AKT PIERWSZY

Dowiaduję się z tego listu, że Don Pedro Aragoński1 przybywa tej nocy do Mesyny2.

W tej chwili musi już być bardzo blisko. Kiedy go opuściłem, był stąd niecałe trzy mile.

Ile szlachty straciliście w tej rozprawie?

Ogółem bardzo mało, a żadnej znakomitości.

Zwycięstwo jest podwójne, gdy zwycięzca wraca do domu z armią w całym komplecie. Czytam tu, że Don Pedro wielkimi obsypał honorami młodego florentyńczyka nazwiskiem Klaudio.

Na co uczciwie zasłużył, przyznał mu wspaniałomyślnie Don Pedro. Nad wiek się swój sprawił; pod postacią baranka pokazał lwie serce. Czyny jego przechodzą moją zdolność opowiadania3.

Ma on tu stryja w Mesynie, którego ta wiadomość niepomału4 uraduje.

Wręczyłem mu już listy, a radość jego tak była wielka, że przez sam zbytek przybrała znaki goryczy.

Łzami się zalał?

Obficie.

Miły wylew miłości: nie ma uczciwszej twarzy jak twarz tak omyta. Jakże lepiej płakać z radości niż radować się z płaczu!

Powiedz mi, proszę, czy i pan Zawadiaka z wojny powrócił?

Nie znam nikogo, który by się tak nazywał, łaskawa pani; nie słyszałem o tym nazwisku w całej armii.

O kogo się pytasz, synowico5?

Moja kuzynka chce mówić o panu Benedyku z Padwy.

O, ten powrócił; zawsze wesół po staremu.

On tu po rogach ulic porozwieszał kartelusze6 i wyzwał Kupidyna7 na łuki. Błazen mojego stryja, czytając wyzwanie, podpisał Kupidyna8 i wyzwał go na kusze9. Powiedz mi, proszę, ilu zabił i zjadł w tej wojnie? Ale naprzód powiedz, ilu zabił? Bo przyrzekłam zjeść, co zabije.

Za daleko posuwasz żarty z Benedykiem, synowico, ale on ci dotrzyma placu, ani wątpię.

W tej wojnie niepospolite oddał on usługi.

Mieliście zapewne spleśniałą żywność, a on ją wam zjeść dopomógł, bo waleczny z niego krajczy10 i wyborny ma żołądek.

I żołnierz z niego nie lada, pani.

Dzielny z niego żołnierz przy lada pani, ani wątpię; ale przy lada panu?

Pan przy panu, a mąż przy mężu, wielką rycerską cnotą odziany.

Chcesz powiedzieć nadziany — lecz co do nadzienia — zresztą, wszyscy jesteśmy śmiertelni.

Nie sądź o mojej synowicy z tego, co słyszysz. Jest bowiem rodzaj wesołej wojny między nią a Benedykiem i byle się spotkali, zaczynają utarczki na dowcipy.

W których niewiele wygrywa. W ostatnim spotkaniu okulały cztery z pięciu jego dowcipów11; został jeden na zarząd całego człowieka, a jeśli z tym potrafi ciepło się chować, niechże go strzeże jako jedyną różnicę między nim a jego koniem, bo to cały skarb, który mu został na znak, że jest rozumnym stworzeniem. Któż teraz jego towarzyszem? Bo co miesiąc ma nowego ślubnego brata.

Czy być może?

I bardzo może. U niego wiara, jak kapelusz, idzie za modą.

Pan ten, jak widzę, nie bardzo korzystny ma rachunek w pani regestrach12.

To prawda; ale inaczej spaliłabym moje biuro. Powiedz mi, proszę, kto dziś jego towarzyszem? Czy znalazł postrzeleńca gotowego przedsięwziąć z nim podróż na dwór Lucypera?

Zwykle przebywa w towarzystwie dostojnego pana Klaudio.

O panie, przyczepi się do niego jak choroba: łatwiej się nim zarazić niż dżumą, a zarażony szaleje natychmiast. Boże zmiłuj się nad Klaudiem! Jeżeli się Benedykiem zaraził, wyda tysiąc talarów, nim wróci do zdrowia.

