Rozdział czwarty Pierwszy dzień

Zdzisław i Zenobi spojrzeli z ciekawością na czwartego towarzysza wyprawy.

— To naprawdę nie jest pies, to bandyta — rzekł Zdzisław.

— Mów ciszej — wtrącił Zbyszek. — On wszystko rozumie.

Apasz spojrzał na nich wzrokiem tak mądrym, że niemal ludzkim; okrążył ich z powagą, jakby chciał ich sobie na zawsze zapamiętać; nie zbliżył się zbytnio i polegając jedynie na rekomendacji swego pana, nie objawiał żadnych uczuć nieprzyjaznych. Uspokojony, że ci dwaj niczego przeciw niemu nie knują, nagłymi spojrzeniami rzucał na wszystkie strony. Był przecie jasny dzień, bystrze patrzący okiem słońca, przeto pora niezbyt sprzyjająca wolnym duchom, żyjącym z rozboju, których curriculum vitae1 jest litanią czynów sromotnych2.

— Trzeba by go wziąć na sznurek — rzekł Zenobi.

Pies, usłyszawszy to, przystanął nagle i zawahał się, czy ma iść dalej.

— On naprawdę wszystko rozumie, ten czarny czort.

— Niech idzie bez uwięzi — mówił Zbyszek. — W razie czego będziemy udawali, że to nie nasz pies.

— Słusznie. Za miastem możemy się do niego przyznać, wśród ludzi jednak nie bardzo wypada. Słuchaj no, Zbyszek! A może lepiej będzie gadać przy nim po francusku? Apasz, kosmaty diable! Czemu na mnie patrzysz, jak gdybym ci ukradł kość?

— Zdaje się, że mu się podobałeś — zaśmiał się Zbyszek.

Pokazał Apaszowi ręką kierunek i powiedział cichym, powolnym głosem:

— Idź no, psino, prosto i udawaj, że nas nie znasz.

— Ładna „psina” — rzekł Zdzisław, patrząc z podziwem na odbiegającego truchcikiem kundla. — Od dzisiaj będę mówił do krokodyla: „moje kociątko!”. Czy on nas odnajdzie? Na kraniec miasta pojedziemy tramwajem.

Okazało się, że pies leżał przy drodze, ukryty w gęstych burzanach3.

— Obawiam się — rzekł Zenobi — że ten pies nie skończy naturalną śmiercią.

— A ja się obawiam, że my przez niego skończymy na więziennej słomie, przykuci łańcuchami do ściany. Przecie on ma taki wzrok, że mógłby zamordować człowieka!

Apasz towarzyszył im przez pewien czas, okazując żywą radość. Starego włóczęgę owiało szerokie powietrze; żaden mur nie zagradzał drogi, żaden zaułek jej nie wikłał. Gdyby był zwyczajnym, byle jakim psem, zaszczekałby z radości, czego jednak nie czynił nigdy. Tylko niemądre czworonogi dają znać wrogom o miejscu swego pobytu. Jemu wystarczało gwałtowne powiewanie puszystym ogonem. Od czasu do czasu, zwietrzywszy świeży powiew od złocących się pól, przystawał i obnażał białe kły w jadowicie sinej oprawie. Był to jego uśmiech znamionujący najwyższe szczęście. Wiedział, że za nim kroczy powoli jego najdroższy pan, a on strzeże drogi. Tamci dwaj, co idą razem, są to jakieś istoty nieszkodliwe, zresztą dość sympatyczne. Jeden jest uśmiechnięty, od drugiego zaś z zawiniątka na plecach bije rozkoszna woń kiełbasy. Człowiek zły niósłby ze sobą kij, a nie kiełbasę.

Rozpatrzywszy teren i upewniwszy się, że jego pan i ci dwaj zdążają prosto gościńcem4, pies dał nurka w zielone rozlewisko i przepadł.

