Rozdział piąty Kto zjadł kiełbasę?

Wspaniały namiot był nieco większy od parasola, toteż zaledwie do połowy okrywał trzy śpiące postacie; trzy pary nóg spało już poza granicami tego szczupłego domu. Mała ta niedogodność nie miała wpływu na znużony, głęboki sen dzielnych wędrowników, noc bowiem była pogodna i ciepła. Gdyby te trzy pary pedałów można było zapytać o zdanie, oświadczyłyby one z żywym zadowoleniem, że znacznie przyjemniej spało się im na powietrzu niż głowom w zaduchu płótniska.

O pierwszym świtaniu, gdy niebo na wschodzie zabarwiło się czerwienią i gdy zaszemrały liście na drżących, karłowatych osikach, z gęstwy zboża, rosistym mrokiem jeszcze zalanej, wypełznął czteronogi cień, kosmate widmo i poczęło się skradać ku namiotowi. Duch więcej budzi szelestów, niż ich czyniło to zjawisko. Naturalista1 rozpoznałby w nim od razu czarnego kundla. Był to Apasz, smętny, sponiewierany, niewypowiedzianie znużony; boki miał zapadłe i wynędzniałe, wzrok zgaszony, a wywalony język był widomym znakiem przebytego trudu. Rozejrzał się, spenetrował wszystko i począł ostrożnie kroczyć ku strumieniowi. To było najważniejsze: woda! Począł ją chłeptać zachłannie, z cichym mlaskaniem, ze szczęśliwym zachwytem. Wypił z nią zimny i krzepiący eliksir życia, więc się otrząsnął, aby się pozbyć drażniącego pyłu gościńca i zrzucić z siebie uciskające go znużenie. Zdawało się, że woda przemyła mu zmącone oczy, bo spojrzał w stronę namiotu wzrokiem ostrym i przenikliwym. Bezszelestnymi krokami czarnego, kosmatego widma zbliżył się do trzech par nóg i lekko trącił środkową parę. Środkowa para nie zwróciła na to uwagi. Trzeba ją było obudzić sposobem gwałtowniejszym, przeto Apasz ujął jedną nogę zębami i począł ją ciągnąć lekko. Przerażona noga zbudziła czym prędzej głowę, a głowa wydała cichy okrzyk. Musiała równocześnie spojrzeć zdumionymi oczami i ujrzeć widmo, krzyk bowiem zgasł natychmiast, jak świeca gwałtownie stłumiona ręką.

Zbyszek wysunął się ostrożnie z namiotu. Pan i pies „padli sobie w objęcia”. Chłopiec objął gwałtownie szyję Apasza, a pies zarzucił mu łapy na ramiona i mokrym pyskiem dotykał jego twarzy.

— Jesteś, jesteś... — szepnął chłopak.

Nagle znieruchomiał i zaczął nasłuchiwać. Nie... Nikt się nie zbudził... To Zenobi krzyknął przez sen zduszonym głosem.

Nie można jednak rozmawiać w tym miejscu, tak blisko namiotu, z banitą2 wyświeconym3 z kompanii. Skinął na psa jak spiskowiec na spiskowca i ukryli się w krzakach ponad wodą; tam dopiero Zbyszek, ująwszy głowę psa w obie ręce, spojrzał mu w oczy.

— Coś ty narobił? — szeptał. — Coś ty narobił?

Pies skomlił cicho, ledwie słyszalnym skomleniem, złożonym z najcichszych jęków szczęścia, trwogi i żalu. Patrzył równocześnie na usta najdroższego człowieka, jak gdyby przyglądał się jego drżącym słowom. Pieścił się jego gorącym oddechem, a gdy człowiek położył rękę na jego głowie i pogłaskał ją, psie oczy zaszły mgłą niewypowiedzianego zachwytu. O, niech głaszcze, niech głaszcze jak najdłużej!... Trzeba jednak słuchać, bo ten chłopiec, droższy niż cały świat i największe szczęście, znowu mówi ciepłym szeptem:

— Musieli cię wygnać... Mordujesz niewinne stworzenia... Mogłeś sprowadzić na nas nieszczęście... Taki pies, taki rozumny, wierny pies... — mówił Zbyszek z wyrzutem.