Dołożę starania, żeby żyć z panią w zgodzie.

Radzę ci.

Ty przynajmniej, synowico, nigdy nie oszalejesz.

Chyba w czasie upałów styczniowych.

Don Pedro przybywa.

Dobry panie Leonato, wychodzisz na spotkanie kłopotów. Zwykłym światowym trybem ludzie unikają kosztów, a ty ich szukasz.

Nigdy kłopot nie wszedł do mojego domu w postaci waszej łaskawości; bo skąd wychodzi kłopot, zostawia ulgę; gdy po waszym oddaleniu się zostanie mi w domu smutek, a pożegna mnie szczęście.

Zbyt chętnie podejmujesz ciężar. Zapewne twoja córka?

Tak przynajmniej mówiła mi nieraz jej matka.

Czy miałeś wątpliwości, skoro robiłeś pytania?

Nie, signor Benedyk, bo byłeś podówczas jeszcze dzieckiem.

Dostałeś, czegoś szukał, Benedyku. Możemy teraz domyślać się, czym jesteś, gdy już wyrosłeś na męża. Zresztą sama córka pokazuje ojca. Szczęść ci Boże, piękna pani, bo jesteś obrazem dostojnego ojca.

Jeśli dostojny Leonato jest jej ojcem; jakkolwiek do niego podobna, nie chciałaby za całą Mesynę nosić jego głowy na swoich ramionach.

Dziwię się, signor Benedyku, że jeszcze otwierasz usta, choć nikt cię nie słucha.

A, droga pani Wzgardnicka, czy jeszcze przy życiu?

Jakżeby mogła umrzeć wzgarda, póki jej starczy tak przedniej strawy jak signor Benedyk? Uprzejmość sama musi się zmienić na wzgardę, gdy się jej pokażesz na oczy.

Więc uprzejmość ta jest wietrznicą13. To jednak pewne, że kochają mnie wszystkie kobiety wyjąwszy ciebie, pani, a ja pragnąłbym z całego serca, żeby mniej było twarde moje serce, bo muszę wyznać, że dotąd nie kocham żadnej.

Co za szczęście dla kobiet! Inaczej musiałyby się kłopotać niesmacznym kochankiem. Dzięki Bogu i krwi mej zimnej, pod tym przynajmniej względem jestem twojego humoru, signor Benedyku: wolałabym raczej słuchać szczekania mojego psa na wrony niż miłosnych oświadczeń kochanka.

Niechże Bóg zachowa panią długo w tym usposobieniu! Twarz jakiegoś szlachcica ujdzie tym sposobem przeznaczonego jej podrapania.

Jeżeli twarz ta podobna do twojej, signor Benedyku, podrapanie nie zrobiłoby jej wielkiej krzywdy.

Wyznaję, że trudno znaleźć ćwiczeńszego mistrza dla papugi.

Lepszy ptak z moim językiem niż bydlę z twoim, signor.

Chciałbym, żeby koń mój tak był szybki i tak niestrudzony jak język twój, pani. Lecz pędź dalej z Bogiem, co do mnie, skończyłem.

Kończysz zawsze końskim konceptem; nie od dziś znam cię, ptaszku.

Na tym stanęło. Signor Klaudio i signor Benedyku, drogi mój przyjaciel Leonato zaprasza nas wszystkich. Mówię mu, że zostaniemy tu przynajmniej miesiąc, a on prosi Boga z całej duszy, żeby jaki przypadek dłużej nas zatrzymał. Przysiągłbym bez obawy, że nie jest obłudnikiem, lecz że zaprasza nas z serca.

Gdybyś przysiągł, dostojny panie, nie złożyłbyś fałszywej przysięgi.

Pozwól mi pozdrowić cię, mój książę; skoroś się z bratem twoim pojednał, winienem ci wszystkie moje służby.

Dziękuję ci, Leonato. Nie lubię próżnej gadaniny, lecz dziękuję ci.

Czy raczy wasza łaskawość otworzyć pochód?

Daj mi rękę, Leonato, pójdziemy razem.

Mój Benedyku, czy zauważałeś córkę Leonata?

Nie zauważałem jej, lecz patrzyłem na nią.

