Źródło i licencja tłumaczenia
AKT IV
SCENA PIERWSZA
Pod Aleksandrią. Obóz Cezara.
Wchodzi Cezar, czytając list; Agryppa, Mecenas i inni.
CEZAR
Jak gdyby moc miał wyprzeć mnie z Egiptu.
Wysłańca mego ociąć dał rózgami.
Na pojedynek mnie wyzywa: — Cezar
Po jednej stronie, z drugiej zaś Antoniusz!
Niechże się dowie stary zawadiaka,
Że dość sposobów innych mam, by umrzeć.
Tymczasem śmiejmy się z wyzwania.
MECENAS
Powinien by to wiedzieć, że gdy człowiek
Tej miary wpadnie w szał, jest utrudzony
Obławą na się tak, iż już upada.
Odetchnąć mu nie pozwól i wyzyskaj
Tę nieprzytomność. Nigdy dostatecznie
O bezpieczeństwie własnym gniew nie myślał.
CEZAR
Że z mnogich bitw ostatnią chcę zwieść jutro.
W szeregach naszych dość jest samych ludzi,
Co byli w służbie Marka Antoniusza
Niedawno jeszcze, by go dostać w ręce,
Dojrzyjcie2 tego i wydajcie ucztę
Dla wojska. Mamy na to w bród zapasów,
A ludzie sobie zasłużyli. Biedny
Antoniusz!
Wychodzą.
SCENA DRUGA
Aleksandria. W pałacu Kleopatry.
Wchodzą: Antoniusz, Kleopatra, Enobarbus, Charmian,
Iras, Aleksas i inni.
ANTONIUSZ
ENOBARBUS
ANTONIUSZ
ENOBARBUS
Dwudziestokrotnie, tedy ma się przeciw
Jednemu za dwudziestu.
ANTONIUSZ
Na morzu i na lądzie walczę jutro
I będę żył lub moją cześć ginącą
Utopię w takiej masie krwi, że nigdy
Nie umrze. Będziesz dzielnie walczył?
ENOBARBUS
Zadawał ciosy, krzycząc: »Bierzcie wszystko!«3
ANTONIUSZ
Domową służbę. Dzisiaj przy wieczerzy
Nie będziem sobie skąpić.
Wchodzą trzej lub czterej słudzy.
Uczciwy byłeś — i ty — i ty także —
I ty też. Dobrze wyście mi służyli,
A króle byli wam towarzyszami.
KLEOPATRA
na stronie do Enobarba
ENOBARBUS
na stronie do Kleopatry
Kaprysów, w które smutek zwykł wystrzelać.
ANTONIUSZ
Na tylu ludzi, ilu was jest wszystkich,
A was połączyć w jednym Antoniuszu,
Ażebym mógł wam służyć równie dobrze,
Jak wy mnie.
SłUDZY
ANTONIUSZ
Nie szczędźcie mi pucharów i tak jeszcze
Szanujcie, jakby władza ma i dzisiaj
Wraz z wami mi służyła tak, jak dawniej,
I ulegała woli mojej.
KLEOPATRA
na stronie do Enobarba
On chce?
ENOBARBUS
na stronie do Kleopatry
ANTONIUSZ
To powinności waszych kres. Możliwe,
Że już mnie nie ujrzycie lub ujrzycie
Jedynie marny cień. A może jutro
Innemu panu już będziecie służyć.
Spoglądam na was jak ten, co się żegna.
Ja nie oddalam was — nie, przyjaciele.
Jak gdyby łączył was małżeński związek
Ze służbą moją, aż do śmierci pana
Zostańcie. Dbajcie o mnie dwie godziny
Dziś wieczór. Więcej nie wymagam. Niechaj
Bogowie za to wam zapłacą.
ENOBARBUS
I po cóż ich tak martwisz? Patrz, szlochają.
I ja też, osioł, czuję coś jak gdyby
Cebulę w oczach. Wstydź się, nie rób nas babami!
ANTONIUSZ
Niech mnie grom spali! Drodzy przyjaciele,
Po takim deszczu grzybów nam nie braknie.
Zbyt mi bolesne podsuwacie myśli.
Ja chciałem was pocieszyć, plotłem brednie.
O jutrze tuszę jak najlepiej. Znajdziem
Tam, gdzie was poprowadzę, raczej życie
I laur zwycięstwa niżli śmierć i chwałę.
Czas na wieczerzę, chodźcie! Czarne myśli
Utopim w winie.
Wychodzą.
SCENA TRZECIA4
Tamże. Przed pałacem.
Wchodzą dwaj żołnierze i zajmują posterunki.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
Bądź zdrów. O niczym nie słyszałeś w mieście
Niezwykłym?
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Wchodzą dwaj inni żołnierze.
DRUGI ŻOŁNIERZ
TRZECI ŻOŁNIERZ
Pierwsi dwaj stają na swoich posterunkach.
CZWARTY ŻOŁNIERZ
zajmują swoje stanowiska
To byle flocie naszej się powiodło,
Ja mam nadzieję, że lądowe siły
Nie pokpią sprawy.
TRZECI ŻOŁNIERZ
I obiecuje dużo.
Muzyka obojów za sceną.
CZWARTY ŻOŁNIERZ
Co to za odgłos?
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
W powietrzu.
TRZECI ŻOŁNIERZ
CZWARTY ŻOŁNIERZ
Co?
