AKT V
SCENA PIERWSZA
Aleksandria. Obóz Cezara.
Wchodzą: Cezar, Agryppa, Dolabella, Mecenas, Gallus, Prokulejus i inni.
CEZAR
Powiedz, że to zwlekanie bezcelowe
Na kpiny z nas zakrawa.
DOLABELLA
Cezarze.
Wychodzi.
Wchodzi Dercetas z mieczem Antoniusza.
CEZAR
W ten sposób wchodzić śmiesz?
DERCETAS
I byłem w służbie Marka Antoniusza,
Najgodniejszego jak najlepszej służby.
On, póki stąpał po tym świecie, póki
Przemawiał, był mym panem. Byłem zdolny
Z rąk jego wrogów ponieść śmierć. Jeżeli
W swych ludzi poczet raczysz mnie zaliczyć,
Tym dla Cezara będę, czym dla niego
Wprzód byłem. Jeśli nie, weź moje życie.
CEZAR
DERCETAS
Cezarze.
CEZAR
Pierś tak potężna była pęknąć. Świat by
Powinien pędzić stada lwów po cichych
Ulicach, ludzi rzucać w ich jaskinie.
Śmierć Antoniusza to coś więcej niżli
Jednostki koniec. W tym imieniu była
Połowa świata.
DERCETAS
Nie przez karzącą dłoń sprawiedliwości,
Nie przez najemny sztylet. Dłoń ta sama,
Co karty dziejów napełniała sławą,
Płynącym z serca męstwem ożywiona,
Zadała cios śmiertelny temu sercu. —
To jego oręż, z rany go wyjąłem.
Patrz, jak zbroczony jego krwią szlachetną.
CEZAR
Niech mnie bogowie skarżą, ta wiadomość
Jest zdolna królom łzy wycisnąć z oczu.
AGRYPPA
Natura każe własne nasze czyny,
Spełniane z całym natężeniem woli.
MECENAS
AGRYPPA
Duch dostojniejszy, ale wy, o bogi,
Dajecie nam po trosze wad, by zrobić
Śmiertelnikami. — Cezar jest wzruszony.
MECENAS
Sam siebie widzieć.
CEZAR
Do tego przywiódł. Ale przecinamy
Bolączki własne. Było mi sądzone
Twe oczy napaść takim dniem upadku
Lub na twój patrzeć. Dla nas obu miejsca
Świat cały miał za mało. Muszę jednak
Opłakać łzami równie dostojnymi,
Jak krew serdeczna, że ty, brat mój, rywal
W najwyższych celach, wspólnik mój we władzy,
Druh i towarzysz z pobojowisk, ramię
Mojego ciała, serce, co mych myśli
Zarzewiem tliło — że nas, równych sobie,
Nieubłagane gwiazdy rozdzieliły,
Gotując taki koniec. Posłuchajcie,
O przyjaciele —
Wchodzi Egipcjanin.
Zaczekam chwilę. Temu człowiekowi
Poselstwa jego nagłość patrzy z oczu.
Słuchajmy, co nam powie. Skąd ty jesteś?
EGIPCJANIN
Królowa, pani moja, w swym grobowcu
Chroniąca się ze wszystkim, co posiada,
O twych zamiarach pragnie się dowiedzieć,
By przygotować mogła się do tego,
Co mus jej ma narzucić.
CEZAR
Otuchy pełna. Dowie się niebawem
Od kogoś z naszych ludzi, jak zaszczytnie
I jak łaskawie los jej rozstrzygamy.
Srogością Cezar nigdy się nie splami.
EGIPCJANIN
Wychodzi.
CEZAR
Pójdź tu. Idź do niej, powiedz, że jej hańby
Nie gotujemy. Pociesz ją, o ile
Jej rozpacz tego będzie wymagała,
By za podszeptem swej wielkoduszności
Nie pokonała nas śmiertelnym ciosem.
Jej pobyt w Rzymie będzie nam wieczystym
Triumfem. Idź i donieś mi co prędzej,
Co mówi i co o niej myślisz.
PROKULEJUS
Twą wolę, panie.
Wychodzi.
