedz — Waffryn rzekł — zdradliwe
Na Gotyfreda sprzysięgi oto ty».
Ona mu zatem sztuki niecnotliwe
Y rozpoczęte odkrywa roboty:
Iest tu na dworze ośm, między któremi
Ormund iest mężny, co się sprzysiągł z niemi.
87.
Zabić Goffreda z towarzystwem swoiem:
W ten dzień, gdy między obiema woyskami
Bitwa się w polu wstępnem zacznie boiem,
Oni złotemi zbroie swe krzyżami
Poznaczyć sobie y francuskiem stroiem
W białą się barwę poubierać maią,
Iakiey harcerze209 iego zażywaią.
88.
A to dla tego, aby ich tak znaiąc
Swoi miiali; a gdzieby widzieli,
Że się bóy krwawy iuż będzie miał zaiąć,
W ten czas Goffreda zabić będą chcieli,
Za iego mu się wierną straż udaiąc.
A iadem maią napuszczone210 miecze,
Że żaden ranny śmierci nie uciecze.
89.
Żem waszych herbów y stroiów świadoma:
Muszę własnemi — na ich rozkazanie —
Fałszywe znaki wyszywać rękoma.
Ztąd teraz moie z obozu ziechanie,
Że będąc tych ich zamysłów świadoma,
(By mi nacięższe zadać miano męki)
Nie chcę niewinney zdradą mazać ręki.
90.
Mego ziechania»... Tu się zawstydziła
Y wypuszczonych ostatnich dziewczyna
Chcąc słów hamować, źle ie wymówiła.
Ale to barziey ruszyło Waffryna,
Że ią nalegał212, aby mu odkryła,
Co to takiego? — «Czemu wżdy wiernemu
Nie dufasz słudze, królewno, swoiemu?»
91.
Y drżąc, mówiła — ledwie zrozumiana —
Sama do siebie: «Nie rychłoś213 poczęła
Sromać214 się w prawdzie nędzna, utroskana.
Czemu tę miłość, która cię uięła,
Gwałtem zakrywasz? dziewko skłopotana!
Przedtemeś215 na to oglądać się miała,
Teraz iuż nie wczas, kiedyś zbespieczniała216».
92.
«Noc nieszczęśliwa, w którąm utraciła217
Miłą oyczyznę, beła218 mi początkiem
Moich kłopotów; tamem219 ich nabyła.
Stracić królestwo, mała — mem220 rozsądkiem —
To więtsza221 strata, żem222 siebie straciła!
Straciłam sama siebie w oney dobie223,
Nie mam rozumu, nie mam serca w sobie.
93.
Że nieprzyiaciel zamek opanował,
Iakom do pana twoiego bieżała,
Gdy zbroyny w pałac — napierwszy wstępował;
Iakom, zdaleka224 bieżąc225, nań226 wołała:
«Proszę, zwyciężco, abyś się zmiłował,
Nie day żywota, nie daj mi wolności,
Tylko mi obroń panieńskiey czystości!»
94.
Podał mi rękę swą niezwyciężoną
Y rzekł: »O panno, atom ia gotowy,
Nie bóy się, całaś pod moią obroną«.
Poczułam zaraz za onemi słowy,
Nie wiem czem, duszę niezwykłem dotknioną,
Co mi znienagła227 aż do serca poszło,
Y srogi ogień y ból mi przyniosło.
95.
Daiąc znać, że go me kłopoty bolą.
»Łupu — pry228 — z ciebie nie chcę; iedź w swą drogę
Gdzieć się zda229 do swych, puszczam cię na wolą230«.
Niestetysz231, łup to, nie dar beł — rzec mogę —
Dawszy mi wolność, wprawił mię w niewolą232;
Złota mi nie wziął, skarby mi zostawił,
A serce mi wziął, serca mię pozbawił.
96.
Moiem — Wafrynie — strapiona pytała.
Ty słysząc ono235 tak częste pytanie,
Rzekłeś: »Płaciś236 się ty w niem zakochała«.
Przałam237 się, ale gorące wzdychanie
Y troska moia świadectwo dawała;
Miasto238 ięzyka, wzrok sam ukazował239
Ogień, który mię240 wszystkę241 opanował.
97.
Czemum242 u niego zaraz nie prosiła243
Lekarstwa pierwey, niźlim244 swe niezbyte245
Y wyuzdane żądze rozpuściła?!
Wtemem246 iechała y rany zakryte
Niosąc w zanadrzu247, umrzeciem248 myśliła.
Potem, chcąc mdłego249 podeprzeć żywota,
Nie chciałam wiedzieć, co wzgląd, co sromota.
98.
Pana, na srogiey rany uleczenie,
Którą mi zadał, ale mię opadła
Kupa żołnierstwa, chcąc mię wziąć w więzienie.
Dobrzem na ten czas ziemie nie przepadła250,
Tolim251 iem zbyła252 między leśne cienie,
Gdziem253 z wielkiem — licha pasterka — niewczasem254
Chwilę mieszkała między głuchem lasem.
99.
Z strachu, y serce zasię orzeźwiało.
Y w pierwszą drogę znowum255 się zawzięła,
Ale mię gorsze nieszczęście potkało.
Dopierom256 tam iuż — nieboga — zginęła,
Bo mię rozbóystwo w drodze poimało257
Łotrów egipskich, którzy bez przekazy
Hetmanowi w dar wiedli mię258 do Gazy.
100.
Y o swem stanie wszystko powiedziała,
W wielkiem mię zawsze miał poszanowaniu,
Y kazał, żebym z Armidą mieszkała.
Takem kilkakroć beła w poimaniu,
Kilkakroć wolna. Patrz, com wycierpiała;
Lecz nie raz wzięta, nie raz wyzwolona,
W pierwszem zostawam259 pęcie zniewolona.
101.
Nie rzekł, patrzaiąc na to me włóczenie:
»Tułaiącey się nie chcę białeygłowy,
Idź sobie, gdzie chcesz«. Y tak mię wyżenie260.
Ale nie tuszę, aby beł takowy;
Ufam, że pierwsze wróci mi więzienie».
Tak Erminia w ten czas rozmawiała
Y on dzień y noc całą z niem iechała.
102.
Wafryn na on czas262 y polmi263 uchodził;
Y za mieyskiemi stanął z nią murami,
Kiedy mrok padał y Phebus264 zachodził.