TRZECI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
Herkules go opuszcza.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Zobaczyć, czyli5 reszta wart słyszała
To samo.
Posuwają się aż do drugiego posterunku.
DRUGI ŻOŁNIERZ
WSZYSCY
razem
Słyszycie?
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
TRZECI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Za głosem tak daleko, jak nasz okręg.
Zobaczym, gdzie ustanie.
WSZYSCY
Wychodzą.
SCENA CZWARTA
Tamże. Pokój w pałacu.
Wchodzą Antoniusz i Kleopatra. Charmian i inni za nimi.
ANTONIUSZ
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Wchodzi Eros ze zbroją.
Jeżeli dzisiaj skrewi6 nam Fortuna,
To tylko przez to, że ją wyzywamy.
Chodź!
KLEOPATRA
Do czego to jest?
ANTONIUSZ
Tyś mi płatnerzem7 serca. Nie tak! Nie tak! —
To, to!
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Tak, widzisz, bracie. Idź się sam uzbroić.
EROS
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Nim, aby spocząć, sami zdjąć zechcemy,
Rozpęta orkan nad swą głową. Eros,
Tyś już się spocił, a królowa moja
Zręczniejszym giermkiem jest niż ty. No, kończcie! —
O ukochana, gdybyś mnie dziś mogła
Oglądać w boju, gdyby to królewskie
Rzemiosło obcym ci nie było, tobyś
Ujrzała pracownika!
Wchodzi żołnierz uzbrojony.
Dzień dobry! Wygląd masz człowieka, który
Wie to i owo o rycerskich dziełach.
Do ulubionych zajęć wstajem wcześnie
I idziem jakby w pląs.
ŻOŁNIERZ
Zakutych w zbroje, choć godzina wczesna,
Na ciebie czeka w porcie.
Okrzyki za sceną. Odgłos trąb.
Wchodzą setnicy i żołnierze.
SETNIK
WSZYSCY
ANTONIUSZ
Ten ranek, niby duch młodzieńca, który
Ma świetną przyszłość, wcześnie rozpoczyna.
do Kleopatry
Cokolwiek ze mną stanie się, żyj w szczęściu.
całując ją
Nagannym, zgubnym byłoby, haniebnym,
Jak mieszczuch dalej żegnać się bez końca.
Jak mąż ze stali z tobą się rozstaję.
Wy, którzy walki pożądacie, za mną!
Ja was powiodę. — Żegnaj!
Wychodzą Antoniusz, Eros, setnicy i żołnierze.
CHARMIAN
Komnaty, pani.
KLEOPATRA
Do walki idzie! Gdybyż on i Cezar
Rozstrzygnąć wojnę mieli pojedynkiem!
Wtedy Antoniusz... ale tak... No, chodźmy!
Wychodzą.
SCENA PIĄTA
Aleksandria. Obóz Antoniusza.
Odgłos trąb. Wchodzą Antoniusz i Eros. Spotyka ich żołnierz.
ŻOŁNIERZ
ANTONIUSZ
Nie nakłoniły do lądowej walki!
ŻOŁNIERZ
Królowie zbuntowani i ten żołnierz,
Co dzisiaj rano cię porzucił, szliby
Jak wierne psy za tobą.
ANTONIUSZ
Dziś rano odszedł?
ŻOŁNIERZ
Zawołaj Enobarba. — Nie usłyszy
Lub z Cezarowych szańców ci odpowie:
»Już ja nie twój«.
ANTONIUSZ
ŻOŁNIERZ
Jest u Cezara.
ANTONIUSZ
ŻOŁNIERZ
ANTONIUSZ
Idź — zrób to — każę — nie zatrzymaj szczypty!
Napiszesz doń — podpiszę — list życzliwych
Pożegnań pełny i pozdrowień. Powiedz,
Że życzę mu, by nie miał już przyczyny
Do zmiany pana. — Och, mój los znieprawił
Uczciwych ludzi! Spiesz się!... Enobarbus!
Wychodzą.
SCENA SZÓSTA
Aleksandria. Obóz Cezara.
Tusz. Wchodzą Cezar z Agryppą, Enobarbem i innymi.
CEZAR
Jest moją wolą, żeby Antoniusza
Pojmano żywcem. Ogłoś to.
AGRYPPA
Cezarze.
Wychodzi.
CEZAR
Jeżeli dzisiaj się poszczęści, wszystkie
Trzy części świata mogą się ustroić
W oliwny wieniec.
Wchodzi goniec.
GONIEC
CEZAR
Tych, co zdradzili Antoniusza, w pierwszych
Szeregach. Niechaj wywrze swoją wściekłość
Na sobie samym.
Wychodzą wszyscy prócz Enobarba.
ENOBARBUS
Do judzkiej ziemi w sprawach Antoniusza,
Namową swoją skłonił tam możnego
Heroda, by przechodząc do Cezara,
Opuścił jego pana, Antoniusza.
W nagrodę Cezar kazał go powiesić8.
Kanidiusz służy mu wraz z resztą zbiegów,
Lecz im nie ufa jak uczciwym ludziom. —
Ja uczyniłem źle — i tak to sobie
Wyrzucam, że nie znajdę już pociechy.
Wchodzi żołnierz Cezara.
ŻOŁNIERZ
Za tobą, Enobarbie, pomnożone
Hojnością swoją. Pod mą strażą przybył
Posłaniec, teraz zaś przed twym namiotem
Zdejmuje juki z mułów.