Trzej wędrowcy szli miarowym krokiem. Lekko im było na duszy, nieco ciężej na ciele. Matka Zdzisława uczyniła ze wszystkich bagażów trzy jednakowego ciężaru zawiniątka, którymi objuczyli się sprawiedliwie. Najwspanialszym ich bagażem była radość. Droga wiła się przed nimi w nieskończoność, niebo lśniło nad nimi wysokie, powietrze drgało, złotym przesiane pyłem. Wielka, potężna, kamienna zmora miasta zapadła się poza nimi, a na ich spotkanie wybiegł wiatr. Pogładził czuby ziarniste zbóż, zaszemrał wśród liści przydrożnych drzew, a potem przywitał ich pocałowaniem. Rozśpiewany ptak wyciągał z gardziołka cieniutką, srebrzystą nitkę śpiewu. Dymy z kominów wznosiły się prostym słupem, jak uczciwa ofiara Abla5.

— Będzie pogoda — rzekł Zenobi. — Wszystko wróży, że będzie pogoda. Dym idzie do góry, a jaskółki latają wysoko.

— Ja wierzę w przepowiednie — odpowiedział Zdzisław. — Przepowiednie są niezawodne: „Jeśli na świętego Prota jest pogoda albo słota, na świętego Hieronima deszczyk jest albo go nie ma”.

— Jest to roztropna przepowiednia, gdyby jednak ta zawiodła, ja mam w zapasie inną: „Jeśli na świętego Jana pada wieczór albo z rana, na świętego Izydora pada rano lub z wieczora”. A czy ty, Zbyszku, nie umiesz przepowiadać?

— Umiałbym, gdybym miał ojca pod ręką. Kiedy mojego staruszka drze lewa noga, będzie padało na amen, a gdy prawa, będzie też padało, ale dłużej.

— Dzisiaj nie będzie padało. Zbyszku, gdzie jest twoja apokaliptyczna bestia?

— Żebym ja wiedział... Apasz! Apasz!

Czarny czort przepadł jednak bez śladu, jedynie w oddali, w wiosce ukrytej wśród wysokich drzew, podniósł się przeraźliwy psi rejwach6 i serdeczne narzekanie.

— On musi być tam — rzekł Zbyszek markotnie.

— Ja mam najgorsze przeczucia — powiedział Zenobi. — Ten kundel postawi na nogi wszystkie wsie po drodze.

Około południa, gdy skwar począł dopiekać, usiedli na skraju sosnowego lasku, pachnącego żywicą. Było tu cienisto i zacisznie. Rozwiązali jedną sakwę i wydobyli część zapasów.

— Radujmy się! — rzekł Zdzisław. — Pierwszy posiłek na wolności.

Wziął na twardo ugotowane jajo i z należytą powagą uderzył nim kilkakrotnie o głowę Zenobiego.

— Nie możesz tłuc jajka o drzewo? — zapytał z żywym zainteresowaniem Zenobi.

— Jajo należy tłuc o przedmiot należycie twardy. Znajdź sól, przyjacielu. Zbyszek, rozdziel chleb!

Zbyszek jednakże nie słyszał. Legł na gorącej trawie i patrzył w las rozszerzonymi oczami, jak gdyby po raz pierwszy w życiu ujrzał taką gromadę drzew. Tyle miał w spojrzeniu radosnego zdziwienia, że Zdzisław trącił nieznacznie Zenobiego. Tamten mrugnął porozumiewawczo. Szczęście biednego chłopczyny, najmilszego przyjaciela, pomnożyło ich szczęście. Nie mówili przeto nic, w milczeniu położywszy przed nim jego część. Ujrzał ją dopiero po długiej chwili; zdawało się, że powrócił z innego świata, pożegnanego westchnieniem.

Zbliżyła się do nich godzina senna, zamroczona zapachem lata, leniwa i jakby nieprzytomna, ciężka, południowa godzina. Zaczęły się im kleić oczy, a wielka błogość owinęła ich miękkim dotknięciem. Zdzisław usiłował oprzytomnieć, gdy pociąg, wybijając swoim zwyczajem rytm heksametru7, przebiegł po pobliskim torze, ale i jego zmogło woniami i błękitną ciszą nasycone upojenie. Dwaj towarzysze już spali, więc i on, w tym fachu najbardziej zaprawny, też usnął.