Apasz, szczwany wyga, spuścił oczy i niby się kajał. Rozumiał dobrze, o czym Zbyszek mówi, więc stroił miny bardzo skruszone. Wie o tym dobrze, że cała awantura rozpoczęła się od tej niemądrej kury. Mądrej głowie dość jedna kura4. Można jednak już podnieść głowę, bo jego pan zmienił barwę słów, które z czarnych stały się czerwone gorącą czerwienią.

— Ileś ty przebiegł drogi, biedaku! Jak ty wyglądasz! Apasz... Apasz... mój kochany Apasz!

Dotknął rękami jego zapadłych boków jak rusztowania żeber obciągniętych skórą.

— Musisz być głodny, straszliwie głodny... Lecz tutaj... Czekaj...

Powtórzył swoje słowa znakami i starając się stąpać jak najciszej, powrócił do namiotu. Wpełznął, giętko i zwinnie jak wąż, i tajemnicze czynił tam historie, wypełznął bowiem z połową bochenka chleba i z resztą kiełbasy. Apasz pożarł ją jednym kłapnięciem, potem gryzł chleb zwilżony w potoku.

— Zbyszek! Gdzie jesteś? — zawołał Zenobi.

Chłopiec porwał się, jakby mu kto strzelił nad uchem. Apasz drgnął i najeżył kudły na szyi.

— Uciekaj! — szepnął chłopiec, wskazując psu ręką kierunek.

Apasz zrozumiał i jednym skokiem przesadziwszy strumyczek, przepadł.

— Zbyszek! Czyś się utopił?

— Tutaj jestem! Myję się...

Zaczerpnął wody w obie dłonie i chlusnął nią na głowę.

Zenobi szedł ku niemu, zataczając się, bo mocny sen jeszcze z niego nie opadł.

— Czemu porwałeś się tak wcześnie?

— Zimno mi było...

— A mnie, wyobraź sobie, coś ugryzło.

— Może wąż?

— Nie, coś mniejszego. Strasznie poza tym twardo na gołej ziemi. O, jak cudownie słońce wschodzi. Chodźmy budzić Zdzisława. Cokolwiek dłużej to potrwa, bo nie mamy armaty, ale są inne sposoby.

Zdzisława można było wziąć na plecy, sprzedać na jarmarku za wielkie pieniądze i wywieźć do Egiptu5; tam byłby się może obudził. Spał potężnie, a tak roztropnie, że głową nie odpowiadał na żadne wrzaski ani tarmoszenia, jedynie nogami bronił swojego prawa do snu. Wierzgał przez sen dość ruchliwie i zręcznie.

— Nie damy rady — mówił Zenobi. — Trzeba go wrzucić do wody albo czekaj no... Jest tam jeszcze kawał kiełbasy... Znajdź ją prędko, gdy ją poczuje, zerwie się natychmiast!

— Czyżby?... — niepewnie zapytał Zbyszek.

— Powiadam ci, że się zerwie! Daj kiełbasę...

Zbyszek pochylił się nad plecakiem i bardzo długo szukał. Zenobi tymczasem, chwyciwszy przyjaciela za nogi, wyciągnął go spod namiotu na zroszoną murawę.

— Dziwna rzecz... nie ma kiełbasy... — powiedział Zbyszek cicho.

— Jak to: nie ma? Myszy zjadły?

Zbyszek, nie odpowiedziawszy, odwrócił się.

W tej chwili Zdzisław, poczuwszy zapewne zimno rosy, obudził się, podniósł się niespodziewanie i jakby błędny zaczął iść przed siebie.

— Stój! Dokąd idziesz? — krzyknął Zenobi.

Zdzisław przystanął, jakby schwytany na arkan6 krzyku, rozejrzał się ze zdumieniem i zapytał:

— Co się stało właściwie?

— Nic się nie stało, tylko ty dostałeś kołowacizny, a kiełbasa zginęła.

— Jaka kiełbasa?

Widać było, że duch Zdzisława z trudem wraca do swojej stałej siedziby, na wzmiankę jednak o kiełbasie z nagła tę czynność przyśpieszył.

— Taka kiełbasa — odrzekł Zenobi drwiąco — którą mieliśmy zjeść na śniadanie. Ale nic nie szkodzi, będziemy jedli żaby.

Teraz dopiero Zdzisław pojął ogrom klęski.

