AKT DRUGI

Tak, panie, myślę, że pan będzie zadowolony: przyprowadziliśmy największego lekarza w świecie.

Ho, ho! po tym, to już nie ma co i szukać: szyćkie inne doktory nie warte mu butów czyścić.

Dokonał mnóstwa cudownych kuracji.

Zratował ludzi, co już byli na marach.

To wielki dziwak, mówiłem już panu: przychodzą chwile, w których umysł jego się mroczy, nie wygląda na to, czym jest.

Tak, lubi sobie pobłaznować; czasem można by myśleć, że on, z przeproszeniem, upadł w młodości na głowę.

Ale, w gruncie, to prawdziwa studnia wiedzy; nieraz mówi rzeczy wprost objawione.

Jak się weźmie gadać, to tak fajnie, jakbyś w książce czytał.

Sława jego już się rozeszła po okolicy: ze wszystkich stron się doń cisną.

Nie mogę się doczekać; przyprowadźcież go co prędzej.

Idę.

Na mą duszę, mówię panu, że ten tyle uzdoli co i tamci. Znowu będzie wyprawiał swoje fidrygały; a ja wiem, że najlepsze lekarstwo dla panienki, to dać jej ładnego i śwarnego chłopca, który by jej przypadł do gustu.

Ho, ho, moja mamko, widzę, że mieszasz się do wszystkiego!

Cichajże, Jagulu, nie twoja rzecz nos do tego wtykać.

Mówię panu i powiadam, że te szyćkie dochtory to ino zawracanie głowy; pannie trza czego inszego niż senesu i rabarby; mąż to plaster, który skutkuje u dziewcząt na każdą chorość.

I któż by chciał ją wziąć z tym nieszczęsnym kalectwem? A wówczas gdym chciał ją wydać, czyż się nie sprzeciwiła mej woli?

Myślę sobie; chciał ją pan dać za człowieka, którego nie znosi. Czegóż pan nie wziął pana Leandra, co jej tak przypadł do serca? ani chybi, byłaby bardzo posłuszna; a i on, idę o zakład, wziąłby ją jak jest, gdyby mu ją pan zechciał oddać.

Leander nie dla niej; ani się równa z tamtym co do majątku.

Ma wuja bogacza: gadają, że mu zapisze.

To są dobra na księżycu. To tylko pewne, co w garści; łatwo człowiek może się zawieść, gdy rachuje na majątki, na których siedzi kto inny. Śmierć nie zawsze ma uszy otwarte na prośby i westchnienia panów spadkobierców: może dobrze schudnąć, kto, aby miał z czego żyć, musi czekać, aż drugi umrze.

Ja bo zawsze słyszałam, że w małżeństwie, jak w inszej rzeczy, lubość więcej warta od bogactwa. Rodzice mają ten przeklęty obyczaj, że zawsze pytają: „co on ma” albo „co ona ma”. Niedawno kum Piotr wypchał swoją Kasię za grubego Tomka dla ćwierć morgi winnicy, co miał więcej od młodego Kacperka, który jej przypadł do serca; biedne stworzenie pożółkło jak cytryna ze zgryzoty i wcale jej to nie wyszło na dobre. Niech to panu służy za przykład. Nic nie ma w świecie ponad lubość; wolałabym dać córce dobrego chłopa, który by się jej udał1, niż wszystkie majątki całej okolicy.

Do licha, dużo gadacie, pani mamko! Siedźcie no cicho, proszę was; nadto się troskacie, jeszcze się wam pokarm zagrzeje.

Zamknijże gębę, ty pyskata. Pan się nie pyta o zdanie i sam wie, co ma robić. Pilnuj, żebyś porządnie nakarmiła bębna, a nie baw się w mądralę. Pan jest ojcem swej córki i sam ma dość rozumu, aby wiedzieć, co jej potrza.

Z wolna, no, z wolna!

Ano chcę jej trochę przytrzeć rogów i nauczyć respektu dla pana.

Dobrze; ale te gesty są zbyteczne.

Panie, baczność! Idzie już lekarz.

Panie, szczęśliwy jestem, że go widzę u siebie; pomoc pańska jest nam bardzo potrzebna.

Hipokrat powiada... żebyśmy obaj nakryli głowy.

Hipokrat to powiada?

Tak.

W którym rozdziale, jeśli łaska?

W rozdziale... o kapeluszach.

Skoro Hipokrat powiada, trzeba tak uczynić.

Panie lekarzu, słysząc tak cudowne rzeczy...

Do kogo pan mówi, jeśli łaska?

Do pana.

Ja nie jestem lekarzem.

Nie jest pan lekarzem?

Nie.

Z pewnością?

Z pewnością.

Au, au, au!