Wtem moc okrutna krwie między piaskami,
Y zabity trup w niey mu się nagodził265,
Który wznak leżąc, martwem groził srodze
Wzrokiem, po wszystkiey rozciągniony drodze.
103.
Bo po ubierze cudzoziemskiem kroiem
Y po zbroi znał, że to beł poganin,
Lecz daley trochę widząc zwykłem stroiem
Inszego leżąc267: «To iuż Chrześcianin,
Który tu — prawi — musiał polec boiem».
Wtem zsiadszy, szyszak podniesie zakryty
Y krzyknie: «Tankred, dla Boga, zabity!»
104.
Erminia się na ten czas bawiła.
Kiedy ią głosu przykrego pierzchliwa268
Prawie w pół serca strzała uderzyła.
Na Tankredowe imię ledwie żywa,
Ku Wafrynowi konia obróciła.
Y widząc iego twarz, iako trup zbladła,
Y iuż nie zsiadła, ale z konia spadła.
105.
Y smętne głosy z wzdychaniem zmięszane:
«Po coś mię tu, zła Fortuno, zagnała?
O złe widzenie, o niespodziewane!
Takem cię długo, miły móy, szukała,
Żem cię nalazła na swą cięższą ranę.
Lecz co się z tego nalezienia chlubię?
Kiedy nalazszy269, zarazem cię gubię.
106.
Byś miał bydź271 kiedy przykry memu oku;
A terazbym272 się rada oślepiła,
Tak żałosnego strzegąc się widoku.
O piękna twarzy, iakoś się zmieniła!
O piękne oczy, o wesoły wzroku,
Gdzie się, ach, wdzięczne twe światło podziało,
Które naytwardsze serca przerażało273?
107.
Szlachetny duchu, ieśli przy odzieży
Swoiey się bawisz, którą opłakuię,
Odpuść śmiałości y moiey kradzieży:
Niech zimne wargi koniecznie całuię;
Nie wszystko śmierci okrutney należy,
Niechay mi się też co z ciebie dostanie,
Przynamniey martwych ust pocałowanie!
108.
Słodkiemi moię mowami niewolą275:
Proszę, abyście moiem dopuściły
Ustom nad sobą wykonać mą wolą276.
Podobnobyś mi dał beł, o móy miły,
To dobrowolnie, coć biorę swą wolą:
Gwałtem cię niechay całuię, a potem
Niech się z wzgardzonem rozstanę żywotem.
109.
Niechay pospołu z twoiem odpoczywa».
Tak mówi w on czas279 y z wielkiey żałości
Taie280 y nędzna łzami się rozpływa.
On, odżywiony z oney wilgotności,
Przychodzi k’sobie281 y oczy odkrywa282.
Ale ie prętko283 zawarł284 y z stękaniem
Wzdychanie swoie zmieszał z iey wzdychaniem.
110.
Y że znienagła286 przychodzi ku sobie,
Krzyknie: «Patrz na swe ostatnie obchody,
Które oblewam łzami kwoli287 tobie.
Ach strapionemu sercu życz ochłody,
Albo niech z tobą w iednem lęgę288 grobie.
Nie opuszczay mię, zatrzymay się ieszcze,
Day ostateczney prośbie iakie mieysce».
111.
Y zaś ie zawarł. Wtem iey Wafryn rzecze:
«Opatrzenia tu pierwey y pomocy
Potrzeba, bo płacz nigdy nie uciecze».
A wtem do niego, rozbierać go, skoczy,
Ta mu pomaga y tam, gdzie krew ciecze
Patrzy y rany nalazwszy289 — ogrzewa
Y w rychle290 się go uleczyć spodziewa.
112.
Tę, że krwie z niego wyszło bardzo siła291;
Ale krom292 rąbku293, w takiey odległości,
Nie ma, czemby mu rany opatrzyła.
Tyś iey nie zwykłych294 sposobów — miłości!
Zawiązania ran, w on czas295 nauczyła:
Złote warkocze zurzynała296 sobie,
Temi ie w oney zawiązała dobie.
113.
Trudno wystarczyć wszystkiem ranom miała.
Dyktamu298 nie ma, ale taiemnice
Wielkie w lekarskiey nauce umiała.
Iuż snu cięszkiego299 zbywa300, iuż źrzenice301
Błędne podnosi, iuż do mdłego ciała
Siła się wraca, iuż kęs302 włada głową,
Widzi Waffryna z obcą białągłową303.
114.
A tyś kto? droga o lekarko moia».
Pełgnęła304 wstydem na on czas dziewczyna:
«Dowiesz się potem; teraz, iako twoia
Lekarka, każęć (iest tego przyczyna)
Nie gaday! Trzeba choremu pokoia;
Gotuy nagrodę za wrócone zdrowie».
Wtem łono chorey podłożyła głowie.
115.
W iaki dom, gwoli307 lepszemu wczasowi308;
A wtem do niego ludzie iacyś przyśli309.
Lecz poznał prętko310, że to Tankredowi.
Ci z niem pospołu beli pierwey, niśli311
Wyzwał Arganta ku poiedynkowi,
Ale iem312 kazał, aby pozostali;
Teraz go — o niem zwątpiwszy313 — szukali.
116.
Rozeszli się go szukać w różne strony:
Ci mu z złożonych ręku315 uczynili
Stołek, na którem wsparł się posadzony.
On orzeźwiawszy, rzecze w oney chwili:
«Tak to psom Argant leży zostawiony.
Nie odchodźcie go, proszę was — pod niebem,
Godzien, aby beł uczczony pogrzebem.
117.
On zginął, iako rycerz zawołany316;
Y słuszna317 pewnie, aby beł y iemu
Ten ostatni dar powinny318 oddany».
Tak towarzystwu porucza319 inszemu,
Aby go za niem nieśli na przemiany.
A Wafryn, iak ów, co czego pilnuie,
Przy Erminiey320 boku, koń kieruie321.
118.
Nie do obozu, do miasta mię nieście,
Bo ieśli przyidzie ten żywot troskliwy322
Y świat porzucić — wolę umrzeć w mieście:
Y mieysce, w którem Bóg umarł prawdziwy,
Zdarzy łatwieysze ostateczne przeszcie323;
Y iuż bespieczne sumnienie324 mieć mogę,
Kiedy odprawię obiecaną drogę».