CEZAR
Wychodzi Gallus.
WSZYSCY
CEZAR
Do czego go użyłem. Na czas wróci.
Wy do namiotu ze mną. Obaczycie,
Jak sroga mnie konieczność do tej wojny
Popchnęła, jaką łagodnością, jakim
Umiarkowaniem tchną me wszystkie pisma.
Chodźcie zobaczyć, czym się w tym kierunku
Mogę wykazać.
Wychodzą.
SCENA DRUGA
Aleksandria. Grobowiec.
Wchodzą Kleopatra, Charmian i Iras.
KLEOPATRA
Cezarem być — rzecz marna. On, nie będąc
Fortuną, jest pachołkiem jej, narzędziem
Jej woli. Wielka rzecz jest to wykonać,
Co innych czynów kresem jest, nakłada
Kajdany przypadkowi, pęta zmianę
I daje spać, nie czując smaku mierzwy3,
Żywiącej tak żebraka, jak Cezara4.
Wchodzą przed bramami grobowca: Prokulejus, Gallus i żołnierze.
PROKULEJUS
I wzywa, byś się namyśliła, co by
Mógł na żądanie ci zapewnić.
KLEOPATRA
Twe imię?
PROKULEJUS
KLEOPATRA
Ufnością darzyć5. Ale ja nie bardzo
Obawiam się zwiedzenia, skoro ufność
Nie przyda mi się na nic. Jeśli pan twój
Chce mieć królową u swych stóp żebraczką,
To powiedz mu, że dla przyzwoitości
Majestatowi nie wypada żebrać
O coś mniejszego niż królestwo. Jeśli
Zdobyty Egipt raczyłby mi oddać
Dla syna, dałby mi tak wiele mego
Własnego mienia, żebym mu na klęczkach
Składała dzięki.
PROKULEJUS
W królewskich jesteś rękach. Bądź bez lęku
I śmiało zwracaj się do mego pana;
On jest tak pełen łaski, że ta łaska
Na wszystkich spływa, którym jej potrzeba.
O powolności swej mu pozwól donieść,
A znajdziesz w nim zdobywcę proszącego
O pomoc w dobrym czynie, gdy klękają
U jego stóp, by błagać o łaskawość.
KLEOPATRA
Przed jego szczęściem, darząc go imieniem
Wielkości, którą zdobył. Z każdą chwilą
Postępy czynię, ucząc się poddania.
Oblicze jego rada bym oglądać.
PROKULEJUS
Pocieszyć, bo ja wiem, że stan twój budzi
Współczucie w tym, co przywiódł się do niego.
GALLUS
na stronie do Prokulejusa
Tu Prokulejus i dwaj ze straży wdrapują się do grobowca po drabinie, przystawionej pod jednym z okien, i wszedłszy, stają za Kleopatrą. Część straży odryglowuje i otwiera bramy.6
do Prokulejusa i straży
Wychodzi.
IRAS
CHARMIAN
KLEOPATRA
dobywając sztyletu
PROKULEJUS
chwyta ją i rozbraja
Tak wielkiej krzywdy7, jesteś ocalona,
A nie zdradzona.
KLEOPATRA
Od śmierci, która nasze psy uwalnia
Od mąk przewlekłych?
PROKULEJUS
Mojemu panu źle za hojność płacić
Swym samobójstwem. Niech świat ujrzy jego
Szlachetność w pięknych czynach. Na wypadek
Twej śmierci ona stanie się bezsilną.
KLEOPATRA
Królową, wartą więcej niż tłum cały
Żebraków i niemowląt!
PROKULEJUS
Panować.
KLEOPATRA
A jeśli powódź pustych słów o niczym
Ma raz się przydać, oka też nie zmrużę.
Niech Cezar czyni, co jest w jego mocy,
A ja śmiertelny dom ten zburzę. Nigdy,
Wiedz o tym, panie, ja z podwiązanymi
Skrzydłami na twojego władcy dworze
Nie będę służyć, ni swym skromnym wzrokiem
Tępa Oktawia mnie nie będzie karcić.