Czy nie skromna z niej panienka?

Mamże ci po prostu zdanie moje otworzyć, jak uczciwemu człowiekowi przystoi, czy też chcesz, żebym ci po mojemu odpowiedział jak deklarowany tyran płci pięknej?

Powiedz mi, proszę, zdanie twoje po prostu.

Więc ci powiem, że mi się zdaje za niska na szczytne pochwały, za czarna na świetne pochwały14, a za mała na wielkie pochwały. To tylko mogę na korzyść jej powiedzieć, że gdyby inna była, jak jest, nie byłaby piękna, a że nie jest inna, jak jest, nie podoba mi się wcale.

Nie bierz tego, co mówię, za żarty, ale powiedz mi szczerze swoje o niej zdanie.

Czy chciałbyś ją kupić, że się tak o nią wypytujesz?

Alboż skarby świata starczyłyby na kupno takiego klejnotu?

I na pokrowiec w dodatku. Ale czy mówisz to naprawdę, czy stroisz tylko żarty i chcesz dowodzić, że Kupido dobry strzelec na zające, a Wulkan rzadki cieśla15? Powiedz, z jakiego tonu trzeba śpiewać, żeby się zgodzić z twoją piosenką?

W moich oczach jest to najpiękniejsza pani, na którą kiedykolwiek patrzyłem.

Choć mogę jeszcze widzieć bez okularów, nic takiego nie dostrzegłem. Kuzynka jej, gdyby nie opanowały jej furie, tak by ją prześcignęła pięknością, jak pierwszy maja prześciga ostatni dzień grudnia. Mam zresztą nadzieję, że nie myślisz zapisać się do bractwa żonatych. Czy się mylę?

Gdyby Hero chciała być moją żoną, nie odpowiadam za siebie, choćbym ci przysiągł, że nie myślę o żonie.

Czy do tego już przyszło? Nie ma więc na ziemi człowieka, który by chciał nosić kapelusz bez trwogi?16 Nigdy więc nie zobaczę kawalera o sześciu krzyżykach17? Rób, co ci się podoba. Skoro chcesz gwałtem ugiąć kark pod jarzmo, nośże jego piętno i spędzaj niedziele na wzdychaniu. Ale patrz, Don Pedro szukać nas przychodzi.

Cóż za tajemnica was zatrzymała, żeście nam nie towarzyszyli do domu Leonata?

Chciałbym, żeby wasza łaskawość zmusiła mnie do wyznania.

Więc ci to na twoje maństwo18 rozkazuję.

Słyszysz, hrabio Klaudio? Bądź przekonany, że w potrzebie umiem zachować tajemnicę, jak gdybym nie miał języka; ale na moje maństwo, uważaj tylko, na moje maństwo. Zakochał się. „W kim?” — zapyta wasza łaskawość. Odpowiedź będzie węzłowata: w Hero, węzłowatej córce Leonata.

Gdyby tak było, to by się to łatwo odkryło.

Zupełnie jak w starej bajce: tak nie jest, tak nie było, uchowaj Boże, żeby tak było.

Jeśli się moja namiętność wkrótce nie zmieni, uchowaj Boże, żeby było inaczej.

Amen, jeśli ją kochasz, bo godna tego ta młoda pani.

Mówisz to, książę, żeby mnie zbadać.

Na honor, mówię, co myślę.

Na uczciwość, książę, powiedziałem, co myślałem.

Na dwa moje honory i dwie uczciwości, ja także powiedziałem, co myślałem.

Że kocham ją, czuję.

Że jest miłości godna, wiem.

Że ani czuję, jak kochać ją można, ani wiem, jak miłości tej godna, to moje przekonanie, którego żaden ogień ze mnie nie wytopi; umrę z nim na stosie.

Byłeś zawsze zatwardziałym kacerzem19 w rzeczach piękności.

I teraz, żeby zostać wiernym swojej roli, własnemu przekonaniu gwałt zadajesz.