119.
Do Ieruzalem prosto go niesiono.
O Erminiey Wafryn miał staranie325,
Aby iey stanie326 blisko naleziono,
Potem szedł tam, gdzie wiedział o Hetmanie,
Do którego go zarazem327 puszczono.
Chocia328 na ten czas329 radził na pokoiu,
O końcu woyny y o przyszłem boiu.
120.
Gdzie Raymund chory leżał na pościeli;
Na koło beły postawione ławy,
Na których pierwsi rotmistrze siedzieli.
Gdy Wafryn począł swoię rzecz, zabawy330
Wszystkie ucichły y wszyscy milczeli:
«Tak iakoś kazał — powiada — Hetmanie,
Bełem, gdzie leżą obozem poganie.
121.
Choć też naywiętszey pilności przyłoży.
Gdy woysko idzie, gdy się z mieysca ruszy,
Okryią pola hufce y obozy.
Zdroie y rzeki nieprzebrnione suszy,
Gdzie odpoczywa y gdzie się położy.
Syryiskie żniwa na ich pożywienie,
Y rzeki — małe są na ich pragnienie.
122.
Po wielkiey części lud nikczemny maią.
Szyku niepilni, broniami ręcznemi
Nic nie są332; w łuki nabarziey333 dufaią334.
Acz są niektórzy dobrzy między niemi,
Zwłaszcza Persowie — tak o nich trzymaią335.
Między wszystkiemi iest zaś namężnieyszy
Pułk nieśmiertelny y napotężnieyszy336.
123.
Że się w niem próżne mieysce nie nayduie:
Y kiedy ieden wystanie338, na nową
Służbę zarazem drugi następuie.
Emiren wodzem y naywyzszą głową,
Ten przed wszystkiemi dzielnością przodkuie;
A król mu kazał, aby z woyskiem swoiem
W przestronem polu czynił339 wstępnem boiem.
124.
Iuż czas niemały iako się ruszyli.
A ty Rynaldzie, strzeż się — proszę — pilnie,
Bo się nabarziey na ciebie grozili
Y namężnieyszy rycerze usilnie
Swe miecze na cię y gniewy ostrzyli.
Armida sama tem będzie nagrodą,
Co cię zabiią, albo cię przywiodą340.
125.
Król z Sarmakanty, po którem się liczy
Adrast, co wzrostem olbrzyma dotyka,
A swemi państwy342 z iutrzenką graniczy.
Miasto343 konia się na słoniu potyka344,
A w żelazney go wiedzie uździennicy.
Iest y Tyzaphern mężny, nad którego
Nie maią w woysku rycerza więtszego».
126.
Z oczu y z twarzy ogień wyskakuie.
Radby co pręcey nieprzyjacielowi,
Z wielkiey radości mieysca nie nayduie.
Tu nie przestawa345, ale Hetmanowi
Pogańskie zdrady Wafryn ukazuie:
«Na cię się — prawi — o Hetmanie, siły —
Na cię się miecze pogańskie zmówiły».
127.
Iako na zdrowie iego czyhać miano;
Iakich szat, iakich zbróy mieli używać;
Iaką nagrodę zdraycom obiecano.
Y insze rzeczy — iako zwykło bywać —
Powiadał Wafryn, o które pytano.
A Goffred zatem rzecze w oney dobie:
«Powiedz Raymundzie, co się też zda tobie?»
128.
Zamkowi szturm beł iutro rano dany;
Lepiey, kiedy go szańcami zawrzecie347.
Że nieprzyiaeiel będzie obegnany348.
Tak zeszłe349 woysko świeższe mieć będziecie,
Ieśli wam przyidzie do bitwy z pogany350.
A ty się namyśl, ieśli351 lepiey bawić
Nieprzyiaciela? ieśli pole stawić?
129.
A nade wszystko — opatrz zdrowie swoie;
Wiesz, co należy na twoiey osobie:
Wszystkiego woyska zdrowie — zdrowie twoie.
Ażeby zdrayca nie wskurał352 na tobie,
Każ swym harcerzom insze włożyć zbroie
Y znaki insze. Tuszę, za tą radą,
Że się sam zdrayca odkryie swą zdradą353».
130.
Odpowie na to Hetman Raymundowi —
Ale wiedz, co iest u ciebie wątpliwa,
Że bitwę chcę dać nieprzyiacielowi;
Boby sromota beła y zelżywa
Woysku, Azyey okrucicielowi354,
Kryć się za mury y za wały; wolem355
Iść iasnem dziełem356 y przestronem357 polem.
131.
Nie tylko żeby w twarz nam weyrzeć śmieli.
A kiedy polem tem razem przegraią,
Iuż utwierdzone państwo będziem mieli.
Ale y w zamku nie długo wytrwaią
Poddać się będą koniecznie musieli».
To powiedziawszy, na on czas odchodził,
Bo iuż mrok ciemny słodki sen przywodził.
Koniec pieśni dziewiętnastey.
- beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- obegnać (starop.) — otoczyć. [przypis redakcyjny] ↩
- niźli (starop.) — niż. [przypis edytorski] ↩
- zwyciężca (starop. forma) — dziś: zwycięzca. [przypis edytorski] ↩
- od Tankreda naycięższy mężnego Wziął raz, który tam (...) przypadł (starop.) — tj. otrzymał najcięższy cios od mężnego Tankreda, który tam się znalazł (by bić się z Argantem). [przypis edytorski] ↩
- tak to umowę (...) trzymają (starop.) — tak to się dotrzymuje umowy (pytanie retoryczne, stanowiące przymówkę). [przypis edytorski] ↩
- ale to na stronę (starop.) — ale to na bok; ale o tym nie mówmy. [przypis edytorski] ↩
- acześ nie rycerz (starop.) — choć nie jesteś rycerzem; chociaż nie rycerz z ciebie (ale mistrz ciesielski itd.). [przypis edytorski] ↩
- czyn (starop.; z węg. csin: fortel, podstęp) — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny] ↩
- wnetże (starop.) — niedługo. [przypis edytorski] ↩
- zabijak niewiast (starop.) — przytyk skierowany przeciw Tankredowi, który (nie wiedząc, z kim się bije) w pojedynku zabił Kloryndę. [przypis redakcyjny] ↩
- prętki (starop. forma ort.) — dziś: prędki; szybki. [przypis edytorski] ↩
- kwapiony (starop.) — pośpieszny, pochopny; przedwczesny. [przypis edytorski] ↩
- odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie. [przypis edytorski] ↩
- sam (starop.) — tu; pódź sam: podejdź tu. [przypis redakcyjny] ↩
- Lub się bić sam a sam ze mną, lub chcesz gromadą (starop.) — czy chcesz się bić sam na sam, czy gromadą. [przypis edytorski] ↩
- na twej wolej będzie (starop.) — na twej woli będzie (pozostaje); będzie jak wolisz. [przypis edytorski] ↩
- nigdziej (starop.) — nigdzie. [przypis edytorski] ↩
- przedemną (starop. forma ort.) — dziś popr.: przede mną. [przypis edytorski] ↩
- najść (starop.) — znaleźć; 3.os.lp cz. przysz. najdę: znajdę. [przypis edytorski] ↩
- oba (starop. forma) — dziś popr.: obaj. [przypis edytorski] ↩
- stawa się (starop. forma) — dziś popr.: staje się. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski] ↩
- ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski] ↩
- ukazowały (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lm r.ż.: ukazywały. [przypis edytorski] ↩
- pagórkami plac między gęstemi (starop.) — szyk przestawny; inaczej: plac między gęstymi pagórkami. [przypis edytorski] ↩
- tarczej (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: tarczy. [przypis edytorski] ↩
- plundrować (z niem.) — plądrować, pustoszyć. [przypis edytorski] ↩
- siła ma nadeń (starop.) — wiele ma nad niego; przewyższa go o wiele. [przypis edytorski] ↩
- lub siecze, lub chodzi (starop.) — czy zadaje ciosy, czy idzie; zarówno w walce wręcz, jak w poruszaniu się. [przypis edytorski] ↩
- miąższość (starop.) — grubość; tu: masa, rozmiar. [przypis edytorski] ↩
- przechodzić kogo (starop.) — przewyższać kogo. [przypis edytorski] ↩
- zebrany sam w się (starop.) — skupiony. [przypis redakcyjny] ↩
- prętkość (starop. forma) — dziś popr.: prędkość; szybkość. [przypis edytorski] ↩
- podbieżać (starop.) — podejść. [przypis edytorski] ↩
- godzić na co (starop.) — dążyć do czego. [przypis edytorski] ↩
- odwieść (starop.) — odbić na stronę [miecz]. [przypis redakcyjny] ↩
- wszystek (starop.) — cały. [przypis edytorski] ↩
- wyciągniony (starop. forma) — dziś popr.: wyciągnięty. [przypis edytorski] ↩
- nadalej (starop. forma) — dziś popr.: najdalej. [przypis edytorski] ↩
- aby mu urazy ukradkiem dane nie przyniosły razy (starop.) — aby ukradkiem dane razy nie przyniosły mu urazy; tj. aby nie uraziły go ukradkiem (przez przeciwnika) zadane ciosy. [przypis edytorski] ↩
- pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski] ↩
- snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski] ↩
- odwieść na stronę (starop.) — odbić na bok. [przypis redakcyjny] ↩
- z gniewu się nie czuć (starop.) — nie panować nad sobą z gniewu. [przypis edytorski] ↩
- poczytać za stratę (starop.) — uznać za stratę. [przypis edytorski] ↩
- przeszcie (starop.) — przejście. [przypis edytorski] ↩
- on (starop.) — ten. [przypis edytorski] ↩
- odwieść (starop.) — odbić na bok. [przypis redakcyjny] ↩
- podchodzi miecz (starop.) — zbliża się popod miecz. [przypis redakcyjny] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- miece się (starop.) — miota się; rzuca się, ciska się. [przypis edytorski] ↩
- przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- poimany a. pojmany (starop.) — uwięziony; przytrzymany. [przypis edytorski] ↩
- Alcyd — wnuk Alceusza, Herkules. [przypis redakcyjny] ↩
- Anteus — syn Posejdona i Ziemi, olbrzym, panował w Libii; posiadał tę własność, że nie mógł być w zapasach pokonany, dopóki dotykał ziemi. [przypis redakcyjny] ↩
- snadź, snaść a. sna (starop.) — może, być może; pewnie, chyba, prawdopodobnie; widocznie. [przypis edytorski] ↩
- żylisty (starop.) — żylasty. [przypis redakcyjny] ↩
- niż (starop.) — tu: nim, zanim. [przypis edytorski] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- raz (starop.) — cios. [przypis edytorski] ↩
- nań (starop. forma) — na niego. [przypis edytorski] ↩
- mdły (starop.) — słaby; osłabiony. [przypis edytorski] ↩
- odskoczy się (starop.) — dziś: odskoczy. [przypis redakcyjny] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- wywierać (starop.) — tu: wywodzić; dowodzić. [przypis edytorski] ↩
- bezkrewny (starop.) — bez krwi. [przypis redakcyjny] ↩
- przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski] ↩
- rozjeść się (starop.) — rozgniewać się. [przypis redakcyjny] ↩
- opiły (starop.) — pijany. [przypis redakcyjny] ↩
- powłokiem (starop.) — powłócząc (krok powłokiem i leniwo niesie). [przypis edytorski] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- napoły (starop. forma ort.) — dziś popr.: na poły; na pół, w połowie. [przypis edytorski] ↩
- ranne (starop. forma) — dziś popr. B.lm: rannych. [przypis edytorski] ↩
- tylko o lud zbrojny stoi (starop.) — zależy mu tylko na ludziach zbrojnych. [przypis edytorski] ↩