Czyż mają mnie podnosić, pokazując
Wrzeszczącej tłuszczy sądzącego Rzymu?
Niech raczej pierwszy lepszy rów w Egipcie
Przystojnym grobem będzie dla mnie! Raczej
W nilowy namuł rzućcie obnażoną,
Aż ukąszenia wodnych much mnie wydmą
W potworny jakiś kształt!8 Uczyńcie
Raczej krainy mojej piramidy
Wyniosłe szubienicą mą, i na nich
Powieście mnie w łańcuchach!
PROKULEJUS
Swych strasznych myśli zbyt daleko. Nigdy
Do tego Cezar nie da ci przyczyny.
Wchodzi Dolabella.
DOLABELLA
Już pan twój, Cezar, wie i wzywa ciebie.
Co do królowej, ja pod straż ją wezmę.
PROKULEJUS
Uprzejmym dla niej.
do Kleopatry
Poselstwo do Cezara, to je spełnię
Po twojej myśli.
KLEOPATRA
Wychodzi Prokulejus z żołnierzami.
DOLABELLA
Słyszałaś o mnie.
KLEOPATRA
DOLABELLA
KLEOPATRA
Co znałam, co słyszałam9. Gdy kobiety
Lub chłopcy swoje sny opowiadają,
Wy się śmiejecie? Prawda? To wasz zwyczaj?
DOLABELLA
KLEOPATRA
Że był Antoniusz, imperator. Gdybyż
Znów usnąć, aby jeszcze raz zobaczyć
Takiego męża!
DOLABELLA
KLEOPATRA
Niebiosom równa, miała w sobie słońce
I księżyc, które w sferach swych krążyły
I oświecały to kółeczko, ziemię.
DOLABELLA
KLEOPATRA
Okraczał. Jego podniesione ramię
Koroną było, świata herb wieńczącą.
Głos jego brzmiał muzyką sfer, gdy mówił
Do swych przyjaciół, był zaś rykiem gromu,
Gdy wstrząsał światem i zniszczenie szerzył.
Nie znała zimy jego szczodrobliwość,
Jesienią była, w miarę dojrzewania
Płodniejszą z każdym dniem. Delfina wzorem,
W rozkoszach tonąc, wznosił grzbiet nad fale.
Nosiły barwę jego sług korony
I mitry. Wyspy i królestwa były,
Jak sztuki złota, które on upuszczał
Z kieszeni.
DOLABELLA
KLEOPATRA
Czy istniał — czy mógł istnieć mąż, o jakim
Marzyłam we śnie?
DOLABELLA
KLEOPATRA
Jeżeli jest lub był, przerasta miarę
Widziadeł sennych. Środków brak naturze,
By z wyobraźnią współzawodniczyła
W tworzeniu dziwów, jeśliby ktoś jednak
Wymarzył sobie Antoniusza, wnet by
Na cienie, porównane z arcydziełem
Natury, zapadł wyrok potępienia.
DOLABELLA
Jest wielka, jak ty sama, i stosownie
Do jej ciężaru znosisz ją. Niech nigdy
Nie zdołam schwytać ściganego szczęścia,
Jeżeli smutek, jako echo twojej
Boleści, serca mego nie przenika
Po sam rdzeń jego.
KLEOPATRA
Czy wiesz, co Cezar chce uczynić ze mną?
DOLABELLA
KLEOPATRA
DOLABELLA
KLEOPATRA
DOLABELLA
Odgłos trąb i wołanie za sceną:
Wchodzą: Cezar, Gallus, Prokulejus Mecenas, Seleukus
i dworzanie.
CEZAR
Z tych niewiast jest królową tego kraju?
DOLABELLA
Kleopatra klęka.
Byś ty klęczała. Wstań, królowo, proszę.
KLEOPATRA
I panu winnam być posłuszną.
CEZAR
Myśli poniechaj. Chociaż do żywego
Dotknęły czasem, krzywdy nam przez ciebie
Zrządzone będziem pamiętali tylko
Jak rzeczy, których ojcem był przypadek.
KLEOPATRA
Bym przedstawiła ci mą własną sprawę
Tak dobrze, aby całkiem ją wyjaśnić.
