9. Andrew Scheuchzer

Stało się to któregoś czwartku, kiedy londyńskie zoo było zamknięte dla publiczności. Pan Thomas Greggs, strażnik w pawilonie jaszczurów, czyścił baseny i terraria swych podopiecznych. Był zupełnie sam w oddziale płazów, gdzie wystawiono salamandrę olbrzymią japońską, amerykańskiego „diabła błotnego”, Andriasa Scheuchzeri i mnóstwo drobnych traszek, jaszczurek, aksolotlów, syren, odmieńców jaskiniowych, żebrowców i innych odmieńcowatych. Pan Greggs uwijał się ze szmatą i miotłą, pogwizdując sobie Annie Laurie1. Nagle ktoś za nim skrzeczącym głosem powiedział:

— Zobacz, mamusiu!

Pan Thomas Greggs obejrzał się, ale nikogo tam nie było; tylko diabeł błotny mlaskał w swoim mule, a wielki czarny jaszczur, ten Andrias, opierał się przednimi łapkami i kręcił tułowiem. „Coś mi się wydawało” — pomyślał pan Greggs i dalej zamiatał podłogę, aż świszczało.

— Popatrz, jaszczur! — odezwało się za nim.

Pan Greggs odwrócił się szybko; czarny płaz patrzył na niego, mrugając dolnymi powiekami.

— Brr, ten jest obrzydliwy — powiedział nagle. — Chodźmy stąd, kochanie.

Pan Greggs otworzył usta ze zdziwienia.

— Co?

— Nie gryzie? — zaskrzeczał płaz.

— Ty... ty umiesz mówić? — wyjąkał pan Greggs, nie wierząc własnym zmysłom.

— Ja się go boję — wyrzucił z siebie jaszczur. — Mamusiu, co on jada?

— Powiedz dzień dobry — wykrztusił zdumiony pan Greggs.

Płaz zakręcił tułowiem.

— Dzień dobry — zaskrzeczał. — Dzień dobry. Dzień dobry. Mogę mu dać ciastko?

Pan Greggs sięgnął zmieszany do kieszeni i wyciągnął kawałek bułki.

— Na, tu masz.

Jaszczur wziął bułkę do łapki i zaczął ją próbować.

— Popatrz, jaszczur — chrząkał zadowolony. — Tatusiu, czemu jest taki czarny? — Nagle zanurzył się w wodzie i wystawił tylko głowę. — Dlaczego jest w wodzie? Dlaczego? Hu, ten jest obrzydliwy!

Pan Greggs drapał się zdumiony po karku. „Aha, on powtarza to, co usłyszy od ludzi”.

— Powiedz Greggs — spróbował.

— Powiedz Greggs — powtórzył jaszczur.

— Pan Thomas Greggs.

— Pan Thomas Greggs.

— Dzień dobry panu.

— Dzień dobry panu. Dzień dobry. Dzień dobry panu.

Wydawało się, że płaz nie może nacieszyć się mówieniem, ale Greggs nie wiedział, co jeszcze mu powiedzieć. Pan Thomas Greggs nie był człowiekiem zbyt elokwentnym.

— Teraz się zamknij — powiedział — a jak skończę, będę cię uczył mówić.

— Teraz się zamknij — zamruczał jaszczur. — Dzień dobry panu. Popatrz, płaz. Będę cię uczył mówić.

Jednakże dyrekcja zoo niechętnie patrzyła na to, że strażnicy uczą swe zwierzęta jakichś sztuczek. Słoń to co innego, ale pozostałe zwierzęta są tu w celach edukacyjnych, a nie żeby urządzać jakiś cyrk. Dlatego pan Greggs przebywał na oddziale płazów w zasadzie potajemnie, gdy już nikogo tam nie było. Ponieważ był wdowcem, nikt nie dziwił się, że samotnie spędza czas w pawilonie z jaszczurami. Każdy człowiek ma jakieś upodobania. Zresztą oddział płazów odwiedzało mało ludzi; to raczej krokodyl cieszył się dużą popularnością, ale Andrias Scheuchzeri na ogół spędzał dni samotnie.