- od Salomona i teraz się zowie (kościół) — świątynia Salomona w Jerozolimie. [przypis edytorski] ↩
- przyszedszy (starop. forma) — dziś popr.: przyszedłszy. [przypis edytorski] ↩
- tamtę (starop. forma) — dziś popr.: tamtą. [przypis edytorski] ↩
- czyn (starop.; z węg. csin: fortel, podstęp) — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny] ↩
- spiżane wrota (starop.) — spiżowe wrota; drzwi ze spiżu. [przypis redakcyjny] ↩
- obbieżeć a. obbiedz (starop.) — dziś popr.: obiec; 3.os.lp: obbieżał, tj. okrążył biegiem dookoła. [przypis redakcyjny] ↩
- przemory (starop.) — morzenie się głodem, post. [przypis redakcyjny] ↩
- obbiedz a. obbieżeć (starop.) — obiegać, biec dookoła. [przypis redakcyjny] ↩
- zawada (starop.) — przeszkoda; gdzie się jaka najduje zawada: gdzie się znajduje jakaś przeszkoda. [przypis edytorski] ↩
- zbyt (starop.) — bardzo, niezwykle, ogromnie. [przypis edytorski] ↩
- miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski] ↩
- tram (starop.) — belka. [przypis edytorski] ↩
- widamy (starop.) — forma częstotliwa; dziś: widujemy. [przypis edytorski] ↩
- raz niewytrzymany (starop.) — cios nie do wytrzymania. [przypis edytorski] ↩
- rospuściwszy (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozpuściwszy. [przypis edytorski] ↩
- roskołysany (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozkołysany. [przypis edytorski] ↩
- spiża (starop. forma) — dziś r.m.: spiż. [przypis edytorski] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- stalony (starop.) — stalowy. [przypis edytorski] ↩
- takiem kształtem (starop.) — w taki sposób. [przypis edytorski] ↩
- gwałtem (starop.) — nagle, gwałtownie. [przypis edytorski] ↩
- pohańce (starop.) — pohańcze, pohańcu; poganinie. [przypis edytorski] ↩
- beł splugawił (starop. forma) — był splugawił; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: splugawił wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski] ↩
- Aladyn — król palestyński. [przypis redakcyjny] ↩
- mieszanina (starop.) — zamieszanie. [przypis edytorski] ↩
- pierzysta buława — [dalej wyjaśnione:] „z żelaznemi pióry”. [przypis redakcyjny] ↩
- nadalej (starop. forma) — dziś popr.: najdalej. [przypis edytorski] ↩
- smalcowana zbroja (starop.) — szmelcowana. [przypis redakcyjny] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- stać za co (starop.) — opłacić się, odpowiadać wartością; za jego nie stoi: nie opłaci się; nie wart tyle, co jego. [przypis redakcyjny] ↩
- wznak paść (starop.) — paść na wznak; paść na twarz. [przypis edytorski] ↩
- wzwiedźcie tego starca (starop.) — podnieście (...). [przypis redakcyjny] ↩
- bardzo trudną onę rzecz znajdują (starop. konstrukcja zdaniowa) — uważają tę rzecz (sprawę) za bardzo trudną; dochodzą do wniosku, że jest to bardzo trudna rzecz (sprawa). [przypis edytorski] ↩
- nieuchroniony (starop.) — nieuchronny; nieuchronione wiatry: wiatry, przed którymi nie sposób się uchronić. [przypis edytorski] ↩
- powierzone ludzie (starop. forma) — ludzi powierzonych (sobie, swojej opiece). [przypis edytorski] ↩
- znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski] ↩
- ustęp (starop.) — tu: wycofywanie się; manewr odwrotu. [przypis edytorski] ↩
- wzwód (starop.) — most zwodzony; popuszczono wzwodu: zaczęto opuszczać most zwodzony. [przypis edytorski] ↩
- dobieżeć (starop. forma) — dojść, dotrzeć do czego. [przypis edytorski] ↩
- zawód (starop.) — tu: most zwodzony. [przypis edytorski] ↩
- mścić się czego (starop. forma) — mścić się za co (za śmierć szwedzkiego królewicza). [przypis edytorski] ↩
- królewica (starop. forma) — królewicza. [przypis edytorski] ↩
- ponnoby się był kusił (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: pono kusiłby się wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.); prawdopodobnie kusiłby się wcześniej. [przypis edytorski] ↩
- kusić się o co (starop. forma) — próbować czego; pokusić się o co. [przypis edytorski] ↩
- nie bełby beł (...) bezpieczny (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: nie byłby bezpieczny wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski] ↩
- w mieście się położył (starop.) — w domyśle: obozem; rozbił w zdobywanym mieście obóz. [przypis edytorski] ↩
- zdarzyć (starop.) — poszczęścić. [przypis redakcyjny] ↩
- ranne (starop. forma) — dziś popr. B.lm: rannych. [przypis edytorski] ↩
- pręcej (starop. forma ort.) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski] ↩
- rzekszy (starop. forma) — dziś popr.: rzekłszy. [przypis edytorski] ↩
- raziech (starop. forma) — dziś popr. N.lm: (po) razach; tj. ciosach. [przypis edytorski] ↩
- odbieżany (starop.) — opuszczony, porzucony; tu: mury opuszczone przez zbrojnych obrońców. [przypis edytorski] ↩
- w naszych ręku (starop. forma) — dziś popr.: w naszych rękach. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- przebrany (starop.) — wybrany, wyborny. [przypis edytorski] ↩
- naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski] ↩
- zgubią (starop.) — tu: utracą. [przypis edytorski] ↩
- sadzić się na czem (starop.) — polegać na czym, dufać w co. [przypis redakcyjny] ↩
- strzedz (starop. forma) — dziś popr.: strzec. [przypis edytorski] ↩
- nie trudne (starop. forma) — dziś popr.: nietrudne. [przypis edytorski] ↩
- na nie (starop. forma) — na nich. [przypis edytorski] ↩
- szkodzić kogo (starop.) — atakować, bić kogo; wyrządzać szkodę komu. [przypis redakcyjny] ↩
- Egipskie (starop. forma ort.) — dziś popr. tylko małą literą: egipskie. [przypis edytorski] ↩
- zgromadny (starop.) — zgromadzony. [przypis redakcyjny] ↩
- godzić na co (starop.) — dążyć do czego; porywać się na co. [przypis edytorski] ↩
- owotu (starop.) — tam; chodzi to tu, to owotu. [przypis edytorski] ↩
- rozprótego (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozprutego. [przypis edytorski] ↩
- od kogo (starop.) — przez kogo. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- zabawiać się (starop.) — zajmować się. [przypis edytorski] ↩