ENOBARBUS
ŻOŁNIERZ
Ja mówię prawdę, i najlepiej zrobisz,
Jeżeli człeka tego wyprowadzisz
Bezpiecznie poza obóz. Ja mam swoje
Zajęcia, bobym sam to mógł uczynić.
Twój imperator dalej jest jak Jowisz.
Wychodzi.
ENOBARBUS
Ty szczodry panie, jakżebyś opłacił
Mą wierną służbę, gdy tak wieńczysz złotem
Nikczemność moją! Czyn ten moje serce
Rozsadza. Jeśli pod naciskiem myśli
Nie pęknie, szybszy środek myśl uprzedzi;
Lecz myśl dokona sama tego dzieła9 —
Tak czuję. Walczyć z tobą! Nie! Poszukam
Jakiego rowu, by w nim oddać ducha.
Najohydniejsze miejsce jak najlepiej
Ostatnim chwilom moim odpowiada.
Wychodzi.
SCENA SIÓDMA
Pole walki pomiędzy obozami.
Zgiełk. Bębny i trąby. Wchodzi Agryppa z innymi.
AGRYPPA
Wysforowali. Cezar sam się trudzi.
Ten nacisk, który wywierają na nas,
Oczekiwania przeszedł.
Wychodzą.
Zgiełk. Wchodzą Antoniusz i Skarus ranny.
SKARUS
Tak od początku trzeba było walczyć,
A byliby przed nami do dom pierzchli
Z obwiązanymi łbami.
ANTONIUSZ
SKARUS
Jak H wygląda10.
ANTONIUSZ
SKARUS
Razami w mysie dziury. Mam ja jeszcze
Na sześć zadrapań miejsca dość.
Wchodzi Eros.
EROS
To, cośmy uzyskali, jest niemałym
Zwycięstwem.
SKARUS
I łówmy z tyłu jak zające. Piękna
Rozrywka rąbać tego, co umyka.
ANTONIUSZ
Dziesięciokrotnie za twe męstwo. — Naprzód!
SKARUS
Wychodzą.
SCENA ÓSMA
Pod murami Aleksandrii.
Wrzawa. Wchodzą Antoniusz, Skarus i wojsko w marszu.
ANTONIUSZ
Pobiegnie naprzód ktoś i niech królowej
Oznajmi nasze czyny. Jutro, zanim
Popatrzy na nas słońce, wytoczymy
Krew, co nas dzisiaj ominęła. — Wszystkim
Dziękuję, bo żylaste macie dłonie,
A potykaliście się nie jak słudzy
Mej sprawy, ale jakby każdy taką,
Jak ja, miał sprawę. Każdy był Hektorem12.
Do miasta idźcie, uściskajcie żony,
Kochanki, czyny swe opowiadajcie,
A one niechaj radosnymi łzami
Zmywają skrzepłą krew i pocałunkiem
Goją zaszczytne rany.
do Skarusa
Wchodzi Kleopatra z orszakiem.
Potężnej. Szczęście czerp z jej dziękczynienia.
do Kleopatry
Zakutą w stal mi spętaj szyję! Cała,
Jak jesteś, w serca mego zstąp głębinę
Przez ten hartowny pancerz i niech ono,
Rozkołysane triumfalnym tętnem,
Rydwanem twoim stanie się!
KLEOPATRA
Nad pany! Tyż13 to, ty, wcielenie męstwa,
Powracasz cały, z uśmiechniętą twarzą
Z obieży14 świata?
ANTONIUSZ
Do leż swych uszli przed naszymi ciosy15.
Cóż myślisz, mała? Choć się zaplątało
Siwizny nieco w młodszych naszych włosów
Kasztanowatą barwę, mamy jeszcze
Krzepiący mięśnie mózg — i potrafimy
Prześcignąć młodych. Spójrz na tego człeka,
Łaskawej dłoni nie broń jego ustom —
Ucałuj ją, mój woju — on dziś walczył,
Jak gdyby bóg, co znienawidził ludzkość,
Zniszczenie przyszedł szerzyć w tej postaci.
KLEOPATRA
Do króla należała.
ANTONIUSZ
Diamentów tyle, co Febowy rydwan —
Zasłużył na nią. Daj mi rękę! W marszu
Radosnym przejdziem całą Aleksandrię.
Piastujmy nasze posiekane tarcze,
Jak ludzie, którzy są ich warci. Gdyby
Nasz wielki pałac dosyć miał przestrzeni,
By hufce te pomieścić, wszyscy razem
Dziś wieczerzalibyśmy i spełniali
Rozgłośne zdrowia na cześć jutra, które
Królewskie wróży nam niebezpieczeństwa.
Trębacze, bijcie w ucho grodu brązu
Rozgłośną wrzawą, niechaj ją przeplata
Dudnienie bębnów, niech wraz z ziemią niebo
Tej wrzawie wtórzy, klaszcząc nam w pochodzie.
Wychodzą.
SCENA DZIEWIĄTA
Obóz Cezara.
Placówki na stanowiskach.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Wrócimy do wartowni. Noc jest jasna,
A powiadają, że o drugiej mamy
Szykować się do boju.
DRUGI ŻOŁNIERZ
Był dla nas ciężki.
Wchodzi Enobarbus.