Wyznaję jednak, że ciężyły na mnie
Te ułomności, co bywały często
Mej całej płci zakałą.
CEZAR
Wiedz, że łagodzić raczej chcę, niż działać
Gwałtownie. Jeśli będziesz się stosować
Do mych zamiarów, które względem ciebie
Są jak najlepsze, zyskasz na tej zmianie.
Lecz gdy spróbujesz zarzut okrucieństwa
Na moje barki zwalić, w Antoniusza
Wstępując ślady, sama się pozbawisz
Mej życzliwości i swe dzieci wydasz
Na srogość, której pastwą się nie staną,
Jeżeli mi zaufasz. Z tym odchodzę.
KLEOPATRA
I twe zwycięskie godła umieścimy,
Gdzie nam rozkażesz. Tędy, dobry panie.
CEZAR
KLEOPATRA
Co należały do mnie. Ocenione
Jak najdokładniej; najdrobniejszej rzeczy
Nie pominięto. — Gdzie Seleukus?
SELEUKUS
O pani.
KLEOPATRA
Niech ci potwierdzi, żem nie zataiła
Niczego. Prawdę mów, Seleuku.
SELEUKUS
Położyć wolę pieczęć na mych wargach,
Niż, jak mi miłe życie, rzec nieprawdę.
KLEOPATRA
SELEUKUS
To wszystko, co spisano.
CEZAR
Nie rumień się. Pochwalam twoją mądrość
W tym czynie.
KLEOPATRA
Dostojnym. Moje zmienia się dziś w twoje,
A jeślibyśmy zamienili miejsca,
Tak samo twoje stałoby się moim.
W szał istny wprawia mnie niewdzięczność tego
Seleuka! Niewolniku! Tyle wiary
Masz w sobie, ile mieć jej może miłość,
Na pewien czas najęta. Co, odchodzisz?
Odejdziesz, wierz mi, lecz ja twoich oczu
Dopadnę, choćby były i skrzydlate.
Ha, niewolniku, łotrze, psie! Nikczemny
Jak rzadko!
CEZAR
Królowo.
KLEOPATRA
Że w chwili, kiedy raczysz mnie odwiedzać,
Dostojną swą osobą zaszczycając
Istotę słabą, jako ja, mój własny
Służalec zwiększa poczet mych udręczeń
Przydatkiem swej zawiści. O Cezarze,
Sam powiedz! Zachowałam parę fraszek
Niewieścich, bawidełek bez znaczenia,
Tej ceny rzeczy, jakie rozdajemy
Powszedniej miary przyjaciołom — powiedz —
Coś z kosztowniejszych rzeczy odłożyłam
Dla Liwii10 i Oktawii, by darami
Ich wstawiennictwo zyskać. I czyż musiał
Koniecznie wydać mnie człek u mnie wzrosły?
Bogowie! Srożej mnie ten cios dotyka
Niż mój upadek. Idź stąd, proszę, albo
Przez popiół doli mej zabłysną iskry
Mojego ducha. Jeślibyś był mężem,
To byłbyś miał nade mną litość.
CEZAR
Seleuku.
Wychodzi Seleukus.
KLEOPATRA
Źle myślą nieraz za przewiny innych,
A gdy upadniem, to za ich postępki
Płacimy sami. To litości godne.
CEZAR
Ni tego, coś podała, nie umieszczam
Wśród spisu łupów; wszystko to zachowaj
I rozporządzaj wszystkim po swej woli,
A wiedz, że Cezar nie jest kupcem, aby
Oceniał na twą korzyść lub niekorzyść
Towary. Przeto pociesz się, nie buduj
Dla siebie więzień ze swych własnych myśli.
Nie, nie, królowo droga, gdyż myślimy
Postąpić z tobą tak, jak ty nam sama
Doradzisz. Jedzże, śpij. Troskliwość nasza
I litość czynią nas twym przyjacielem.
Bądź tedy zdrowa.
KLEOPATRA
CEZAR
Odgłos trąb. Cezar wychodzi z orszakiem.