Że mnie kobieta poczęła, dziękuję jej; że mnie wychowała, dziękuję jej bardzo pokornie; lecz żeby mi nad czołem psy nawoływano20 lub żebym róg mój na niewidzialnym pasie miał zawieszać21, niech mi wszystkie kobiety wybaczą. Żeby im nie robić krzywdy, nie wierząc jednej, przywłaszczam sobie prawo nie ufać żadnej. Koniec końcem, a najlepszy to koniec, chcę żyć i umrzeć kawalerem.

Jeszcze przed śmiercią zobaczę cię wybladłego z miłości.

Z gniewu, choroby lub głodu, to być może, mój książę, lecz z miłości — nigdy. Dowiedź mi raz, że więcej krwi straciłem z miłości, niż jej znalazłem w szklance wina, a pozwalam wykłuć sobie oczy piórem poety miłosnych sonetów i powiesić się na drzwiach zamtuza22 na znak ślepego Kupidyna.

Zgoda. Jeśli kiedykolwiek od wiary tej odstąpisz, będziesz znakomitym dla drugich przykładem.

Jeśli od niej odstąpię, powieś mnie w butelce jak kota i strzelaj do mnie jak do celu, a kto mnie trafi, klep go po ramieniu i nazwij go Adamem23.

Czas to pokaże. I dziki byk do jarzma przyucza się z czasem24.

Dziki byk, być może; ale jeśli kiedykolwiek roztropny Benedyk pozwoli sobie na kark włożyć to jarzmo, odbierz bykowi rogi, a posadź je na moim czole; niech portret mój jaki bohomaz nabazgrze, a na dole wielkimi literami jak na stajni: „Tu dobre konie do najęcia”, niech na tym wizerunku napisze: „Tu żonaty Benedyk do widzenia”.

Jeśli się to zdarzy, co za rogobodziec z ciebie będzie!

Byle Kupido całego sajdaka25 w Wenecji nie wystrzelał26, zadrżysz przed nim niedługo.

To chyba będzie trzęsienie ziemi.

Zastosujesz się do okoliczności, tymczasem, dobry mój signor Benedyku, idź do Leonata, poleć mnie jego względom, i powiedz mu, że nie chybię27 wieczerzy, bo wielkie porobił przygotowania.

Dość we mnie atłasu na takie poselstwo. Kończąc, polecam was...

Bożej opatrzności. Dan w naszym grodzie, gdybyśmy go mieli...

Szóstego Juli28: wasz życzliwy przyjaciel, Benedyk.

Dajcie pokój żartom. Cała tkanina waszej rozmowy tylko okrawkami bramowana29, a bramy nie bardzo mocno przyszyte. Nim zaczniecie wojować konceptami z kalendarza, zróbcie wprzódy rachunek własnego sumienia. A teraz, Bóg z wami.

Wielką mi, panie, świadczyć możesz łaskę.

Czy Leonato ma syna, mój książę?

Cóż tam, bracie? Gdzie syn twój, mój synowiec? Czy zamówił muzykę?

Zajmuje się tym gorliwie. Ale, bracie, mogę ci powiedzieć nowiny, o których ci się nie marzyło.

Czy dobre?

To zależy od pieczęci, którą na nich skutek wyciśnie; lecz mają piękne okładki i dobrze im patrzy z miny. Jeden z moich pachołków podsłuchał rozmowy księcia i hrabiego Klaudio, gdy się przechadzali w cienistej alei mojego ogrodu. Książę wyznał hrabiemu, że kocha moją synowicę, twoją córkę, i zamierza oświadczyć się jej tej nocy podczas tańca; jeżeli odpowiedź będzie pomyślna, nie chce zasypiać sposobności, ale natychmiast prosić o twoje zezwolenie.

Czy pachołek, który ci to opowiadał, ma w głowie trochę oleju?

Bystry i uczciwy z niego chłopak. Poślę po niego, weź go sam na wywód słowny.

Nie, nie. Weźmy wszystko za sen i czekajmy, póki się sam nie sprawdzi. Uwiadomię jednak córkę o wszystkim, żeby się przygotowała na odpowiedź, gdyby przypadkiem sprawdziła się wiadomość. Idź, proszę, i pogadaj z nią o tej sprawie.

Kuzynowie, wiecie, co macie robić. O, daruj, przyjacielu; chodź ze mną, potrzebna mi twoja rada. Dobrzy kuzynowie, dołóżcie starania, czas nagli.