ENOBARBUS
TRZECI ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
ENOBARBUS
Gdy świat wspominać będzie z nienawiścią
Odstępców, że się biedny Enobarbus
Przed twym obliczem kajał.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
TRZECI ŻOŁNIERZ
ENOBARBUS
Trujące nocy na mnie zlej wyziewy,
By uszło życie, co podnosi rokosz
Przeciwko woli mojej! Rzuć me serce
O twardy głaz występku mego, niechaj
W proch się rozsypie, wysuszone smutkiem,
Niech z nim skonają myśli me, gadziny!
O Antoniuszu, wyższy szlachetnością
Niż ja ohydą zdrady, ty mi przebacz,
Ty jeden, ludzkość zaś niech mnie zapisze
W szeregu podłych zdrajców i odstępców!
O Antoniuszu, Antoniuszu!
Umiera.
DRUGI ŻOŁNIERZ
Pomówić z nim.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Bo Cezar może na nią być ciekawy.
TRZECI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Modlitwą jeszcze nikt snu nie przywołał.
DRUGI ŻOŁNIERZ
TRZECI ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Bębny w oddali.
My do wartowni go zanieśmy. Jest to
Mąż znamienity. — Nasza straż skończona.
TRZECI ŻOŁNIERZ
Wychodzą.
SCENA DZIESIĄTA
Pomiędzy oboma obozami.
Wchodzą Antoniusz i Skarus z wojskiem w pochodzie.
ANTONIUSZ
Nie mamy łaski w oczach ich na lądzie.
SKARUS
ANTONIUSZ
W powietrzu, w ogniu16 — dotrzymamy kroku.
Lecz tak zrobimy: Na pagórkach bliskich
Grodowi ze mną będzie stać piechota,
A flota odebrała już rozkazy.
Już wypłynęła z portu; a więc naprzód,
Zajmijmy miejsce, skąd najlepiej można
Ich siły zbadać i ich plany przejrzeć.
Wychodzą.
SCENA JEDENASTA
Inna część pola.
Wchodzi Cezar ze swym wojskiem w marszu.
CEZAR
Na lądzie. Sądzę, że to nam się uda,
Najlepsze bowiem siły swe uczynił
Załogą galer. Dalej! na równinę,
I wyzyskajmy swą przewagę.
Wychodzą.
SCENA DWUNASTA
Wzgórza pod Aleksandrią.
Wchodzą Antoniusz i Skarus.
ANTONIUSZ
Zobaczyć można stamtąd, gdzie ta sosna.
Przyniosę ci wiadomość, jaki obrót
Przybierze walka.
Wychodzi.
SKARUS
Jaskółki sobie zbudowały gniazda.
Augurzy17 mówią, że nie wiedzą, co to
Oznacza, nie chcą odpowiadać; mają
Ponure twarze. Mężny jest Antoniusz,
Lecz przygnębiony. Jego zmienne szczęście
Napawa go nadzieją, to znów trwogą
O rzeczy, które ma lub których nie ma.
Zgiełk w oddali, jak gdyby wskutek bitwy morskiej.
Wraca Antoniusz.
ANTONIUSZ
Zdradziła. Moja flota się poddała.
Rzucają w górę czapki i radosne
Okrzyki wznoszą, niby przyjaciele
Po długim niewidzeniu. Ha, po trzykroć
Niewierna ścierko, tyś to mnie sprzedała
Chłystkowi temu, przeciw tobie tylko
Wrze żądzą wojny serce me. — Idź, rozkaż,
By uciekali wszyscy, bo gdy wywrę zemstę
Na czarownicy18 tej — mój dzień skończony.
Niech uciekają wszyscy. Idź natychmiast.
Wychodzi Skarus.
Tu drogi Antoniusza i Fortuny
Rozchodzą się, tu uścisk zamieniamy
Przy pożegnaniu. To więc kres wszystkiego?
Te serca, które za mną szły jak pieski,
Stajały dziś i słodycz swą chowają
Dla okrytego świeżym kwieciem wiosny
Cezara. Sosna, która nad nich wszystkich
Wyrosła była, dziś odarta z kory.
Zdradzony jestem! Och, och, ta szalbierka
Egipska, której czary zabijają!
Jej wzrok na wojnę słał mnie i przyzywał
Z powrotem do dom. Łono jej mi było
Koroną, moim ostatecznym celem.
Wycyganiła mi ostatni szeląg19
Cyganka swoją oszukańczą sztuką.
Hej, Eros, Eros! Hej!
Wchodzi Kleopatra.
KLEOPATRA
Na swą kochankę?
ANTONIUSZ
Popsuję triumf Cezarowi. Niech cię
Pojmaną wzniesie w górę i pokaże
Ryczącym plebejuszom20! Krocz za jego
Rydwanem jako swojej płci zakała!
Za grosz, za fraszkę21 niech cię pokazują
Jak dziwo! Niechaj lica twe cierpliwa
Oktawia zorze swymi paznokciami —
Już je gotuje.
Wychodzi Kleopatra.
Jeżeli dobrze żyć — lecz lepiej może,
Byś padła była pastwą mej wściekłości,
Bo jedna śmierć ocala przed wieloma.
Hej, Eros! Hej! Nessusa mam koszulę22
Na sobie. Naucz mnie, o Herkulesie,
Mój przodku23, swego szału! Niech wyrzucę
Lichasa w górę na księżyca rogi,
Niech tymi dłońmi, co obejmowały
Najcięższej trzon maczugi, dziś obalę
Istotę tego najgodniejszą — siebie
Samego. Śmiercią umrze czarownica:
Sprzedała mnie rzymskiemu młodzikowi
I ginę przez jej zdradę. Za to umrze.