KLEOPATRA
Słowami, dziewki, łudzi mnie, ażebym
Nie postąpiła z sobą, jak mi godność
Doradza. Ale słuchaj mnie, Charmiano.
Szepce coś Charmianie.
IRAS
I ciemno nam na świecie.
KLEOPATRA
Wydany rozkaz, wszystko już gotowe.
Idź, niech się śpieszą.
CHARMIAN
Wraca Dolabella.
DOLABELLA
CHARMIAN
Wychodzi.
KLEOPATRA
DOLABELLA
Uczucie zmienia w świętość, to ci, pani,
Donoszę: Cezar jechać ma przez Syrię,
A ciebie z dziećmi, nim trzy dni upłyną,
Wyprawi przodem. Jak najlepiej możesz,
Ten czas wyzyskaj. Uczyniłem zadość
Mej obietnicy i życzeniom twoim.
KLEOPATRA
DOLABELLA
Bo towarzyszyć muszę Cezarowi.
KLEOPATRA
Wychodzi Dolabella.
Co myślisz? Będą cię, egipska lalko,
Pokazywali w Rzymie razem ze mną.
Rękodzielniczy motłoch w zatłuszczonych
Fartuchach, z młotkiem i mierniczą linią,
Podnosić będzie nas, by lepiej widzieć,
A oddech, grubą strawą przesycony,
Mgłą nas otoczy, poić się będziemy
Tej tłuszczy wyziewami.
IRAS
Bogowie!
KLEOPATRA
Brutalny liktor13, niby nierządnice,
Wlec będzie, szarpiąc; sprośny wierszokleta
Fałszywie będzie śpiewał o nas pieśni,
Rzutki komediant bez przygotowania
Odtworzy nas na scenie: Antoniusza
Przyniosą pijanego, ja zaś ujrzę
Piszczącą Kleopatrę — moją wielkość
Wcieloną w postać żaka14 i w obejście15
Ulicznej dziewki.
IRAS
KLEOPATRA
IRAS
Paznokcie moje więcej mają mocy
Niż oczy.
KLEOPATRA
Z ich przygotowań i zatriumfować
Nad ich głupimi zamiarami.
Wchodzi Charmian.
Charmiano! Oczom ludzkim mnie ukażcie
W królewskim stroju, dziewki me! Przynieście
Najlepsze szaty! Oto mam ponownie
Na Cydnie16 spotkać Marka Antoniusza.
A idźże, Iras! Teraz już, szlachetna
Charmiano moja, nie będziemy zwlekać.
A gdy tę służbę spełnisz, możesz sobie
Do dnia sądnego bawić się, jak zechcesz.
Koronę przynieś tu i wszystko inne.
Wychodzi Iras. Hałas za sceną.
Wchodzi żołnierz ze straży.
ŻOŁNIERZ
Koniecznie stanąć przed obliczem Waszej
Miłości. Przyniósł figi.
KLEOPATRA
Wychodzi żołnierz.
Szlachetne dzieło! On mi niesie wolność.
Postanowienie me powzięte, nie masz
Nic niewieściego we mnie, niby marmur
Od stóp do głów już jestem niewzruszona.
Mą gwiazdą przestał być niestały księżyc.
Wraca żołnierz, a z nim wieśniak z koszem17.
ŻOŁNIERZ
KLEOPATRA
Wychodzi żołnierz.
Robaka Nilu, zabijającego
Bez bólu?
WIEŚNIAK
A juści, mam go. Alebym nie radził wam go dotykać, bo jego ukąszenie jest nieśmiertelne. Kto od niego umrze, przychodzi do zdrowia rzadko, albo i wcale nie.
KLEOPATRA
Pamiętasz kogoś, co umarł od jego ukąszenia?
WIEŚNIAK
Dużo ludzi, mężczyzn i kobiety także. Dopiero wczoraj słyszałem o jednej takiej. Bardzo poczciwa kobieta, tylko troszkę lubiła zmyślać, a kobieta niech nie będzie zmyślna, chyba w czym potrzebnym. Jak umarła od ukąszenia, jakie czuła boleści — słowo daję, pysznie o tym robaczku opowiada; ale kto by wierzył w to wszystko, co opowiadają, temu i połowa mogłaby wystarczyć do zbawienia. To jedno jest wątpliwe, że ten robaczek to dziwny robaczek.