- nadstawował (starop. forma) — nadstawiał. [przypis edytorski] ↩
- bespieczny zrobić co (starop. konstrukcja) — śmiały do zrobienia czego. [przypis edytorski] ↩
- gdzieć (...) nie przyniosę (starop.) — gdy ci nie przyniosę; jeśli ci nie przyniosę. [przypis edytorski] ↩
- skaźca (starop.) — pogromca, niszczyciel. [przypis redakcyjny] ↩
- odważony (starop.) — odważny. [przypis edytorski] ↩
- godny czemu (starop.) — odpowiadający czemu (nagroda godna uczynkowi). [przypis redakcyjny] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- ony (starop.) — te, owe. [przypis edytorski] ↩
- obiedwie osobie (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś M.lm: obydwie osoby. [przypis edytorski] ↩
- onę (starop.) — tę, ową. [przypis edytorski] ↩
- niespany (starop.) — nie śpiąc; niespany całą noc strawił: całą noc spędził nie śpiąc. [przypis edytorski] ↩
- rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski] ↩
- ówten (starop.) — tamten. [przypis redakcyjny] ↩
- okrom — oprócz; okrom że: prócz tego że. [przypis edytorski] ↩
- źrzenice (starop. forma) — dziś M.lm: źrenice. [przypis edytorski] ↩
- odmienny (starop.) — zmienny, zmieniającej się. [przypis redakcyjny] ↩
- bawełnica (starop.) — suknia lub materia bawełniana. [przypis redakcyjny] ↩
- wyciągnione (starop.) — tu: wygładzone, wesołe (czoło). [przypis redakcyjny] ↩
- ozowie się (starop.) — odzywa się. [przypis edytorski] ↩
- Indian (starop.) — dziś popr.: Indianin; tu: Hindus, mieszkaniec Indii. [przypis redakcyjny] ↩
- zlekka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z lekka; trochę. [przypis edytorski] ↩
- słuszna (starop. forma) — słuszna to rzecz; słuszne jest. [przypis edytorski] ↩
- zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski] ↩
- kiedyby (starop.) — gdyby; jeśli by. [przypis edytorski] ↩
- ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- wściągać (starop.) — powściągać; powstrzymywać, zatrzymywać. [przypis edytorski] ↩
- zaprzągać (starop.) — zaprzęgać. [przypis edytorski] ↩
- sprzysięga (starop.) — sprzysiężenie. [przypis redakcyjny] ↩
- z samey w niem roście więtsza chęć trudności (starop. konstrukcja) — z (powodu) samej trudności rośnie w nim większa chęć. [przypis edytorski] ↩
- sprzysięga (starop.) — sprzysiężenie. [przypis redakcyjny] ↩
- stać komu na zdrowie (starop. konstrukcja zdaniowa) — nastawać na czyje życie. [przypis edytorski] ↩
- nasnadniejszy (starop. forma) — najsnadniejszy; tj. najłatwiejszy. [przypis edytorski] ↩
- białemigłowami (starop. forma) — dziś (przestarz.) N.lm: (między) białogłowami; tzn. (między) kobietami; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski] ↩
- wrzkomo (starop.) — rzekomo, podobno. [przypis edytorski] ↩
- dawając żartowi (starop.) — [mówiąc tak] na żart, żartem. [przypis redakcyjny] ↩
- zostać przy słowie (starop.) — dotrzymać słowa. [przypis redakcyjny] ↩
- prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
- nie będzieć żal, żeś tak obrócony (starop.) — skrót od: nie będzie ci żal, żeś tak obrócony; tzn. nie pożałujesz takiego obrotu swoich spraw. [przypis edytorski] ↩
- zlękł się (starop. forma) — dziś popr.: zląkł się. [przypis edytorski] ↩
- w oney dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- przy się (starop. forma) — zapiera się; przeczy. [przypis edytorski] ↩
- spółsłużebnica (starop.) — współsłużebnica; osoba wspólnie służąca u kogo. [przypis redakcyjny] ↩
- ośm (starop. forma) — osiem. [przypis edytorski] ↩
- niedziela (starop.) — tu: tydzień. [przypis edytorski] ↩
- przystaw (starop.) — człowiek przystawiony do kogo dla dozoru, straży lub usługi. [przypis redakcyjny] ↩
- jam jest (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: ja jestem. [przypis edytorski] ↩
- przypatrował się (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp cz.przesz.: przypatrywał się. [przypis edytorski] ↩
- nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- chceszli (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcesz. [przypis edytorski] ↩
- pierwszy (starop.) — pierwotny, dawniejszy, poprzedni. [przypis redakcyjny] ↩
- odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie. [przypis edytorski] ↩
- o którychbyś się zinąd nie dowiedział (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: o których nie dowiedziałbyś się zinąd (tj. skądinąd). [przypis edytorski] ↩
- wiadom (starop. forma) — świadom; powiadomiony. [przypis edytorski] ↩
- zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski] ↩
- biedzić się (starop.) — trudzić się, męczyć się, trapić się. [przypis edytorski] ↩
- wątpliwy (starop.) — tu: wątpiący, pełen wątpliwości; myśl wątpliwa: myśl pełna wahania. [przypis edytorski] ↩
- nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski] ↩
- oń (starop. forma) — o niego. [przypis edytorski] ↩
- cierpliwy (starop.) — [tu:] wytrzymały, mocny. [przypis redakcyjny] ↩
- harcerz (starop.) — harcownik; ścierający się pojedynczo w walce z nieprzyjacielem. [przypis edytorski] ↩
- jadem (...) napuszczone (starop.) — zatrute. [przypis edytorski] ↩
- na mię wiedzą to (starop.) — o mnie wiedzą to. [przypis edytorski] ↩
- nalegać kogo (starop.) — dziś: nalegać na kogo a. na co. [przypis redakcyjny] ↩
- nie rychłoś poczęła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: nierychło poczęłaś; tj. nieszybko zaczęłaś. [przypis edytorski] ↩
- sromać się (starop.) — wstydzić się. [przypis edytorski] ↩
- przedtemeś na to oglądać się miała (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: przedtem miałaś oglądać się na to. [przypis edytorski] ↩
- zbespiecznieć (starop. forma ort.) — poczuć się bezpiecznym. [przypis redakcyjny] ↩
- noc, w którąm utraciła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: noc, w którą utraciłam. [przypis edytorski] ↩
- beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski] ↩
- tamem ich nabyła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tam ich nabyłam; tj. tu: tam nabawiłam się ich (kłopotów). [przypis edytorski] ↩