Kiedyś, gdy już się ściemniało i zamykano pawilony, dyrektor zoo sir Charles Wiggam przechodził przez niektóre oddziały, żeby się przekonać, czy wszystko jest w porządku. Gdy szedł przez oddział płazów, coś zapluskało w jednym z basenów i ktoś skrzekliwie powiedział:

— Dobry wieczór panu.

— Dobry wieczór — odpowiedział zdziwiony dyrektor. — Kto tam jest?

— Przepraszam pana — powiedział skrzekliwy głos. — To nie jest pan Greggs.

— Kto tam jest? — powtórzył dyrektor.

— Andy. Andrew Scheuchzer.

Sir Charles podszedł bliżej do basenu. Siedział tam tylko wyprostowany i nieruchomy jaszczur.

— Kto to mówił?

— Andy, proszę pana — powiedziała salamandra. — Kim pan jest?

— Wiggam — wykrztusił zaskoczony sir Charles.

— Miło mi — odparł Andrias uprzejmie. — Jak się pan ma?

— Do diaska! — wrzasnął sir Charles. — Greggs! Hej, Greggs!

Jaszczur, nie czekając na dalszy rozwój wypadków, drgnął i błyskawicznie schował się w wodzie.

W drzwiach pojawił się Thomas Greggs, zdyszany i zaniepokojony.

— Słucham pana.

— Greggs, co to znaczy? — rzucił sir Charles.

— Stało się coś, proszę pana? — wyjąkał Greggs niepewnie.

— To zwierzę mówi!

— Proszę wybaczyć — powiedział załamany pan Greggs. — Nie wolno ci tego robić, Andy. Tysiąc razy ci mówiłem, że nie powinieneś naprzykrzać się ludziom swoim gadaniem. Proszę wybaczyć, panie dyrektorze, to się więcej nie powtórzy.

— To wy nauczyliście tego płaza mówić?

— Ale to on zaczął, proszę pana — bronił się Greggs.

— Mam nadzieję, że to się już nie powtórzy, Greggs — powiedział surowo sir Charles. — Będę was miał na oku.

Po pewnym czasie sir Charles i profesor Petrov rozmawiali o tak zwanej inteligencji zwierząt, o odruchach warunkowych i o tym, jak popularne poglądy przeceniają zdolności rozumowe zwierząt. Profesor Petrov wyraził wątpliwość odnośnie koni z Eberfeld, które podobno potrafiły nie tylko liczyć, ale też podnosić do potęgi i pierwiastkować. „Przecież nawet normalny, wykształcony człowiek nie umie pierwiastkować” — powiedział wielki uczony. Sir Charles przypomniał sobie mówiącą salamandrę Greggsa.

— Mam tu salamandrę — zaczął z wahaniem — to ten znany Andrias Scheuchzeri. I ona nauczyła się mówić jak papuga.

— Wykluczone — powiedział naukowiec. — Salamandry mają przecież przyrośnięty język.

— Więc niech pan pójdzie i zobaczy — odparł sir Charles. — Dzisiaj jest sprzątanie pawilonów, więc nie będzie tam dużo ludzi.

I poszli.

Przy wejściu do pawilonu płazów sir Charles zatrzymał się. Z wewnątrz dochodziło szuranie miotły i jednostajny głos, który coś sylabizował.

— Proszę poczekać — szepnął sir Charles.

— „Czy-na-Mar-sie-są-lu-dzie?” — sylabizował monotonny głos. — Mam to czytać?

— Co innego, Andy — odpowiedział drugi głos.

— „Czy-w te-go-ro-cznym-der-by-zwy-cię-ży-Pel-ham-Beau-ty-czy-Go-ber-na-dor?”.

— Pelham-Beauty — odparł drugi głos. — Ale czytaj.

Sir Charles otworzył po cichu drzwi. Thomas Greggs zamiatał miotłą podłogę, a w sadzawce z morską wodą siedział Andrias Scheuchzeri i powoli, skrzekliwie sylabizował tekst z wieczornej gazety, którą trzymał w przednich łapach.