Teraz już jesteś lekarzem; ja też nie mam innych egzaminów.

Cóżeście mi tu za kaduka przyprowadzili?

Mówiłem panu, że on lubi żartować.

Widzę; ale ja bym go wyrzucił na łeb z jego żarcikami.

Niech panoczek nie zważa; to tylko tak, dla śmiechu.

Nie lubię takich śmieszków.

Panie, chciej mi pan wybaczyć mą śmiałość.

Panie, do usług pańskich...

Jest mi niezmiernie przykro...

To nic.

Z powodu tych kijów...

Nic nie szkodzi.

Które miałem zaszczyt panu wsypać.

Nie mówmy już o tym. Panie doktorze, mam córkę, która popadła w szczególną chorobę.

Szczęśliwy jestem, że pańska córka potrzebuje mej pomocy; pragnąłbym z serca, abyś i pan jej potrzebował, pan i cała pańska rodzina, abym mógł okazać swą ochotę usłużenia panu.

Wdzięczen jestem za te uczucia.

Upewniam, że mówię to z szczerej duszy.

Zbyt wiele zaszczytu mi pan świadczy.

Jak się nazywa córka?

Lucynda.

Lucynda! Ach! Ładne imię do kurowania! Lucynda!

Idę na chwilę zajrzeć, co robi.

Któż jest ten kawał kobiety?

To mamka mego najmłodszego malca.

Ej, do licha! to mi ładny egzemplarz.

Pani mamko, urocza mamko, moja medycyna jest najniższą sługą waszego mamczarstwa; chciałbym być tym szczęśliwym bachorkiem, który by ssał mleczko twojej przychylności.

Wszystkie moje środki, cała wiedza, cała zdatność są na pani rozkazy; jeżeli...

Za pozwoleniem, panie dochtór, zostaw moją babę w spokoju.

Jak to! pańska żona?...

Tak.

A, doprawdy; nie wiedziałem; cieszę się niezmiernie, przez przyjaźń dla obojga.

Powoli, jeśli łaska.

Zapewniam pana, jestem uszczęśliwiony z widoku tak godnej pary: pani winszuję z całego serca że ma męża takiego jak pan; panu zaś, iż posiadasz żonę tak piękną, tak cnotliwą, tak kształtną jak pani.

Ej, do licha, bez tych serdeczności, bardzo proszę.

Nie pozwalasz pan, bym się radował z wami z tak pięknego związku?

Ze mną, ile pan chce, ale z żoną dość tych ceremoniów.

Biorę jednaki udział w szczęściu obojga: jeżeli pana ściskam, aby mu wyrazić swą radość, ściskam również i panią, aby i jej okazać toż samo.

Ej, do kata, panie dochtór, cóż za uprzykrzenie!

Panie, za chwilę przyprowadzę panu córkę.

Panie, oczekuję jej z całym mym laboratorium.

Gdzież ono?

Tu.

Wybornie.

Ale, ponieważ obchodzi mnie cała pańska rodzina, muszę wprzód spróbować mleka pańskiej mamki i zbadać jej piersi.

Nie, nie, obeńdzie się.

Obejrzeć piersi mamki jest obowiązkiem lekarza.

Nijakich tu obowiązków nie trza.

Co! ty się ośmielasz sprzeciwiać lekarzowi? Precz mi zaraz!

Kpię sobie z tego.

Spuszczę na ciebie febrę.

Wynoś się stąd; czy ja nie mam lat po temu, aby się sama obronić, gdyby chciał zrobić coś, co się nie godzi?

On tu nie ma nic do macania.

Pfe, paskudnik, zazdrosny o swoją żonę!

Oto córka.

Czy to jest chora?

Tak. To moja jedyna córka, byłbym w rozpaczy, gdyby umarła.

Niechże ją Bóg broni! Nie wolno jej umrzeć bez przepisu lekarza.

Dajcież krzesło.

Wcale sobie niczego ta chora; myślę, że nawet zdrowy zadowoliłby się nią zupełnie.

Rozśmieszyłeś ją pan, panie doktorze.

Tym lepiej, to najlepszy znak, gdy lekarz rozśmiesza chorego.

No i cóż? O co chodzi? Co pannie jest? Gdzie co dolega?

Hą, hi, hę, hą.

Hę? Co ona powiada?

Hą, hi, hą, hi, hą.

Co?

Hą, hi, hą.

Hą, hi, hą. Nic nie rozumiem. Cóż to za diabelski język?

To właśnie jej choroba. Oniemiała nagle, i to bez przyczyny; ten właśnie wypadek stał się powodem odwłoki małżeństwa.

A to czemu?

Ten, którego ma zaślubić, chce czekać wyleczenia, nim dobije umowy.