Po niejakim czasie Zbyszek poczuł, że ktoś go gwałtownie trąca. Zerwał się, nie wiedząc dobrze, gdzie jest i co się z nim dzieje. Nie mógł pojąć w pierwszej chwili, dlaczego znalazł się w lesie. Przetarł oczy i krzyknął przeraźliwie. Krzyk ten zatarmosił Zenobim, żadnego wrażenia nie uczyniwszy jedynie na Zdzisławie, który spał jak ósmy brat śpiący8.

— Co ci się stało? — zduszonym z lęku głosem zapytał Zenobi.

— Patrz, patrz! — mówił rozpaczliwie Zbyszek.

Przed Zbyszkiem, w oczy mu przenikliwie patrząc, siedział piekielny Apasz i najwyraźniej śmiał się; przed nim leżały smętne, mocno potargane zwłoki dorodnej kury, wszystkie zaś znaki mówiły, że zginęła śmiercią gwałtowną.

— Łotrze! — krzyknął Zenobi, chwytając kij. — Co ty zrobiłeś?

Pies miał minę zdziwioną. Poczciwie przyniósł kurę, którą przecie mógł zjeść na własny rachunek. Skądże przeto te zdumione i krzykliwe gniewy? Przystanął ostrożnie na stronie i patrzył.

— Uciekajmy! — mówił gorączkowo Zenobi. — Za chwilę cała wieś na nas się zwali... Wcale bym się nie zdziwił, gdyby niedługo na trzech sosnach dyndało trzech wisielców... Nie! Nie trzech! Czterech! Czterech... Ten pies powinien wisieć pierwszy. Ach, ty podły kundlu! Zdzisławie, obudź się! Obudź się! — wrzasnął. — Musimy uciekać... Czy on umarł? A ty, psie, precz mi z oczów! Jeszcześ tu?... Zdzisławie, obudź się!

Poczęli tarmosić przyjaciela gwałtowniej, niż się tarmosi topielca, aby z niego wytrząść niepotrzebny nadmiar wody. Śpiący krzyknął wreszcie przeraźliwie i porwał się w niebotycznym zdumieniu.

— Czy już dzień? — zapytał. — Czemu mnie budzicie?

— Musimy wiać — mówił gorączkowo Zenobi. — Przeklęty pies zamordował kurę.

— To niech on ucieka — krzyknął Zdzisław.

Wiedząc jednak z Sienkiewicza, że podczas nagłego alarmu należy najpierw uciekać, porwawszy dobytek, a potem dopiero pytać, chwytał juki9 i choć snem zamroczony, po kilku minutach biegł ścieżyną na skraju lasu.

Długo biegli w zdyszanym milczeniu, wreszcie Zbyszek jęknął:

— Ja już nie mogę...

— Trzeba zwolnić — rzekł spoconym głosem Zenobi — gdyż wszyscy popadamy.

Usiedli na pochyłości kolejowego plantu i wszyscy obejrzeli się poza siebie.

— Więc nas gonią? — zapytał Zdzisław.

— Czy gonią, nie wiem — odrzekł Zenobi. — Ale powinni gonić...

Opowiedział mu dokładnie o krwawym postępku Apasza.

— Widziałem tę kurę — mówił z namysłem Zdzisław. — A gdzie jest pies?

Psa nigdzie nie było w pobliżu.

— Zapewne zjada w tej chwili obiad — mówił Zenobi. — Wesoły piesek, nie ma co! Uraczyłeś nas, Zbyszku, uraczyłeś, że nie można było lepiej.

— Ja nie wiedziałem... — zaczął Zbyszek płaczliwie.

— Czego nie wiedziałeś? Myślałeś zapewne, że twój pies jest takim dziwakiem, który się żywi szczawiem i marchewką? Ty we wszystko uwierzysz!...

— Przestań, Zenobi! — krzyknął Zdzisław. — Stało się... Wiemy, że w uczciwej kompanii mamy złodzieja, a cała rzecz w tym, że go się trzeba pozbyć czym prędzej.