— Greggs! — zawołał sir Charles. Salamandra poruszyła się gwałtownie i zniknęła pod wodą.

Mr Greggs ze strachu upuścił miotłę.

— Tak, proszę pana?

— Co to znaczy?

— Proszę o wybaczenie, proszę pana — jąkał się nieszczęsny Greggs. — Andy mi czyta, a ja zamiatam. A kiedy on zamiata, ja czytam jemu.

— Kto go tego nauczył?

— On sam... naśladuje, proszę pana. Ja... ja mu daję gazetę, żeby tyle nie mówił. On by chciał bez przerwy mówić, proszę pana. Pomyślałem więc, żeby nauczył się przynajmniej mówić poprawnie...

— Andy! — zawołał sir Wiggam.

Z wody wynurzyła się czarna głowa.

— Tak, proszę pana — zaskrzeczała.

— Przyszedł cię zobaczyć profesor Petrov.

— Miło mi, proszę pana. Jestem Andy Scheuchzer.

— Skąd wiesz, że nazywasz się Andrias Scheuchzeri?

— Tu jest napisane, proszę pana: Andreas Scheuchzer. Gilbert Islands.

— Często czytasz gazety?

— Codziennie, proszę pana.

— A co cię tam najbardziej interesuje?

— Kronika sądowa, wyścigi konne, piłka nożna...

— Widziałeś kiedyś mecz piłki nożnej?

— Nie, proszę pana.

— Albo konie?

— Nie widziałem, proszę pana.

— Więc czemu to czytasz?

— Dlatego, że to jest w gazecie, proszę pana.

— Polityka cię nie interesuje?

— Nie, proszę pana. Będzie wojna?

— Tego nikt nie wie, Andy.

— Niemcy budują nowy typ łodzi podwodnej — powiedział Andy zatroskany. — Promienie śmierci mogą zamienić całe połacie lądów w pustynie.

— Przeczytałeś to w gazecie? — zapytał sir Charles.

— Tak, proszę pana. Czy w tegorocznym derby wygra Pelham-Beauty czy Gobernador?

— A ty jak myślisz, Andy?

— Gobernador, proszę pana. Ale pan Greggs myśli, że Pelham-Beauty. — Andy pokiwał głową. — Niech pan kupuje angielskie towary, proszę pana. Najlepsze są szelki Snydera. Czy ma pan już nowego sześciocylindrowego Tancreda Juniora? Szybki, tani, elegancki.

— Dziękuję, Andy. To wystarczy.

— Która aktorka filmowa najbardziej się panu podoba?

Profesor Petrov najeżył włosy i wąsy.

— Proszę wybaczyć, sir Charlesie — wymamrotał — ale muszę już iść.

— Dobrze, chodźmy. Andy, miałbyś coś przeciw temu, żebym przysłał do ciebie kilku uczonych panów? Myślę, że chętnie by z tobą porozmawiali.

— Będzie mi miło, proszę pana — zaskrzeczała salamandra. — Do widzenia, sir Charlesie. Do widzenia, profesorze.

Profesor Petrov maszerował szybkim krokiem, parskając i burcząc z poirytowania.

— Proszę wybaczyć, sir Charlesie — odezwał się w końcu — ale czy mógłby mi pan pokazać jakieś zwierzę, które nie czyta gazet?

Ci uczeni panowie to byli sir Bertram, D. M., profesor Ebbigham, sir Oliver Dodge, Julian Foxley i inni. Cytujemy fragment protokołu z ich badania Andriasa Scheuchzeri.

Jak się nazywasz?

Odp.: Andrew Scheuchzer.

Ile masz lat?

Odp.: Nie wiem. Chcecie wyglądać młodo? Noście gorset Libella.

Jaki dzień mamy dzisiaj?

Odp.: Poniedziałek. Ładna pogoda, proszę pana. W tę sobotę w Epsom pobiegnie Gibraltar.