I cóż to za głupiec, który nie chce, aby żona jego była niema? Dałby Bóg, aby moja cierpiała tę chorobę! pewnie bym się nie silił jej uleczyć!

Słowem, prosimy, chciej pan użyć całej sztuki, aby ulżyć jej cierpieniu.

Ba, ba, niech się pan nie kłopocze. Powiedz mi tylko wprzódy: czy to bardzo jej dolega?

Tak, panie doktorze.

Tym lepiej. Doznaje wielkich boleści?

Bardzo wielkich.

Doskonale. Czy chodzi tam, gdzie pan wiesz?

Owszem.

Obficie?

Na tym się nie rozumiem.

Wydzieliny czy posiadają miłą powierzchowność?

Nie znam się na tym.

Daj mi panna rękę.

Wyraźnie widać z pulsu, że jest niema.

Tak, panie, tak; to właśnie: odgadł pan od pierwszego dotknięcia.

Ho, ho!

Patrzcie, jak on przejrzał tę chorość!

My, wielcy lekarze, umiemy poznać się na rzeczy od pierwszego rzutu oka. Nieuk znalazłby się może w kłopocie, mówiłby panu: „to, owo”; ale ja, ja idę do celu prosto, od razu, i powiadam bez ogródek, że pańska córka jest niema.

Tak, ale chciałbym, abyś mi pan mógł powiedzieć, skąd to pochodzi.

Nic łatwiejszego; stąd, że postradała mowę.

Wybornie. Ale jaka może być przyczyna, jeśli łaska, że postradała mowę?

Najdzielniejsze powagi twierdzą, że to wskutek zastanowienia czynności języka.

Dobrze, ale jakże się pan zapatruje na takie zastanowienie czynności języka?

Arystoteles powiada o tym... śliczne rzeczy.

Bardzo wierzę.

Ach! to był wielki człowiek!

Bez wątpienia.

Całą gębą wielki człowiek...

Człowiek o tyle większy ode mnie samego. Aby więc wrócić do naszego wywodu, sądzę, że to zatamowanie czynności języka zależne jest od pewnych humorów, które my uczeni nazywamy humorami złośliwymi; tym bardziej, że wapory uformowane przez wyziewy soków tworzących się w ogniskach choroby i dążące do... że się tak wyrażę... do... Rozumiesz pan po łacinie?

Ani słówka.

Nie rozumiesz po łacinie?

Nie.

Cabricias, arci thuram, catalamus, singulariter, nominativo, haec musa, niby muza, bonus, bona, bonum. Deus sanctus, est ne oratio latinas? Etiam, tak, i owszem. Quare? Dlaczego? Quia substantivo et adjectivum, concordat in generi, numerum, et casus.

Ach, czemuż się nie uczyłem!

A to ci prześcipny człowiek!

Nie ma co, piekne bo piekne, człek nie kapuje ani słowa.

Otóż, gdy te wapory, o których mówię, przechodzą od lewej strony, po której leży wątroba, ku prawej stronie, w której znajduje się serce, może się zdarzyć, że płuco, które nazywamy po łacinie armyan, mając komunikację z mózgiem, który nazywamy po grecku nasmus, za pośrednictwem żyły wrotnej, którą nazywamy po hebrajsku kubil, spotyka na swej drodze pomienione wapory, wypełniające komory łopatki; że zaś właśnie te wapory... staraj się pan dobrze schwycić to rozumowanie, proszę o to; że zaś te wapory mieszczą w sobie pewną złośliwość... słuchaj pan tylko dobrze, zaklinam.

Słucham.

...mieszczą w sobie pewną złośliwość, która jest spowodowana... wytęż pan całą uwagę, z łaski swojej.

Wytężam.

...która jest spowodowana przez ostrość humorów wylęgłych we wklęsłości diafragmy, zdarza się, iż te wapory... Ossabandus, nequeis, nequer, potarinum, quipsa millus. I oto właśnie przyczyna, że pańska córka jest niema.

O, jak on uczenie gada!

Czemu to u mnie ozór tak nie chodzi!

W istocie, nie można lepiej tego wywieść. Jedna tylko rzecz mnie uderzyła: to ustęp o sercu i wątrobie. Zdaje mi się, że pan je mieścisz inaczej, niż są; że serce jest po lewej stronie, a wątroba po prawej.

W istocie; tak było dawniej: ale myśmy to zmienili, i teraz uprawiamy medycynę zupełnie nowym systemem.

Nie wiedziałem, i przepraszam za swoje nieuctwo.

Nic nie szkodzi; nie ma pan wszak obowiązku dotrzymywać nam kroku co do wykształcenia.

Oczywiście. Ale, panie doktorze, co pan sądzi, iż trzeba czynić w tej chorobie?

Co ja sądzę...

Tak.