Hej, Eros!
Wychodzi.
SCENA TRZYNASTA
Aleksandria. Pokój w pałacu Kleopatry.
Wchodzą: Kleopatra, Charmian, Iras i Mardian.
KLEOPATRA
Niż Ajaks o swą tarczę24. I tesalski
Odyniec25 tak nie szalał.
CHARMIAN
Tam zamknij się i poślij mu wiadomość
O swojej śmierci. Mniej okropne z ciałem
Odlatującej duszy szamotanie,
Niż kres wielkości.
KLEOPATRA
Idź mu powiedzieć, że ja się zabiłam,
A mym ostatnim słowem był »Antoniusz«.
We wzruszający sposób to opowiedz.
Idź, Mardian. Wróć mi donieść, jak on przyjmie
Wiadomość o mej śmierci. Do grobowca!
Wychodzą.
SCENA CZTERNASTA
Tamże. Inny pokój w pałacu.
Wchodzą Antoniusz i Eros.
ANTONIUSZ
EROS
ANTONIUSZ
Lub tuman, co ma postać lwa, niedźwiedzia,
Miejskiego zamku, poszarpanej skały,
We dwa wierzchołki rozwidlonej góry,
Błękitnawego wirchu27, porosłego
Drzewami, które pochylają czoła
I zwodzą oczy, chociaż są — powietrzem.
Widziałeś te zjawiska. To są zmroku
Maszkary.
EROS
ANTONIUSZ
W tej chwili, szybciej, niż pomyśleć zdołasz,
Rozpływa się w tumanie mgły i znika,
Jak woda pośród wody.
EROS
ANTONIUSZ
Podobnym tworem. Wszakci jam Antoniusz —
Lecz tej postaci nie utrzymam dłużej,
Mój chłopcze. Wszcząłem wojnę tę dla pani
Egiptu, a królowa — której serce
Mym było, jak sądziłem, moje bowiem
W jej było mocy, z nim zaś, póki swoim
Je mogłem nazwać, milion innych, dzisiaj
Straconych — ona, niby szuler, karty28
Układa dla Cezara i mej sławie
Wygraną grę wydziera oszukaństwem
Na triumf wroga!
Nie, nie płacz, mój Erosie. W naszej mocy
Zakończyć własne dni.
Wchodzi Mardian.
Nikczemna! Ona oręż mi wykradła!
MARDIAN
A los jej z twoim ściśle był związany.
ANTONIUSZ
I śmiercią umrze.
MARDIAN
Dług może śmierci spłacić — ten już ona
Spłaciła. Stało się, coś chciał uczynić,
Bez twojej ręki. Jej ostatnie słowo
Było: »Antoniusz, o najszlachetniejszy
Antoniusz!«. Po czym imię Antoniusza
Zamarło pośród straszliwego jęku.
Na ustach miała je i w głębi serca —
Oddała ducha, grzebiąc je w swym łonie.
ANTONIUSZ
MARDIAN
ANTONIUSZ
Skończona dzienna praca, sen nadchodzi.
do Mardiana
Zapłatą jest za trud twój.
Wychodzi Mardian.
Ajasa tarcza siedmioskórna serca
Mojego przed tym ciosem nie osłoni.
O, pęknij, łono! Bądź od swej pokrywy
Choć raz silniejszym, serce, i roztrzaskaj
Swą wątłą klatkę! — Spiesz się, śpiesz się, Eros! —
Jam już nie żołnierz! — Precz, zniszczone strzępy,
Jam był was godzien. — Opuść mnie na chwilę.
Wychodzi Eros.
O przebaczenie błagał cię ze łzami.
Tak musi być, bo każda zwłoka — męką.
Pochodnia zgasła, legniem więc na ziemi,
I dość błądzenia. Dziś wysiłek każdy
Obraca wniwecz, co osiągnie. Pora
Przyłożyć pieczęć — ot, i będzie koniec.
Hej, Eros! — Idę już, królowo moja. —
Hej, Eros! Czekaj mnie. Gdzie dusze ludzkie
Na kwietnym łożu spoczywają, staniem
Ze splecionymi dłońmi i będziemy
Ściągali na się cieniów wzrok pogodnym
Obliczem. Stracą tłumy towarzyszy
Eneasz i Dydona30, a za nami
Podąży ciżba. — Pójdźże, pójdź, Erosie!
Wraca Eros.
EROS
ANTONIUSZ
Umarła, żyłem w takim upodleniu,
Że bóstwa gardzą mą ohydą. Oto
Ja, którym świat ćwiartował31 mym orężem
I na zielonym grzbiecie Neptunowym32
Z okrętów stawił miasta, sam na siebie
Wydaję wyrok, że mi zbrakło męstwa
Niewiasty, że mam umysł mniej szlachetny
Niż ona, która mówi Cezarowi
Swą śmiercią: »Sama siebie pokonałam«.
Przysiągłeś mi, Erosie, że gdy przyjdzie
Potrzeba — oto zaś zaprawdę przyszła —
Że gdy za sobą będę słyszał pościg
Okropnej doli i sromoty33, wtedy,
Jeżeli każę, życie mi odbierzesz.