KLEOPATRA
No, idź, bądź zdrów.
WIEŚNIAK
Życzę wam dużo uciechy z robaczkiem.
Stawia koszyk.
KLEOPATRA
Bądź zdrów.
WIEŚNIAK
A pamiętajcie, że robak czasem lubi zrobić po swojemu.
KLEOPATRA
Dobrze, dobrze, bądź zdrów.
WIEŚNIAK
Bo to, widzicie, można go się nie bać tylko, jak jest w ręku mądrych ludzi. Bo naprawdę robak niewiele ma w sobie poczciwości.
KLEOPATRA
Nie bój się, będziemy na niego uważali.
WIEŚNIAK
Doskonale. A proszę was, nie dawajcie mu nic, bo niewart, żeby go karmić.
KLEOPATRA
A czy mnie ukąsi?
WIEŚNIAK
Nie miejcie mnie za tak głupiego, żebym nie wiedział, że kobiety nawet diabeł nie ukąsi. Wiem, że kobieta jest kąskiem dla bogów, chyba by ją diabeł przyrządził. Ale, co prawda, te skurwysyny diabły płatają bogom okropne psoty z kobietami. Ci stworzą dziesięć, a diabli pięć zepsują.
KLEOPATRA
No, już dobrze. Idź, bywaj zdrów.
WIEŚNIAK
A juści idę. Życzę wam pociechy z robaczka.
Wychodzi.
Wraca Iras z suknią, koroną itd.
KLEOPATRA
Zaczynam tęsknić za nieśmiertelnością.
Już sok egipskich gron tych ust nie zwilży.
Tak, dobra Iras, prędzej! Zda się, słyszę
Głos Antoniusza. Widzę go, jak wstaje,
By wielki czyn mój chwalić. Słyszę! Szydzi
Z Cezarowego szczęścia — szczęścia, jakie
Bogowie dają śmiertelnikom, aby to
Usprawiedliwić swą późniejszą srogość.
Już idę, mężu18! — niech mi teraz moja
Odwaga prawo da tak do cię mówić!
Powietrzem jestem i płomieniem. Resztę
Żywiołów19 moich podlejszemu życiu
Oddaję. Dobrze — jużeście skończyły?
Więc pójdźcie, weźcie z moich warg ostatnie
Gorące tchnienie. Dobra ma Charmiano,
Bądź zdrowa. Iras, żegnaj mi na długo!
Całuje je. Iras pada i umiera.
Gdy tak jest lekkim twe rozstanie z życiem,
To cięcie śmierci jest jak uszczypnięcie
Kochanka, pożądane, choć i boli.
Bezmowna leżysz? tak odchodząc, jakbyś
Mówiła światu, że pożegnań niewart.
CHARMIAN
Bym mogła rzec: »Bogowie sami płaczą«.
KLEOPATRA
Obaczy pierwsza Antoniusza z bujnym
Trefionym włosem. On ją pytaniami
Zasypie, gotów jej dać pocałunek,
Co dla mnie równy niebu. Pójdźże, nędzne
Narzędzie śmierci!
do żmii, którą przykłada do piersi
Ostrego żądła swego ten splątany
Żywota węzeł! Biedne jadowite
Głupiątko, wpadnij w gniew i skończ! O, gdybyś
Ty mogło mówić! Gdybym cię słyszała,
Jak tępym osłem zowiesz potężnego
Cezara!
CHARMIAN
KLEOPATRA
Nie widzisz przy mej piersi niemowlęcia,
Przez sen ssącego mamkę?
CHARMIAN
KLEOPATRA
Łagodne, miłe, jak... o Antoniuszu!
Nie, ciebie wezmę też.
Przykłada drugą żmiję do ramienia.
Umiera.
CHARMIAN
Bądź dumna, śmierci, niezrównana dziewa
W twą moc popadła. — Zamknij się, powieko,
Niech tak królewskich oczu już na siebie
Nie ściągnie nigdy złoty Feb! Korona
Skrzywiła ci się. Muszę ją poprawić,
A potem sama się zabawię20.