Ile jest trzy razy pięć?

Odp.: A czemu?

Umiesz liczyć?

Odp.: Tak, proszę pana. Ile jest siedemnaście razy dwadzieścia dziewięć?

Pozwól, Andrew, że to my będziemy zadawać pytania. Wymień nam angielskie rzeki.

Odp.: Tamiza...

A inne?

Odp.: Tamiza.

Innych nie znasz, co? Kto panuje w Anglii?

Odp.: Król Jerzy. God bless him.

Dobrze, Andy. Kto jest największym angielskim pisarzem?

Odp.: Kipling.

Bardzo dobrze. Czytałeś którąś z jego książek?

Odp.: Nie. Jak wam się podoba Mae West2?

To raczej my będziemy cię pytać, Andy. Co wiesz o historii Anglii?

Odp.: Henryk Ósmy.

Co o nim wiesz?

Odp.: Najlepszy film ostatnich lat. Cudowna oprawa. Wspaniałe widowisko.

Widziałeś go?

Odp.: Nie widziałem. Chcecie poznać Anglię? Kupcie sobie Forda Baby.

Co byś najbardziej chciał zobaczyć, Andy?

Odp.: Wyścigi Cambridge–Oksford, proszę pana.

Ile jest kontynentów?

Odp.: Pięć

Bardzo dobrze. A jakie?

Odp.: Anglia i te inne.

A jakie są te inne?

Odp.: To są bolszewicy i Niemcy. I Włochy.

Gdzie są Wyspy Gilberta?

Odp.: W Anglii. Anglia nie będzie sobie wiązać rąk na lądzie. Anglia potrzebuje dziesięciu tysięcy samolotów. Odwiedźcie wybrzeże południowej Anglii.

Możemy zobaczyć twój język, Andy?

Odp.: Tak, proszę pana. Czyśćcie zęby pastą Flit. Jest oszczędna, jest najlepsza, jest angielska. Chcecie mieć pachnący oddech? Używajcie pasty Flit.

Dziękujemy, to wystarczy. A teraz powiedz nam, Andy...

I tak dalej. Protokół rozmowy z Andriasem Scheuchzeri liczył szesnaście pełnych stron i został opublikowany w „The Natural Science”. Na końcu protokołu komisja naukowców podsumowała rezultaty swego eksperymentu następująco:

1. Andrias Scheuchzeri, salamandra chowana w londyńskim zoo, potrafi mówić, choć nieco skrzekliwie. Dysponuje zasobem około czterystu słów. Mówi tylko to, co usłyszała albo przeczytała. Nie można jednak mówić w jej przypadku o samodzielnym myśleniu. Jej język jest dosyć ruchliwy. Strun głosowych nie mogliśmy w danych okolicznościach bliżej zbadać.

2. Ta salamandra umie czytać, ale tylko wieczorne dodatki gazet. Interesują ją te same sprawy, co przeciętnego Anglika i reaguje na nie w podobny sposób, to znaczy zgodnie z ustalonymi, powszechnymi poglądami. Jej życie duchowe — jeśli w ogóle można o czymś takim mówić — składa się właśnie z wyobrażeń i opinii powszechnych w tym czasie.

3. Jej inteligencji nie należy przeceniać, gdyż pod żadnym względem nie przewyższa przeciętnego człowieka naszych czasów.

Pomimo tej trzeźwej opinii specjalistów Mówiąca Salamandra stała się sensacją londyńskiego zoo. Pupilek Andy był oblegany przez ludzi, którzy chcieli z nim porozmawiać o wszystkim, poczynając od pogody, a kończąc na kryzysie ekonomicznym i sytuacji politycznej. Przy tym dostawał od odwiedzających tyle czekolady i cukierków, że rozchorował się ciężko na katar żołądka i jelit. Oddział płazów musiał zostać w końcu zamknięty, ale było już za późno. Andrias Scheuchzeri, zwany Andy, zdechł w następstwie swej popularności. Jak widać, sława demoralizuje również płazy.