Czas przyszedł, spełnij to. Nie mnie dosięgniesz,
Lecz Cezarowi zadasz cios. Nie blednij!
EROS
Rzecz, której rój partyjskich strzał, choć wrogą
Miotany dłonią, nie osiągnął?
ANTONIUSZ
Erosie, w Rzymie siedzieć gdzie przy oknie
I widzieć pana swego z ramionami
Tak złożonymi, jego kark ugięty
Z pokorą, lica kąsającej hańbie
Na żer wydane, rydwan szczęśliwego
Cezara, za nim zaś postępujące
Napiętnowane upodlenie?
EROS
Nie ujrzę nigdy!
ANTONIUSZ
Wyleczyć musi. Dobądź uczciwego
Brzeszczotu swego, któryś dla ojczyzny
Tak dzielnie nosił!
EROS
ANTONIUSZ
Rozkażę, kiedym darzył cię wolnością?
Więc zrób natychmiast — lub dotychczasowe
Usługi twoje były mimowolnym
Przypadku dziełem. No, za miecz, do czynu!
EROS
Przez cały świat wielbione.
ANTONIUSZ
EROS
ANTONIUSZ
Czyn, który skłonił cię, byś go wydobył.
EROS
Niech cię pożegnam, nim cios zadam krwawy.
ANTONIUSZ
EROS
ANTONIUSZ
EROS
pada na miecz
Oszczędzam sobie łez po Antoniuszu.
Umiera.
ANTONIUSZ
Mężny Erosie, dajesz mi naukę,
Com ja był winien zrobić, a tyś nie mógł.
On i królowa ma w pamięci ludzi
Zdobyli sobie szlachetniejsze miejsce,
Niż ja. Lecz będę oblubieńcem śmierci
I w jej objęcia rzucę się jak w łoże
Kochanki. Dalej, dalej więc!! Erosie,
Twój pan umiera uczniem twym. To twoja
Nauka.
pada na miecz
Dobijcie!
Wchodzi Dercetas ze strażą.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
ANTONIUSZ
Źlem rzecz swą spełnił. Skończcie, co zacząłem.
DRUGI ŻOŁNIERZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
WSZYSCY
ANTONIUSZ
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
DRUGI ŻOŁNIERZ
TRZECI ŻOŁNIERZ
Straż wychodzi.
DERCETAS
I zgon rozprasza ludzi twych. Ten oręż,
Gdy Cezarowi go pokażę, razem
Z tą wieścią dobre zjedna mi przyjęcie34
Wchodzi Diomedes.
DIOMEDES
DERCETAS
DIOMEDES
Wychodzi Dercetas.
ANTONIUSZ
I rąb, dopóki nie wyzionę ducha!
DIOMEDES
Przez moją panią, Kleopatrę.
ANTONIUSZ
DIOMEDES
ANTONIUSZ
DIOMEDES
W grobowcu swoim. Miała ona trwożne
Przeczucie tego, co tu zaszło. Skoro
Spostrzegła, że ją podejrzewasz o to —
Co się przenigdy prawdą nie okaże —
Jakoby w zmowę wdała się z Cezarem,
I że wściekłości twojej nic nie wstrzyma,
Doniosła o swej śmierci; lecz w obawie
O skutek wieści, śle mnie, abym prawdę
Wyjawił. Otom jest, lecz się obawiam,
Że już za późno.
ANTONIUSZ
Za późno. Straży mej zawołaj, proszę.
DIOMEDES
Hej! Pan wasz woła.
Wchodzą niektórzy ze straży.
ANTONIUSZ
To jest ostatnia służba, jakiej żądam.
PIERWSZY ŻOŁNIERZ
Nie możesz przeżyć!
WSZYSCY
ANTONIUSZ
Boleścią waszą. Nadchodzące ciosy
Witajcie, a to będzie dla nich ciosem,
Że je znosicie bez pozorów smutku.
Podnieście mnie. Jam nieraz was prowadził,
Dziś wy dźwigajcie mnie, o przyjaciele.
Za wszystko wam dziękuję.
Wychodzą, niosąc Antoniusza.
SCENA PIĘTNASTA
Tamże. Grobowiec36.
Wchodzą na górze: Kleopatra i jej niewiasty, wśród nich Charmian i Iras.
KLEOPATRA
CHARMIAN
KLEOPATRA
Z radością witam, lecz pociechą gardzę.
Mojego smutku ogrom, porównany
Z przyczyną, musi być tak wielkim, jako
To, co powodem jego.
Wchodzi Diomedes.
DIOMEDES
Na drugą stronę wyjrzeć chciej z grobowca,
Tu go przyniosła straż.
Wchodzi na dole Antoniusz, niesiony przez straż.
KLEOPATRA
Potężną sferę obróć, w której krążysz!
Niech mrok ogarnie zrąb wszechświata, zmianom
Podległy! Antoniuszu, Antoniuszu! —
Pomóżcie, Charmian, Iras! Pomagajcie
I wy na dole! Tu go wyciągnijmy!
ANTONIUSZ
Ulega, jego własne triumfuje
Nad sobą samym.
KLEOPATRA
By Antoniusza zwalczyć mógł jedynie
On sam, Antoniusz, lecz po stokroć biada,
Że tak się stało!
ANTONIUSZ
Przez chwilę tylko jeszcze chcę się śmierci
Naprzykrzać, póki twoich ust nie dotknę
Ostatnim wśród tysięcy pocałunkiem
I najbiedniejszym.