— Czy nas okradli? — krzyknął z przestrachem. — Niczego nie poczułem.

— Ty byś nie poczuł, gdyby ciebie samego ukradli. Przejrzałem rzeczy, nic nie zginęło, tylko tę nieszczęsną kiełbasę porwali diabłowie!

— Ja ją zabrałem! — krzyknął nagle Zbyszek, tak czerwony jak rozkwitły mak. W jego głosie drżała tłumiona rozpacz. — Ja ją zabrałem — powtórzył nieco ciszej. — I pół bochenka chleba!

Spojrzeli na niego ze zdumieniem, nigdy bowiem nie podnosił głosu.

— Ty zabrałeś? — zapytał przeciągle Zenobi. — No to wszystko w porządku. Czemu jednak nie powiedziałeś od razu?

— Wstydziłem się... — bąknął Zbyszek niepewnie.

— Czego? — zaśmiał się Zdzisław. — Gdybym się był obudził wcześniej, ja byłbym urwikiełbasą. Kto rano wstaje, temu Pan Bóg kiełbasę daje. A nie mogłeś, kanibalu7 mięsożerny, zostawić odrobiny dla przyjaciół?

— Bardzo was serdecznie przepraszam... Bardzo przepraszam... Zdzisław się nie gniewa, a ty, Zenobi?

— Ja? Dlaczego miałbym się gniewać? Stało się... Nie ma o czym mówić... Przynieś wody, napijemy się herbaty... Przynajmniej herbaty...

Zbyszek spojrzał na niego z takim roztkliwionym żalem, że Zenobi powoli się odwrócił. Zdzisław zbliżył się do niego szybko, gdy Zbyszek oddalił się ku ruczajowi8.

— Czego od niego chcesz? Zjadł, to zjadł. Czemu stroisz miny i ciągniesz słowa jak smołę? Zbyszek miał łzy w oczach!

— Wiesz, że go kocham — odparł Zenobi cicho. — Jesteśmy jednak w podróży, jakaś dyscyplina być musi. On zjadł dzisiaj nasze wspólne śniadanie, a ja zjem jutro czekoladę, a ty ser i co będzie?

— Słyszałeś jednak, jak serdecznie nas przeprosił?

— Słyszałem i teraz mi jest głupio, żem do niego niezręcznie zagadał. Zaraz to załatwię.

Zbyszek zbliżył się, patrząc w ziemię.

— Zbysiu — rzekł Zenobi — mam wrażenie, żeś się rozżalił. Daj pyska, bracie, i śmiejmy się.

Objął go serdecznie i ucałował. Rozmowa jednak nie mogła się jakoś skleić i więcej było pogody na niebie niż na ziemi. Skowronek, szara grudka ziemi w ptaszka zamieniona, zawiesił się na błękicie na cieniutkiej niteczce śpiewu i chwalił boży poranek. Na kłosach żyta migotały diamentowe rosy. Żółty kwiat zachwiał się pod złotym ciężarem pszczoły, po czym prostował się, obrabowany. Cała ziemia dymiła świeżym, świetnym zapachem poranka.

Zbyszek rozpalał ognisko, a tamci dwaj poszli nad potok, aby zmyć sen z oczów; Zenobi cokolwiek zawstydzony, Zdzisław roześmiany do siebie, do nieba, do ziemi i do wszystkiego, co na niej żyje. Zanurzył łeb w wodzie i parsknął jak hipopotam, tak rozgłośnie, że niewinne ptaszę, na kamieniu stojące i merdające ogonkiem, zerwało się w przerażeniu.

— Czemu uciekasz, idioto? — zaśmiał się Zdzisław.

— Co mówisz? — zapytał Zenobi.

— Gadam z ptaszkami, nie z tobą. Co ty tam węszysz? — zapytał ciekawie, widząc, jak Zenobi, pochyliwszy się nad grząskim brzegiem wody, pilnie się czemuś przygląda.

— Ciekawa rzecz, Zdzisławku... — powiedział Zenobi ściszonym głosem. — Zbliż się tutaj! Czy widzisz?

— Błoto? Widzę...

— A na błocie?

— Mało zabawne rzeczy można ujrzeć na błocie. Coś tu jest jednak, jakieś ślady... Jakiś zwierzak wędrował tędy albo pił wodę. Czy umiesz czytać ślady jak Winnetou9, czerwonoskóry dżentelmen?