Przez Boga żywego, panie mój, co ci się stało? Skąd ten smutek niezmierzony?

Jak przyczyna jego nie ma granic, tak smutek ten nie ma końca.

Wypadałoby jednak słuchać rozumu.

A gdy go wysłucham, co na tym zyskam?

Jeśli nie bezpośrednie lekarstwo, to przynajmniej spokojną cierpliwość.

Dziwi mnie, że ty, pod Saturnem, jak sam powiadasz, zrodzony31, chcesz moralne lekarstwo na śmiertelną zapisywać chorobę. Nie mogę utaić, kim jestem: muszę być smutny, gdy mam do tego powody, i na niczyje nie uśmiechać się żarty; jeść, gdy jestem głodny, i na niczyje nie czekać pozwolenie; spać, gdy mnie sen morzy, i nie troszczyć się o niczyje sprawy; śmiać się, gdy jestem wesoły, i niczyim przywidzeniom nie schlebiać.

Zgoda, ale nie powinieneś puszczać cugli wszystkim swoim urojeniom, dopóki nie będziesz samowładnym panem swojej woli. W ostatnich czasach powstałeś przeciw bratu, który dopiero co przyjął cię do łaski; trudno, żebyś w nią korzeń silnie zapuścił, jeśli sam sobie nie dasz potrzebnej na to pogody: stosujmy porę do naszego żniwa.

Wolałbym być cierniem w płocie niż różą w jego łasce. Lepiej krwi mojej przystoi być od wszystkich wzgardzonym niż miną układną miłość bliźniego wykradać; bo jeśli tym sposobem nie zarobię na imię uczciwego pochlebcy, to przynajmniej nikt nie zaprzeczy, że jestem szczerym hultajem. Ufają mi, póki noszę kaganiec; puszczają mnie wolno, póki mam postronek na nogach; ja też z mojej strony postanowiłem nie śpiewać w klatce. Kąsałbym, gdybym mógł otworzyć szczęki, gdybym miał wolność, robiłbym, co mi się podoba; tymczasem zostaw mnie, jak jestem, nie próbuj daremno zmienić mojej natury.

A czy nie mógłbyś, panie, użyć korzystnie swojego nieukontentowania?

Używam go, jak mogę, bo jego tylko samego używam. Lecz ktoś nadchodzi.

Co tam nowego, Borachio?

Przychodzę z wielkiej uczty na zamku. Leonato księciu, twojemu bratu, królewskie wyprawia tam przyjęcie. Mogę też, panie, dać ci wiadomość o zamierzonym małżeństwie.

Czy zda się na grunt, na którym można by wybudować jaką psotę? Kto jest ten szaleniec, co się z kłopotem zaręcza?

Kto? Mój książę, twojego brata prawa ręka.

Co mówisz? Nieoszacowany Klaudio?

On właśnie.

Doskonały kawaler! A na kogo to, na kogo strzelił okiem?

Naturalnie na Hero, córkę i dziedziczkę Leonata.

Nie lada marcówka32! Jakżeś się o tym dowiedział?

Paliłem kadzidło w zatęchłej komnacie, aż tu mi wchodzą książę i Klaudio, ręka pod rękę, w poważnej rozmowie. Wkradłem się za obicie i słyszałem, jak między nimi stanęło, że książę będzie się starał o Hero jakby dla siebie, a skoro otrzyma przyrzeczenie, odstąpi ją hrabi Klaudio.

Idźmy tam, idźmy. Może i znajdzie się tam jaka strawa dla mojej złości. Cała sława mojego upadku należy się temu młodemu dorobkiewiczowi; byle mi się w czymkolwiek pokrzyżować plany jego udało, będzie to dla mnie błogosławieństwem. Czy mi dopomożecie? Czy mogę na was rachować?

Na śmierć i życie, mości książę.

Idźmy na wielką ich ucztę; radość ich tym większa, że jestem pobity. Ach, gdyby ich kucharz moje miał myśli! Idźmy zobaczyć, co się da zrobić.

Jesteśmy na twoje rozkazy, mości książę.