KLEOPATRA
O, przebacz, panie mój — lecz ja się boję —
Bo mnie pochwycą. Nigdy ja nie będę
Cezarowego zdobić widowiska.
Jeżeli nożom, wężom i truciźnie37
Nie zbraknie ostrza, żądła oraz mocy
Zabicia, jam bezpieczną. Twa małżonka
Oktawia nie poszczyci się, że mogła
Swym skromnym okiem, z milczącymi usty
Świętoszki, we mnie się wpatrywać. Ale
Pójdź, Antoniuszu, pójdź! — Pomóżcie, dziewki! —
Musimy w górę cię wyciągnąć. — Bracia,
Pomóżcie!38
ANTONIUSZ
KLEOPATRA
Zaiste praca! Jakże pan mój ciężki!
Moc nasza cała w wagę się zmieniła
I stąd ten ciężar. Gdybym moc Junony
Posiadła, uniósłby cię wzwyż Merkury39
Krzepkimi skrzydły, złożył cię przy boku
Jowisza. Ale pójdź! Życzenia ludzkie
Są szalonymi. Pójdź, pójdź, pójdź i witaj!
Wyciągają Antoniusza w górę do Kleopatry.
Z tych pocałunków. Gdyby usta moje
Darzyły nią w istocie, starłyby się —
O tak!
WSZYSCY
ANTONIUSZ
Królowo, konam!
Podajcie wina40, chciałbym rzec słów parę.
KLEOPATRA
Fałszywa dziewka, obrażona moich
Obelg potokiem, koło swe potrzaska.
ANTONIUSZ
Honoru szukaj razem z bezpieczeństwem —
Och!
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Prokulejusa tylko darz ufnością.
KLEOPATRA
Rąk żywię ufność — nie do kogoś z dworu
Cezara.
ANTONIUSZ
Pod koniec dni mych zaszłą, i nie zawódź.
Zrób strawą myśli swych mój los miniony,
Czas, kiedy żyłem jako tego świata
Najszlachetniejszy i największy książę.
I nie wybieraj małodusznej śmierci
Ni nędznie mego hełmu przed mym ziomkiem
Nie zdejmuj z głowy. To Rzymianin pobił
W rycerskim boju Rzymianina. Teraz
Mój duch ulata. Kończę.
KLEOPATRA
Najszlachetniejszy z ludzi? Nie dbasz o mnie?
Ja mam pozostać na tym głupim świecie,
Co w braku ciebie w brudny chlew się zmieni?
Antoniusz umiera.
Rozpływa się w nicości! O mój panie!
Wojennej sławy wieniec zwiądł, buława
Wypadła z rąk żołnierza. Pacholęta,
Dziewczynki dziś zrównały się z mężami,
Różnica znikła. Na tym świecie, który
Oświeca księżyc, nie masz41 nic już, na co
Spoglądać warto.
Mdleje.
CHARMIAN
IRAS
CHARMIAN
IRAS
CHARMIAN
IRAS
Egiptu! Pani świata!
CHARMIAN
KLEOPATRA
Zwyczajnym namiętnościom, jak ta dziewka,
Co doi krowy i najniższe spełnia
Posługi. W oczy by mi teraz rzucić
Krzywdzącym bogom berło me, i rzec im,
Ze nim ukradli klejnot mój, dopóty
Ten świat był równy ich światowi. Próżno!
Cierpliwość głupia, niecierpliwość jako
Pies wściekły. Grzechli42 to przemocą sobie
Otwierać śmierci dom nieznany, zanim
Śmierć będzie śmiała po nas przyjść? — A cóż to,
Niewiasty? Bądźcie dobrej myśli! Cóż to,
Charmiano? Zacne dziewki me! Niewiasty,
Niewiasty, patrzcie! W lampie mej zabrakło
Oliwy, zgasła43.
do straży
Poczciwi ludzie. Pogrzeb mu sprawimy,
A potem trzeba mężnie i szlachetnie
Postąpić jako najwznioślejsi z Rzymian44,
By śmierć wzbić w dumę, że nas bierze. Pójdźmy!
To, co potężną kryło duszę, zimne.
O dziewki, dziewki! Nikt nam już nie sprzyja
Prócz stanowczości nagłej — co zabija.
Wychodzą — ci na górze, niosąc ciało Antoniusza45.