Moje zdanie jest, aby ją położyć z powrotem do łóżka i dać jej jako lekarstwo dużo chleba maczanego w winie.

A to czemu?

Ponieważ w chlebie i winie, zmieszanych razem, mieszczą się własności sympatyczne, pobudzające do mówienia. Nie widzisz pan, że ten właśnie pokarm daje się papugom i że w ten sposób nabierają zdatności mowy?

Prawda! Oczywiście! Ach, cóż za wielki człowiek! Prędko, dużo chleba i wina.

Wrócę nad wieczorem, aby zbadać jej stan.

Pomału, nie spiesz no się.

Panie, tej oto mamce muszę zaaplikować parę środeczków.

Co? Mnie? Jestem najzdrowsza w świecie.

Tym gorzej, mameczko, tym gorzej. Ten zbytek zdrowia jest wielce zastraszający i nie byłoby źle zaaplikować ci delikatne puszczeńko krwi albo wsunąć łagodną lewatywkę.

Ależ, panie, tego systemu to już nie rozumiem. Po cóż krew puszczać tam, gdzie nie ma choroby?

Dobry system; najlepszy system; tak jak się pije, aby zapobiec pragnieniu, tak samo trzeba krew puszczać, aby zapobiec chorobie.

O, co to, to nici z tego. Nie będzie pan robił apteki z mego cielska.

Oporna jesteś na leczenie, ale już my cię potrafimy przyprowadzić do rozsądku.

Zatem żegnam.

Zaczekaj pan chwilę, jeśli łaska.

Czego pan sobie życzy?

Wręczyć panu zapłatę.

Nie przyjmę ani szeląga.

Ależ panie...

Ani trochę.

Chwileczkę.

Nie ma mowy.

Pozwól pan.

Pan chyba żartuje.

Rzecz załatwiona.

Nic z tego.

Ech!

Nie robię tego dla pieniędzy.

Ależ wierzę.

Ważne?

Oczywiście.

Nie jestem z tych lekarzy, co to patrzą na zapłatę.

Wiem o tym.

Nie kieruje mną chęć zysku.

Ani mi to w myśli nie postało.

Daję słowo, wcale nieźle, i byle...

Od dawna czekam na pana, panie doktorze, chcę pana błagać o pomoc.

Ten puls mi się nie podoba.

Nie jestem wcale chory i nie po to przychodzę.

Jeżeli nie jesteś chory, czegóż, u licha, zaraz nie mówisz?

Nie. Przedstawię rzecz w dwóch słowach. Nazywam się Leander i kocham się w Lucyndzie, którą pan odwiedził przed chwilą. Ponieważ zaś, wskutek niełaski ojca, wzbroniono mi do niej wszelkiego przystępu, ośmielam się prosić pana, byś zechciał przyjść z pomocą mej miłości i ułatwił mi przeprowadzenie planu, którym obmyślił, aby jej móc powiedzieć dwa słowa mające stanowić o szczęściu mego życia.

Za kogo mnie pan bierze? Jak to! ważysz się zwracać do mnie, aby uzyskać pomoc w swych miłostkach? Ośmielasz się poniżać godność lekarza do tego rodzaju posług!

Niech pan nie robi hałasu.

Właśnie, że będę robił. Jesteś zuchwalec!

No, no, spokojnie tylko.

Gbur!

Za pozwoleniem!

Ja panu pokażę, że źle się pan wybrałeś i że to jest bezczelna śmiałość...

Panie doktorze...

Chcieć mnie używać...

Nie mówię tutaj o panu, gdyż pan jesteś porządny człowiek i byłbym szczęśliwy, gdybym mógł panu w czym pomóc: ale zdarzają się na świecie takie bałwany, które biorą człowieka za co innego, niż jest, i wyznaję, że mnie to wścieka.

Przepraszam bardzo za śmiałość, z jaką...

Żartuje pan. O cóż chodzi?

Trzeba więc panu wiedzieć, że ta choroba, którą chcesz uleczyć, jest udana. Lekarze namędrkowali się już nad nią co wlezie i nie szczędzili dowodów, aby wykazać, że pochodzi to z mózgu, to z wnętrzności, to ze śledziony, to z wątroby; ale faktem jest, iż prawdziwą przyczyną tego cierpienia jest miłość i że Lucynda wymyśliła je jedynie po to, aby się uwolnić od małżeństwa, do którego ją chciano zmusić. Ale usuńmy się stąd, aby nas nie widziano razem, a w drodze panu powiem, o co chcę prosić.

Chodźmy zatem: wzbudziłeś pan we mnie niepojętą czułość dla swej miłości; choćbym miał z siebie wyprzeć całą mą medycynę, albo chorą diabli wezmą, albo też będzie twoją.