— Umiem.

— I wiesz, jaki zwierz tędy przechodził?

— Wiem: kiełbasa.

— Powtórz jeszcze raz, a dopiero wtedy uderzę cię w brzuch.

— Tędy przeszła nasza kiełbasa. Spojrzyj: tu stał Zbyszek, a tu Apasz, nadziany naszą kiełbasą. Rozumiesz teraz?

Zdzisław cicho zagwizdał.

— To doskonała historia! Pomyśl sobie, że mi się w głowie nie mogło pomieścić, aby Zbyszek mógł wziąć cośkolwiek dla siebie samego. Więc ten opryszek tu był, a Zbyszek go nakarmił! Słowo daję, że mi się to podoba. Zacne chłopisko, rozczulające chłopisko... Kocham go dzisiaj więcej niż wczoraj. Nagadałeś mu nieprzyjemnych rzeczy, a on nic...

— Darować sobie nie mogę... — mówił Zenobi zamyślony. — Ale ten pies to jakiś nadzwyczajny magik! Przecie on przebiegł ze trzydzieści kilometrów. Pomylony jest na temat Zbyszka, a Zbyszek pomylony jest na temat Apasza. Gdzie się drab podziewa w tej chwili?

— Pewnie spogląda na nas z ukrycia i będzie szedł za nami, czarny Belzebub10. Czy powiedzieć Zbyszkowi, że wiemy o jego wizycie?

— Broń Boże! Niech sobie idzie naszym śladem, bo widocznie stanął między nimi taki układ.

— To oni naprawdę z sobą gadają?

— Nie ulega wątpliwości. Cicho... Zbyszek!

— Herbata gotowa — rzekł Zbyszek nieśmiało. — Jeszcze raz was przepraszam, że nie ma niczego do herbaty.

— Jajka są tanie w tej okolicy — zaśmiał się głośno Zdzisław. — Znajdziemy jakąś wioskę i zjemy śniadanie.

Począł wykrzykiwać i rechotać i taki czynił zgiełk, że się wszyscy roześmieli. Spakowali manatki, zwinęli namiot i Zdzisław wziął go na plecy.

— Życie nie jest tak ciężkie jak ten przeklęty namiot, a dzisiaj będzie się szło trochę gorzej niż wczoraj.

— Czemu gorzej?

— Bo nie umiemy chodzić. Wierzę jednak w nasze nadludzkie talenty. O, pociąg nadjeżdża!

Przystanęli na skarpie, machając rękami powitalnie w stronę pociągu. Nagle z jednego okna wyleciał radosny okrzyk:

— Zenobi! Zenobi!

— Tata! — wrzasnął zdumiony Zenobi. — Dojrzał mnie... Krzyczcie, krzyczcie! Który ma chustkę?

Podnieśli równocześnie i ręce, i wrzask tak wielki, że spłoszony pociąg uciekł czym prędzej.

— Co za spotkanie — zaśmiał się nerwowo szczęśliwy Zenobi. — A to staruszek będzie dopiero w domu opowiadał! Nie widzieliście: śmiał się czy był zagniewany?

— Gdyby był zagniewany, toby ciebie nie wołał, ale rzuciłby z okna pustą butelką. Ucieszył się!

Zenobi patrzył rozrzewnionym wzrokiem w tę stronę, w której pociąg znikł w lesie; po długiej dopiero chwili ruszył w drogę, uśmiechnięty.

— Stara Polska jeździ, a młoda nie ma za co chodzić piechotą — rzekł ni z tego, ni z owego Zdzisław. — Zapamiętajcie to sobie, gdyż jest to tak zwana „złota myśl”. Złote myśli tym się różnią od zwyczajnych, że układają je ludzie genialni, a zwyczajni ludzie nic sobie z tego nie robią. Dlatego mało mam nadziei, abyście mnie pojęli.

— Takie to mądre, że gdyby w tej chwili był jaki pies, toby zawył — rzekł Zenobi.

Zbyszek na wzmiankę o psie obejrzał się niespokojnie. Tamci mrugnęli ku sobie porozumiewawczo.

— Widać wieś! — zawołał skwapliwie Zenobi.