Zbyszek milczał ponuro i patrzył w stronę, z której przybiegli. Zabolały go wymówki Zenobiego. On naprawdę nie wiedział, że Apasz uprawia niegodny i rozbójniczy proceder. Co oni teraz zrobią z psem? Oby się tylko nie pojawił w tej chwili, bo go czeka jakaś krzywda...

— Co z nim zrobić? — zawołał gwałtownie Zenobi. — Zastrzelę go!

— Ejże! A z czego? Z kija? Spokojnie, spokojnie, Zenobiuszku... Popatrz na Zbyszka; wprawdzie jeszcze nie płacze, ale za chwilę zemdleje z boleści.

— Ja do Zbyszka nie mam pretensji, ale z tym czworonogiem trzeba zrobić porządek. Przecie zaledwie wyszliśmy z miasta, a on już kradnie i morduje w biały dzień. Co będzie później? Przyłapią go, udowodnią, że to nasz pies, i będzie bal. Ja nie chcę towarzyskich stosunków z tym urwipołciem.

Zdzisław milczał, zanim Zenobi wydyszał swój burzliwy gniew, a potem rzekł:

— Zbyszku, czy twojemu psu wielka stanie się krzywda, jeśli go zgubimy w drodze?

— Bynajmniej — odpowiedział głucho Zbyszek — to mądry pies...

— Dobrze! Otóż widzę stąd jakąś stację kolejową. Wsiądziemy w pociąg i za tanie pieniądze przejedziemy pewną przestrzeń, a potem pójdziemy dalej. Inaczej zawsze nas znajdzie. Czy tak będzie rozsądnie?

— Doskonale! — krzyknął Zenobi. — Chodźmy czym prędzej, bo pociąg może nadejść lada chwila. Wstawaj, Zbyszek!

Zbyszek jednak zapatrzył się w las jak urzeczony; ukrywając się zręcznie, indiańską modą, niemal pełzając przy ziemi wśród drzew, przekradał się Apasz. Przystanął i spoza rudego pnia sosny spojrzał wprost na swojego pana, tak że oczy ich się spotkały. Pies powiedział mu wyraźnie spojrzeniem: „Widzę cię, ale się nie zbliżę, bo tamci mają do mnie złość. Nie troszcz się o mnie!”.

— Zbyszek! W co ty się tak wpatrujesz? — zapytał podejrzliwie Zenobi.

Zbyszek porwał się, jakby schwytany na gorącym uczynku.

— Patrzę... tak sobie... chodźmy! — rzekł szybko. — Zamyśliłem się...

Nie obejrzał się ani razu i szedł na samym przedzie z gorliwym pośpiechem. Dopiero po niejakim czasie, siedząc już w wagonie, wyjrzał nieznacznie przez okno: Apasz przysiadł za studnią i wychyliwszy głowę, szpiegował.

— Bardzo ci przykro? — spytał miękko Zdzisław.

— Oczywiście — odrzekł Zbyszek. — Kocham tego psa. To wierny pies...

— Ale łotr spod ciemnej gwiazdy! — wtrącił Zenobi.

— Mój drogi — rzekł Zdzisław. — Pies jest psem. Bardzo wątpię, czy lew zapytuje Murzyna: „Czy szanowny czarny dżentelmen nie ma nic przeciwko temu, abym go zjadł?”. Gdybyś przez sto lat tłumaczył Apaszowi, że mordowanie kur jest towarzyskim nietaktem, nigdy ci nie uwierzy.

— Istnieją przecie spokojne i dobrze wychowane psy...

— W tym rzecz! Jego, zdaje się, chował głód. Zresztą nie należy mówić źle o nieobecnych. Był pies, nie ma psa... Na dobrą sprawę, gdyby był przy nas, można by go jako tako upilnować, ale dreszcz mnie przechodzi na myśl, co on teraz pokaże. Niedługo jajko w tej okolicy będzie kosztowało złotego, bo kury wyginą. Zbyszek! Rozchmurz twarz, bo się ciemno robi na świecie. A teraz się uśmiechnij! Dobrze... Za godzinę wysiadamy.

— Siedemnasta osiem — rzekł fachowo Zenobi.