Wbiega straż.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Królowa?
CHARMIAN
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
CHARMIAN
Przykłada sobie żmiję.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Cezara.
DRUGI ŻOŁNIERZ
Jego wezwijcie.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Czy tak się godzi, Charmian?
CHARMIAN
I tak przystało latorośli tylu
Królewskich władców. Och, żołnierzu!
Umiera.
Wraca Dolabella.
DOLABELLA
DRUGI ŻOŁNIERZ
DOLABELLA
Obawy twe sprawdziły się, Cezarze,
A ty nadchodzisz, abyś sam zobaczył.
Okropność, której tak przeszkodzić chciałeś.
Wołanie za sceną:
Wraca Cezar z orszakiem.
DOLABELLA
Zbyt pewne są twe wróżby. Już się stało
To, czegoś się obawiał.
CEZAR
W ostatnim czynie! Plany me odgadła
I po królewsku myśląc, swoją własną
Wybrała drogę. — Jakże poginęły?
Bo krwi nie widzę.
DOLABELLA
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
CEZAR
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Ta Charmian żywa była przed chwileczką,
Trzymała się na nogach i mówiła.
Zastałem ją, jak poprawiała diadem
Na skroniach martwej pani. Stała drżąca
I nagle padła.
CEZAR
Jeżeli się otruły, obaczymy
Na zewnątrz jakiś ślad obrzmienia. Ona
Wygląda jednak, jakby spała, jakby
Drugiego chciała złowić Antoniusza
W zdradziecką sieć swych wdzięków.
DOLABELLA
Jest mała kropla krwi i ślad obrzmienia,
To samo na ramieniu.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
A tu na liściach fig jest trochę śluzu.
Podobny ona pozostawiać zwykła
Na brzegach Nilu.
CEZAR
Że tak umarły. Mówił mi jej lekarz22,
Iż w nieskończoność wciąż badała środki
Najlżejszej śmierci. Dalej! Wziąć jej łoże
I wynieść dziewki jej z grobowca. Będzie
Przy Antoniuszu swoim pochowana.
Podobnie sławnej pary nie pokryje
Na świecie żaden grób. Wypadki równie
Doniosłe ranią tych, co je kształtują.
Ich dzieje budzą taką samą litość,
Jak jego chwała, która ich przywiodła
Do tego, że ich teraz opłakują.
Legiony nasze pogrzeb ten okraszą
Swą obecnością przed podróżą naszą.
Pójdź, Dolabello! Twym zadaniem będzie,
Roztoczyć cały przepych w tym obrzędzie.
Wychodzą.
- Zwę się Dercetas... — Dercetas, który ani nie spojrzał na konającego pana, tu patetycznie rozwodzi się nad swą wiernością. Dopiero zbity z tropu słowami Cezara: „Co mówisz?”, wskazującymi na to, że Cezar wcale nie słuchał, po prostu wypowiada wieść, z którą przyszedł. Po chwili jednak wraca do ułożonych naprzód frazesów. [przypis tłumacza] ↩
- W tej chwili jeszczem biedny Egipcjanin — jedyne słowa przypominające nam, że Egipt traci niepodległość. [przypis tłumacza] ↩
- daje spać, nie czując smaku mierzwy — dosłownie: I, śpiąc, nie kosztuje już smaku mierzwy. [przypis tłumacza] ↩
- tak żebraka, jak Cezara — specjalny dobór wyrazów („Cezar” zamiast „władca”), ażeby następujące pierwsze słowo Prokulejusa („Cezar”) wywołało efekt z zakresu ironii tragicznej. L. Wurth uważa to za igraszkę wyrazów. [przypis tłumacza] ↩
- każąc ufnością darzyć — to, co nastąpi, będzie ostatnim przykładem, jak Antoniusz znał się na ludziach. [przypis tłumacza] ↩
- Uwaga sceniczna — w Folio nie ma żadnej wskazówki scenicznej, ale tak mniej więcej akcja musiała wyglądać w teatrze szekspirowskim. Jej oznaczenie pochodzi od wydawców XVIII w. [przypis tłumacza] ↩