— „Wsi spokojna, wsi wesoła”11 — gadał Zdzisław — przytul znużonych wędrowników i przywitaj ich bocianim klekotem i rykiem krów. Ryknij, Zenobi, a może ci co krowiego odpowie. Napijemy się mleka, podróżnicy!

Raźno kroczyli zapyloną drogą, płynącą jak sucha rzeka przez biedną wieś. Kilkoro płowych12 pędraków13, przezornie chowając się za płoty, patrzyło bławatami14 ocząt na trzech dziwnych ludzi z garbami na plecach. Gdy przysiedli na darni15 pod drzewem, zaroiło się od bladych, umorusanych dzieci, okazujących swój podziw, zachwyt i strach starożytnym sposobem: przez włożenie jednego lub dwóch palców do ust. Z chłodnego cienia wylazł stary, śmiertelnie sfatygowany kundel, tak oblazły, że nawet pchły nie miały żadnego interesu w przebywaniu na tym terenie, i usiłował zaszczekać, nie ze złości, lecz z uczciwego psiego obowiązku; to, co z siebie wydobył, było raczej do zdartego buta podobne niż do głosu. Wtedy ukazała się na progu podejrzliwie patrząca kobiecina.

Zenobi, pięknie zagaiwszy rozmowę, okrężną drogą zapytał o chleb, masło, ser, mleko, miód, jaja i o te wszystkie drobne owoce ziemi, którymi dobra Rzepicha16, żona Piasta, syna Koszyczka, karmiła witeziów17, żupanów18 i kmieci19. Kobiecina, nastawiwszy ucha, słuchała pilnie i poczęła uśmiechać się tak rzewnie jak człowiek, któremu opowiadają o cudach nieba i o rajskich słodyczach. Smakowite nazwy padały tak ciężko jak złote krople miodu na jej serce. Po dłuższej rozmowie okazało się, że niczego nie ma prócz kilku jajek, którymi trzeba nakarmić dzieci.

To samo powtórzyło się w drugiej wsi i trzeciej.

Skręcili na polne drogi, bardziej miękkie niż gościniec i nie tak beznadziejnie proste. Jasność jarzyła się nad polami, upał wielkim zwisał ciężarem. Słońce prażyło zboża, bo wielki już czas był, aby wyzłocić bladą ich żółtość. Przepiórki wydzwaniały swoje pszeniczne godziny. Po cieniutkiej łodydze żyta, chyląc ją gwałtownie, drapała się ku kłosowi ruda myszka jak wspaniały chiński gimnastyk, co mknie w górę po gnącym się bambusowym kiju. Zaskrzypiał konik polny jak grajek, co nienasmarowanym smykiem szarpie niedźwięczną strunę.

— Słyszycie? — rzekł Zdzisław. — Musieliśmy o tym powsinodze uczyć się na pamięć wierszy, dlatego że chciał pożyczać od pracowitej mrówki20.

— Nie oczerniaj go! — zawołał Zenobi. — Stokroć wolę tego śpiewającego młodziana niż czarną, kąśliwą mrówkę.

— Ha! — krzyknął Zdzisław. — Dlaczego, przewrotny człowieku, wieszasz psy na mrówce?

— Bo ta mądra mróweczka od wieków oszukuje ludzi; nawet Salomonowi21 zamydliła oczy! Pracuje, krząta się, biega nieprzytomnie, ani na moment nie odpocznie i sama nie wie, po co to robi. Po co dźwiga ciężar dziesięciokrotnie od niej większy i wcale jej niepotrzebny? Buduje, zbiera, gromadzi i nikomu z tego nic nie da, bo od razu wysyła mordercze wojsko, aby rozszarpało jakiegoś biedaczynę. Jest to obłudnie pokorne stworzenie.

— Ale mądre!

— Jakaż to mądrość ciągnąć sosnową igiełkę, a skoro jej odbiorą sosnową igiełkę, chwytać źdźbło, a gdy jej odbiorą źdźbło, dźwigać słomę? Przyniesie, rzuci i znowu biegnie. To furia, a nie praca, smutne opętanie bez wytchnienia i bez radości.

— Zbyszek, słyszysz?

— Słyszę i bardzo mi się to podoba.

— Patrzcie, patrzcie! Więc śpiewający leń, konik polny, jest lepszy?