W przedziale znajdował się jedynie jakiś mąż izraelicki10, który patrzył na nich ciekawie. Od dawna chciał coś rzec, ale się wahał, teraz dopiero zapytał z żywym zainteresowaniem:

— Panowie daleko jedzie?

— Do Rzymu11! — odparł ponuro Zenobi.

— Gdzie to jest?

— Za Skierniewicami12.

— Może być... A czemu jajko ma kosztować złotego? Co znaczy: jedno jajko złotego?

— Ach, o to panu idzie, panie kupiec?

— Pewnie, że o to. Kurów nie ma być? Czemu nie ma być?

— Tak opowiadają... — odrzekł Zenobi niepewnie.

— Kto opowiada, kto? Ja jestem kupiec na jaja, no to chciałbym wiedzieć

— Podobno jakiś pies dusi kury w tej okolicy — objaśnił Zdzisław.

— Słyszałem, jak panowie mówili... No, to co? Niech zdrów będzie! Jak on cokolwiek wydusza, będzie lepiej. Teraz jajka jest dużo, że się psuje, i jajko kosztuje dwa grosze. Co można zarobić na dwa grosze, pytam się? Czy to jest cena? Jak w Brazylii mają za dużo kawy, to ją wsypują w morskie wode, aby utrzymać cenę. W Rumunii pomerance też wrzucali do oceana13. W te okolice jest tak samo. Zapytasz się, czy jest cielaki na sprzedaż, mówią, że cielaki nie ma, tylko jajka. Zapytasz o masło, nie ma masła, tylko znowu jajka jest. Jak tu żyć? Bardzo się cieszę, że ten pies ma kepełe14. On wie, co robi. Jak on wygląda?

— A skąd my możemy wiedzieć?

— To dziwne... Sołł sajn gesind!15 Panowie nie wie, jak wygląda ten psina? To ja pana powiem... Jest czarny i taki wielki jak cielak.

— Skąd pan wie? — wrzasnął Zenobi.

— To nie jest sztuka wiedzieć. Jak panowie wsiadali na stacji, on się schował za pompe od studnie i spoglądał do tego okna. Ja bym jego kupił... To mądry burek musi być...

— Uciekajmy! — szepnął Zdzisław, nachyliwszy się do Zenobiego.

— Zaraz będzie stacja — odszepnął Zenobi, zaniepokojony.

Gdy pociąg począł podskakiwać na skrzyżowaniach, wynieśli się czym prędzej z przedziału, uprzejmie pożegnawszy gadatliwego brodacza, który zapytał z głupia frant:

— Czy to już Rzym?

— To zaczyna być przeraźliwe! — mówił Zenobi, gdy znaleźli się na drodze. — Ten pies jest upiorem. Słyszeliście? Był na stacji i na oczy się nie pokazał.

— Rozumny pies! — rzekł Zdzisław z uznaniem. — Arcywyga! Podniesie cenę jaj w okolicy i wpłynie na giełdę. Wiesz, Zbyszku, co ci powiem? To bardzo pięknie ze strony Apasza, że nas nie opuścił i szedł naszym śladem, okazawszy poza tym wiele taktu, że nie chciał się nam pokazać.

— On zawsze był taki — odrzekł Zbyszek z przejęciem.

Zenobi milczał, wzruszywszy ramionami.

Szli powoli ku zachodowi, okolicą żyzną i zbożną16, ścieżkami wśród pól, nie tracąc z oczów gościńca, co od czasu do czasu dymił białym pyłem, zwijającym się w kłęby, gdy po nim przebiegł automobil. Odwalili pociągiem szmat drogi, postanowili przeto wędrować do zachodu słońca i pod wieczór dopiero rozbić obóz. Szli jednak nietęgo, nieprzywykli do wielkich marszów i do dźwigania tobołków. Po dwóch godzinach począł patrzeć jeden na drugiego, oczekując wezwania do spoczynku, żaden jednak nie chciał się przyznać pierwszy do utrudzenia. Nie było zresztą w pobliżu odpowiedniego miejsca na obóz, bo jak okiem sięgnąć, płasko położyły się pola i nigdzie nie było wody. Po niejakim czasie dopiero ciemną, skłębioną fontanną wytrysnęły na widnokręgu czuby drzew. Bez porozumienia skierowali się od razu w tę stronę. Szli ostatnim już wysiłkiem, coraz więcej pochyleni, a wspaniałe drzewa były wciąż daleko.