- mem rozsądkiem (starop. konstrukcja) — mym rozsądkiem; według mojego rozsądku; moim zdaniem. [przypis edytorski] ↩
- więtsza (starop. forma) — większa. [przypis edytorski] ↩
- żem siebie straciła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: że straciłam siebie. [przypis edytorski] ↩
- w oney dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski] ↩
- bieżąc (starop.) — idąc, zmierzając, dążąc. [przypis edytorski] ↩
- nań (starop. forma) — na niego. [przypis edytorski] ↩
- znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- gdzieć się zda (starop.) — gdzie ci się zda; gdzie chcesz. [przypis edytorski] ↩
- puszczam cię na wolą (starop.) — puszczam cię na wolność. [przypis edytorski] ↩
- niestetysz (starop. forma ort.) — niestetyż (forma z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż); niestety. [przypis edytorski] ↩
- niewolą (starop. forma) — dziś popr. B.lp r.ż.: (w) niewolę. [przypis edytorski] ↩
- częstom cię (...) pytała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: często cię pytałam. [przypis edytorski] ↩
- pytać o kim (starop.) — pytać o kogo; częstom (...) o panie mojem pytała: często pytałam o mojego pana. [przypis edytorski] ↩
- ono (starop.) — to, owo. [przypis edytorski] ↩
- płaciś (starop.) — pewnieś. [przypis redakcyjny] ↩
- przać się (starop.) — zapierać się czego; przeczyć czemu. [przypis edytorski] ↩
- miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- ukazował (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lm r.m.: ukazywał. [przypis edytorski] ↩
- mię (starop. forma) — mnie. [przypis edytorski] ↩
- wszystkę (starop. forma) — wszystką; całą. [przypis edytorski] ↩
- czemum (...) nie prosiła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: czemu nie prosiłam. [przypis edytorski] ↩
- prosić u kogo co (starop.) — prosić kogo o co. [przypis edytorski] ↩
- niźlim (...) rozpuściła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: niźli rozpuściłam; zanim rozpuściłam. [przypis edytorski] ↩
- niezbyty (starop.) — nie do pozbycia się. [przypis edytorski] ↩
- wtemem jechała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: wtem jechałam; tj. tu: w tym (usposobieniu) jechałam. [przypis edytorski] ↩
- zanadrze (starop.) — miejsce na piersiach pod wierzchnim ubraniem; w zanadrzu, tu: wewnątrz, w sobie. [przypis edytorski] ↩
- umrzeciem myśliła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: umrzeć myśliłam; tj.: zamyślałam umrzeć, zamierzałam umrzeć. [przypis edytorski] ↩
- mdły (starop.) — słaby, osłabiony. [przypis edytorski] ↩
- dobrzem na ten czas ziemie nie przepadła (starop. konstrukcja) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: o mało się w ziemię nie zapadłam. [przypis redakcyjny] ↩
- tolim jem zbyła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika oraz z partykułą wzmacniającą -li; inaczej: to im zbyłam (umknęłam). [przypis edytorski] ↩
- zbyć skąd lub komuś (starop.) — odejść, ujść (por. przybyć: przyjść). [przypis redakcyjny] ↩
- gdziem (...) mieszkała (starop.) — gdzie mieszkałam. [przypis edytorski] ↩
- niewczas (starop.) — niewygoda; z wielkiem niewczasem: w wielkiej niewygodzie. [przypis edytorski] ↩
- znowum się zawzięła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: znowu się zawzięłam. [przypis edytorski] ↩
- dopierom tam (...) zginęła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: dopiero tam zginęłam. [przypis edytorski] ↩
- poimać (starop.) — pojmać; uwięzić. [przypis edytorski] ↩
- mię (starop. forma) — dziś: mnie. [przypis edytorski] ↩
- zostawam (starop. forma) — 1.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaję; pozostaję. [przypis edytorski] ↩
- wyżenie (starop.) — wygoni. [przypis edytorski] ↩
- ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski] ↩
- na on czas (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski] ↩
- polmi (starop. forma) — dziś popr. N.lm: polami. [przypis edytorski] ↩
- Phebus — tu: słońce. [przypis edytorski] ↩
- nagodzić się (starop.) — przytrafić się. [przypis edytorski] ↩
- Tankredów — Tankredowy; należący do Tankreda; tu: służący u Tankreda. [przypis edytorski] ↩
- widząc (...) inszego leżąc (starop. forma) — dziś popr.: widząc innego leżącego. [przypis edytorski] ↩
- pierzchliwy (starop.) — szybki. [przypis redakcyjny] ↩
- nalazszy (starop. forma) — dziś popr.: znalazłszy. [przypis edytorski] ↩
- nigdybym beła temu nie wierzyła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika w daw. formie czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; inaczej: nie wierzyłabym nigdy wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.); nie uwierzyłabym nigdy wcześniej. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- terazbym się rada oślepiła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: teraz oślepiłabym się rada; tzn. teraz chętnie bym się oślepiła. [przypis edytorski] ↩
- przerażać (starop.) — przeszywać, przejmować do głębi. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- moję niewolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: moją niewolę. [przypis edytorski] ↩
- wolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż. wolę. [przypis edytorski] ↩
- przyim (starop. forma) — przyjmij. [przypis edytorski] ↩
- ludzkość (starop.) — wyrozumiałość, miłosierdzie, współczucie. [przypis edytorski] ↩
- w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- tajeć (starop.) — tu w sensie przenośnym: uwalniać skrywane uczucia. [przypis edytorski] ↩
- k’sobie (starop. forma) — ku sobie, do siebie; przychodzi k’sobie: dochodzi do siebie (tj. tu: budzi się z omdlenia). [przypis edytorski] ↩
- odkrywać (starop.) — tu: otwierać. [przypis edytorski] ↩
- prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski] ↩
- zawierać (starop.) — tu: zamykać; 3.os. lp cz. teraźn. zawiera: zamyka. [przypis edytorski] ↩
- tchnąć (starop.) — tu: oddychać. [przypis edytorski] ↩
- znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski] ↩
- kwoli komu (starop.) — dla kogo. [przypis edytorski] ↩
- lęgę (starop. forma) — legnę; położę się. [przypis edytorski] ↩
- nalazwszy (starop. forma) — dziś popr.: znalazłszy. [przypis edytorski] ↩
- w rychle a. wrychle (starop.) — szybko, prędko, wkrótce. [przypis edytorski] ↩
- siła (starop.) — wiele. [przypis edytorski] ↩
- krom a. okrom (starop.) — bez, oprócz, z wyjątkiem. [przypis edytorski] ↩
- rąbku (starop. forma) — dziś popr. D.lp: rąbka; rąbek: chustka. [przypis edytorski] ↩
- nie zwykłych (starop. forma ort.) — dziś popr.: niezwykłych. [przypis edytorski] ↩
- w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- zurzynać (starop.) — pourzynać; urżnąć; uciąć. [przypis redakcyjny] ↩
- bawełnica (starop.) — suknia lub materia bawełniana; bawełnice, dziś popr. D.lp r.ż.: bawełnicy. [przypis redakcyjny] ↩
- dyktam — ziele na Krecie, jad z ran dobywające. [przypis redakcyjny] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- zbywać snu (starop.) — pozbywać się snu; budzić się, wracać do przytomności. [przypis edytorski] ↩
- źrzenica (starop.) — źrenica. [przypis edytorski] ↩
- kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski] ↩
- białągłową (starop.) — dziś (przestarz.): białogłową; tj. kobietą; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski] ↩
- pełgnąć — spłonąć; pełgnęła wstydem: spłonęła wstydem, [zapłoniła się ze wstydu]. [przypis redakcyjny] ↩
- tem czasem (starop. forma ort.) — dziś: tymczasem, w tym czasie. [przypis edytorski] ↩
- myśli (starop.) — zamierza. [przypis edytorski] ↩
- gwoli czemu (starop.) — dla czego; w celu czego. [przypis edytorski] ↩
- wczas (starop.) — odpoczynek; wypoczynek. [przypis edytorski] ↩
- przyśli (starop. forma) — dziś popr.: przyszli. [przypis edytorski] ↩
- prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski] ↩
- niśli (starop.) — niźli; niż; tu: zanim. [przypis edytorski] ↩
- jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski] ↩
- zwątpiwszy o niem (starop.) — zwątpiwszy o nim; tu: zwątpiwszy, że żyje. [przypis edytorski] ↩
- inszy (starop. forma) — inni. [przypis edytorski] ↩
- ręku (starop. forma) — daw. forma liczby podwójnej; dziś D.lm: (z) rąk. [przypis edytorski] ↩
- zawołany (rycerz) — prawdziwy; rycerz co się zowie; godny tego imienia. [przypis edytorski] ↩
- słuszna (starop. forma) — słuszna to rzecz; słuszne jest. [przypis edytorski] ↩
- powinny (starop.) — należny (tu: dar); wyznaczony powinnością (tj. zwyczajowymi obowiązkami) wobec kogoś. [przypis edytorski] ↩
- poruczać (starop.) — powierzać. [przypis edytorski] ↩
- Erminiej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (przy) Erminii. [przypis edytorski] ↩
- koń kieruje (starop.) — dziś z B.: kieruje konia. [przypis edytorski] ↩
- troskliwy (starop.) — pełen trosk, utrapiony. [przypis redakcyjny] ↩
- przeszcie (starop. forma) — dziś popr.: przejście; ostateczne przeszcie: przejście od życia doczesnego do życia wiecznego, śmierć. [przypis edytorski] ↩
- sumnienie (starop. forma) — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski] ↩
- mieć staranie o kim (starop.) — dbać o kogo; opiekować się kim. [przypis edytorski] ↩
- stanie (starop.) — mieszkanie. [przypis redakcyjny] ↩
- zarazem (starop.) — od razu; niezwłocznie. [przypis edytorski] ↩
- chocia (starop. forma) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
- na ten czas (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski] ↩
- zabawy (starop.) — zajęcia. [przypis edytorski] ↩
- tuszyć sobie co (starop.) — mieć nadzieję na co. [przypis edytorski] ↩
- nic nie są (starop.) — nic nie znaczą [broniami ręcznemi: w walce wręcz; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- nabarziej (starop. forma) — dziś: najbardziej. [przypis edytorski] ↩
- dufać w co (starop.) — ufać czemu, mieć zaufanie do czego, pokładać nadzieję w czym. [przypis edytorski] ↩
- trzymać co o kim (starop.) — utrzymywać co o kim; sądzić co o kim. [przypis edytorski] ↩
- napotężniejszy (starop. forma) — dziś: najpotężniejszy. [przypis edytorski] ↩
- zową (starop. forma) — zwą; nazywają. [przypis edytorski] ↩
- wystać (starop.) — oddalić się, wystąpić; por. przystać [tj. przystąpić, dołączyć; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- czynić (starop.) — tu: walczyć, atakować; aby (...) czynił wstępnem bojem: aby rozpoczął atak. [przypis edytorski] ↩
- przywieść (starop.) — tu: wziąć w niewolę i w tej roli (więźnia, pojmanego) przyprowadzić. [przypis edytorski] ↩
- zamyka się między temi (starop.) — znajduje się wśród nich; zalicza się do nich. [przypis edytorski] ↩
- państwy (starop. forma) — państwami. [przypis edytorski] ↩
- miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- potykać się (starop.) — walczyć, pojedynkować się. [przypis edytorski] ↩
- przestawa (starop. forma) — dziś popr.: przestaje. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- zawrzeć (starop.) — zamknąć. [przypis edytorski] ↩
- obegnać (starop.) — otoczyć. [przypis redakcyjny] ↩
- zeszłe (starop.) — tu: osłabione. [przypis redakcyjny] ↩
- pogany (starop. forma) — dziś N.lm: (z) poganami. [przypis edytorski] ↩
- jeśli (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski] ↩
- wskurać na kim (starop. forma ort.) — wskórać co od kogo; uzyskać co od kogo. [przypis edytorski] ↩
- zdradą (starop.) — dziś popr. B.lp r.ż: zdradę. [przypis edytorski] ↩
- okruciciel (starop.) — poskromiciel. [przypis edytorski] ↩
- wolem (starop.) — dziś 1.os.lp cz. teraźn.: wolę. [przypis edytorski] ↩
- jasne dzieło (starop.) — bitwa w otwartym polu. [przypis redakcyjny] ↩
- przestrony (starop.) — przestronny, obszerny. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Torquato Tasso
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Jerozolima wyzwolona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tasso-jeruzalem-wyzwolona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.