— Większy z niego pożytek!

— Trzymajcie mnie, dobrzy ludzie! Jaki pożytek? Co ten bałwan robi?

— Śpiewa. Nic innego nie robi, ale to dość. Jest, oczywiście, lekkomyślny, bo to szeroka, wesoła, cygańska natura taki muzyk i dlatego mrówka, dusigrosz, sknera i kutwa22, odmówiła mu pomocy. Możesz się ze mnie śmiać, ale jest mi niemiło, gdy patrzę na mrówkę, a niezmiernie mi przyjemnie, skoro słyszę chór polnych koników. Gdy słyszę konika, zdaje mi się, że to biedny grajek gra biednym ludziom. I temu zbożu zapewne jest przyjemnie, i tym kwiatom, i cały letni dzień się cieszy. A mrówka? Przyrządza konfitury na zimę. Sama ich nie zdoła zjeść i drugiemu nie da. Oświadczam uroczyście, że nie pójdę do mrówki uczyć się mądrości. A was, koniki polne — krzyknął donośnie — kocham, kocham!

— Czytałem — rzekł nieśmiało Zbyszek — dziwne zdanie: „Ach, to tym piękniejsze, im mniej pożyteczne”23. Prawie to samo i ty powiedziałeś. Księżyc żadnego nie przynosi pożytku, a jest piękny!

— Teraz ja ci powiem — zaśmiał się Zdzisław — że się grubo mylisz z tym księżycem. Pytał raz jeden drugiego: „Powiedz mi, co jest bardziej na świecie potrzebne: słońce czy księżyc?”. „Słońce, oczywiście!” — odrzekł roztropnie zapytany. — „A nieprawda! Księżyc jest bardziej potrzebny, bo świeci w nocy, kiedy jest ciemno, a słońce świeci w dzień, kiedy i tak jest jasno!”

Wybuchnęli śmiechem wszyscy trzej.

— Wyborny kawał! — rzekł Zenobi. — Ale jeśli już mowa o księżycu... Czy czytaliście Makuszyńskiego O dwóch takich, co ukradli księżyc?

— Morowa24 książka — uśmiechnął się Zdzisław. — Ten Makuszyński to mi się wydaje taki sam pomylony jak twój konik polny. Ty, Zbyszku, czytałeś?

— No chyba!

— Więc cóż z tym księżycem, Zenobiuszku?

— W tej książce jest taka scena, kiedy to ludzie ze złota, dokoła których wszystko jest złote, oddaliby wszystkie skarby za kawałek zwyczajnego chleba. W tej chwili zdaje mi się, że jesteśmy takimi złotymi bałwanami. Mamy pieniądze i nie możemy niczego kupić. Gdybym teraz znalazł worek brylantów, wrzasnąłbym z rozpaczy jak ów Arab, co krzyknął po arabsku: „Myślałem, że to kasza, a to diamenty!”25 i zaraz potem zwariował. Jestem tak głodny, że gdybym miał pod ręką ścianę, uderzyłbym o nią głową. Nie widać gdzie takiej ściany?

— Głowy też nie bardzo widać. Musi to być twoje osobiste urojenie — śmiał się Zdzisław. — Czekaj no! Przecie mamy czekoladę... Jest w twoim plecaku. Stań no, Zenobi!

Zenobi jakby nie dosłyszał, szedł dalej i przyspieszył kroku.

— Stań, mówię ci! — krzyczał Zdzisław.

— Daj spokój — rzekł cicho Zbyszek. — Już nie ma czekolady...

— Jak to: nie ma? Przecie była...

— Kiełbasa też była i nie ma kiełbasy.

— Zenobi zjadł czekoladę sam?

— Gdzie tam! Gdyśmy wychodzili ze wsi, Zenobi oddał chyłkiem wszystką czekoladę dzieciskom... Tyle tego było, co wróbli... Szkoda, żeś nie widział ich min na widok czekolady... Byłbym im wszystko oddał.

— To on dlatego tak hańbił mrówki — zaśmiał się cicho Zdzisław. — Ach, ty koniku polny!

— Widać jakieś miasteczko! — wrzasnął od przodu Zenobi, jak marynarz, co obwieszcza ziemię. — Jeśli i tu są tylko jajka, to podpalę ten gród na czterech rogach.