— Najdłuższą jest zawsze ostatnia część drogi — stęknął Zenobi. — Która to może być godzina?

— Prawie siódma — odpowiedział Zdzisław, spojrzawszy na zegarek.

— W takim razie, z małymi przerwami, jesteśmy od czternastu godzin na nogach. Do tych drzew będzie najmniej mila. Zbyszek, dychasz jeszcze?

Zbyszek chciał odpowiedzieć, ale nie mógł. Pokazał ręką na piersi i smutno się uśmiechnął.

— Za chwilę będziemy go nieśli... — rzekł zaniepokojony Zdzisław.

— Coś szemrze! — radośnie oznajmił Zenobi. — Cicho!

Poczęli nasłuchiwać, zaczaiwszy się w wielkiej ciszy.

— Woda! — krzyknął Zdzisław. — W tamtej stronie.

Za wzgórkiem wydętym jak bochenek chleba (żytniego chleba, bo wzgórze szumiało żytem) wiła się wężowymi skrętami rozpadlina, obrzeżona jak rzęsami ciżbą17 karłowatych, w wiecznym strachu drżących osik18. Na dnie mruczał strumyczek, zły i niecierpliwy, gdyż kamień zagradzał mu drogę. Nikły był to głosik, popłakiwanie rozżalonego smarkacza i tylko wspaniałe muzykalne ucho Zenobiego mogło go uchwycić.

— Co to jest? — przerażonym szeptem krzyknął Zdzisław i odskoczył.

Tuż nad jego uchem rozdarł się triumfalny ryk spragnionej krowy, która ujrzała wodę.

— To ja się tak cieszę — zaśmiał się Zenobi.

— Przepadnij, trąbo jerychońska19! Rycz, ile chcesz, ale nie nad uchem. Do roboty, chłopaki!

Duch się w nich naprężył, poczuwszy woń kiełbasy. Jest to jedna z tajemnic ludzkiego ducha. Zrzucili z siebie juki i nie mieszkając20, poczęli ustawiać białe gniazdo namiotu. Był to smętny namiot i sądząc z żałosnego jego wyglądu, można było śmiało przypuścić, że ochraniał ludzkie głowy już podczas odsieczy Wiednia21. Namiot nieba zwisa jednak nieco dłużej i jest dobrze. Wsparty na szybko wyciętym osikowym kiju, zabielił się wdzięcznie na tle nieba pomalowanego w tej chwili na śliczny kolor, jakim się barwi pierś gołębia.

— Niech zapłonie ognisko! — z wielką powagą rzekł Zdzisław. — Zbyszku, przynieś wodę!

Owładnęła nimi gorączkowa radość, a znużenie opadło z nich jak zakurzone szaty z wędrowca. Poruszali się szybko i zręcznie. Zbyszek, który niedawno padał z nóg, krzątał się najżywiej; przyniósł wodę w blaszanym naczyniu i czekał, kiedy Zenobi wspaniałym oddechem rozżarzy tlący się ogieniek. Zdzisław wydobywał zapasy.

Zdaje się, że wielkie szczęście mieszka na szerokich polach pod wysokim niebem, bo gdy legli przy ogniu, w tej samej chwili uśmiechnęły się trzy twarze najszczęśliwszym uśmiechem. Tak było na całym świecie cicho, że słychać było, jak czasem jeden kłos zboża otarł się o inny. Strumyczek popłakiwał cichuteńko, jakby i on usypiał. Znużony dzień owinął się we mgłę i zasnął.

— Gwiazdy, o, jakie gwiazdy... — szepnął Zbyszek.

Zdawało się im, że są jakieś inne, nieznane, czystsze i piękniejsze niż te, co drżą ponad zadymionym miastem.

Trzej szczęśliwi przytulili się do siebie, patrzyli w niebo i słuchali wielkiej, głębokiej ciszy.