- (chwyta ją i rozbraja) Nie czyń sobie tak wielkiej krzywdy — Szekspir odrzucił niemiły szczegół obszukiwania Kleopatry dla sprawdzenia, czy nie ma jeszcze jakiej ukrytej broni (Plutarch, 80). [przypis tłumacza] ↩
- W potworny jakiś kształt! — subtelny rys charakterystyki. Kleopatra za najokropniejszą rzecz uważałaby zeszpecenie, choćby po śmierci. [przypis tłumacza] ↩
- Wszystko jedno, panie, co znałam, co słyszałam... — Kleopatra nie chce mówić z Dolabellą, stąd następnych kilkadziesiąt wierszy jest rodzajem monologu, który on, zresztą w najlepszej myśli, usiłuje nadaremnie przerwać. [przypis tłumacza] ↩
- Liwia — żona Cezara. [przypis tłumacza] ↩
- Nie, nie tak — zapewne Kleopatra klęka ponownie, a Cezar ją podnosi. [przypis tłumacza] ↩
- A ja twym sługą — może reminiscencja z [Samuela] Daniela, w każdym razie jedyna; por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- liktor — w starożytnym Rzymie niższy funkcjonariusz, członek asysty najwyższych urzędników państwowych w miejscach publicznych; liktorzy nosili przed nimi oznaki władzy: przewiązane wiązki rózeg (fasces), między którymi zatknięty był topór; liktorzy, pełniąc funkcją woźnych, ale też katów, brali również udział w wykonywaniu wyroków. [przypis edytorski] ↩
- Wcieloną w postać żaka — nie należy zapominać, że w teatrze elżbietańskim role kobiece odgrywali młodzi chłopcy. [przypis tłumacza] ↩
- obejście — sposób bycia, maniery. [przypis edytorski] ↩
- Cydna (z łac. Cydnus), częściej: Kydnos (gr.) — rzeka w Cylicji, w płd. Azji Mniejszej, nad którą leży miasto Tarsus (staroż. Tars); wg Plutarcha (Żywot Antoniusza 26), Antoniusz i Kleopatra po raz pierwszy spotkali się na jej wspaniałej barce na Kydnos. [przypis edytorski] ↩
- Wchodzi wieśniak — w oryginale clown. Była to tradycyjna osoba dramatu angielskiego, zwyczajnie chłop, służący, w ogóle człowiek z gminu, bawiący publiczność częściej swoją głupotą niż dowcipem. Przekręcał słowa, potykał się i przewracał, robił śmieszne miny, królom chciał dawać napiwki za załatwienie przychylne swej prośby itp. Jak już wspomniałem, żarty jego bywały często improwizowane. Nie można w tłumaczeniu nazywać go błaznem, bo ten wyraz oznacza zawodowego trefnisia (fool), również tradycyjną postać sceny elżbietańskiej. [przypis tłumacza] ↩
- mężu — por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- Resztę żywiołów moich... — w tym zwrocie przebija się stara teoria Empedoklesa [filozofa greckiego z V w. p.n.e.], że wszystko, a więc i człowiek, składa się z drobnych cząstek czterech żywiołów. [przypis tłumacza] ↩
- sama się zabawię — może aluzja do poprzednich słów Kleopatry wypowiedzianych do Charmiany:
A gdy tę służbę spełnisz, możesz sobieDo dnia sądnego bawić się, jak zechcesz.[przypis tłumacza] ↩
- To prawdopodobne, że tak umarły — jakkolwiek nie stwierdzono na pewno przyczyny śmierci Kleopatry, w pochodzie triumfalnym Cezara niesiono obraz, który przedstawiał królową ze żmiją, kąsającą ją w ramię (Plut. 87). [przypis tłumacza] ↩
- jej lekarz — Olympos, który wedle świadectwa Plutarcha (83) pozostawił opis tych wypadków. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Antoniusz i Kleopatra · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szekspir-antoniusz-i-kleopatra/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Władysław Tarnawski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.