- mienić (przestarz.) — nadawać miano, nazywać kogoś lub coś. [przypis edytorski] ↩
- dojrzyjcie — tu: doglądnijcie, przypilnujcie. [przypis edytorski] ↩
- Będę zadawał ciosy, krzycząc: »Bierzcie wszystko!« — dwuznaczna sytuacja zmusza Enobarba, który już postanowił przejść na stronę Cezara, do obłudy. [przypis tłumacza] ↩
- Scena trzecia — por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski] ↩
- skrewić (pot.) — zawieść oczekiwanie. [przypis edytorski] ↩
- płatnerz — rzemieślnik wykonujący elementy uzbrojenia: pancerze, tarcze miecze itp. [przypis edytorski] ↩
- Cezar kazał go powiesić — u Plutarcha (73) tylko: „został stracony”. Cezar nie mógł Aleksasowi przebaczyć intryg przeciw Oktawii. Wzmianka o losie Aleksasa nabiera szczególnego znaczenia w ustach Enobarba. [przypis tłumacza] ↩
- myśl dokona sama tego dzieła — te słowa przemawiają za tym, że śmierć Enobarba była tylko wynikiem jego moralnych cierpień. [przypis tłumacza] ↩
- Tu była rana niby T, lecz teraz jak H wygląda — Creizenach krytykuje ten szczegół o ranie jako obrażający uczucia estetyczne. [przypis tłumacza] ↩
- sztykutać (daw.) — kuleć. [przypis edytorski] ↩
- Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady Homera, syn króla Priama, najdzielniejszy obrońca Troi. [przypis edytorski] ↩
- tyż to (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czyż to ty, czy to ty. [przypis edytorski] ↩
- obieża (daw.) — pułapka, matnia. [przypis edytorski] ↩
- naszymi ciosy (daw.) — dziś popr. forma N. lm: naszymi ciosami. [przypis edytorski] ↩
- W powietrzu, w ogniu — aluzja do czterech żywiołów. Poprzednio była mowa o lądzie i morzu, czyli wodzie i ziemi. [przypis tłumacza] ↩
- augur — kapłan i wróżbita w staroż. Rzymie, zajmujący się odczytywaniem wróżb z lotu ptaków drapieżnych. [przypis edytorski] ↩
- czarownicy, a dalej: wiedźmo — w obu wypadkach w oryginale uosobienie (charm i spell). W polskim języku nie dało się to dosłownie wyrazić. [przypis tłumacza] ↩
- szeląg — dawna drobna moneta polska z miedzi; miedziak. [przypis edytorski] ↩
- plebejusze (z łac. plebs) — w staroż. Rzymie: ogół wolnych obywateli, którzy nie mieli pełni praw politycznych; lud. [przypis edytorski] ↩
- fraszka (daw.) — błahostka, drobnostka, drobiazg. [przypis edytorski] ↩
- Nessusa mam koszulę... — aluzja do podania o śmierci Heraklesa [Dejanira, żona Herkulesa, zazdrosna o męża, podarowała mu szatę nasyconą krwią centaura Nessosa, zabitego niegdyś przez Heraklesa; krew centaura, rzekomo mająca zapewniać wierność, była palącą trucizną; szata wżarła się w ciało herosa, który aby skrócić swoje męczarnie, zbudował stos pogrzebowy i rzucił się w płomienie; red. WL]. Szekspir musiał znać tragedie Seneki, a więc i Herkulesa w szale (Hercules furens). — Lichas (wspomniany i w Kupcu weneckim, II, 1) był to służący, który Heraklesowi przyniósł od Dejaniry szatę zatrutą krwią Nessosa. Bohater wrzucił go do morza. [przypis tłumacza] ↩
- Herkulesie, mój przodku — por. objaśnienie w scenie 3 aktu I [do słów: rzymskiemu temu Herkulesowi]. [przypis tłumacza] ↩
- Niż Ajaks o swą tarczę — właściwie o zbroję Achillesa, której mu nie przyznano [Ajaks (Ajas), najdzielniejszy po Achillesie wojownik achajski w wojnie trojańskiej, miał tarczę z siedmioma warstwami skóry; rywalizował z Odyseuszem o zbroję po poległym Achillesie; kiedy zbroję przyznano Odyseuszowi, oszalał z gniewu i wyrżnął stado baranów, sądząc, że morduje wodzów achajskich; oprzytomniawszy, ze wstydu popełnił samobójstwo; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
- tesalski odyniec — dzik kalidoński, znany z greckiego podania [ogromny dzik, pustoszący ziemie króla Kalidonu; w polowaniu na to niebezpieczne zwierzę brało udział wielu bohaterów greckich; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
- Widzimy czasem obłok w kształcie smoka... — najsławniejszy ustęp w dramacie, często cytowany przez angielskich krytyków. [przypis tłumacza] ↩
- wirch (gw.) — wierch, szczyt górski. [przypis edytorski] ↩
- karty układa dla Cezara — srogi anachronizm, ale tylko w wysłowieniu. Creizenach twierdzi, że jest to użycie nowoczesnego sposobu mówienia, „a kto by elastyczne pojęcie anachronizmu chciał tak dalece rozszerzać, ten właściwie musiałby jako anachronizm przedstawić i to, że Brutus i Kleopatra mówią po angielsku”. Z tym wszystkim, prawdę mówiąc, wolelibyśmy, aby takich zwrotów nie było w dramatach o treści zaczerpniętej ze starożytności. Ten więcej razi, niż inne: o bębnach, dzwonach itp. [przypis tłumacza] ↩
- Rwij, rwij węzły! — Antoniusz przy pomocy Erosa zrzuca zbroję. [przypis tłumacza] ↩
- Eneasz i Dydona — bohater epopei Wergilego, opuszczając Dydonę, stał się przyczyną jej samobójstwa. Mimo to wedle poetów są razem na Polach Elizejskich [w mit. gr. kraina wiecznego spokoju i pośmiertnej szczęśliwości, stanowiąca część Hadesu; zmarli trafiali tam w nagrodę za dobre życie]. Antoniusz i Kleopatra będą drugą taką parą, lecz sławniejszą. [przypis tłumacza] ↩
- Ja, którym świat ćwiartował — konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: ja, który świat ćwiartowałem. [przypis edytorski] ↩
- na zielonym grzbiecie Neptunowym — tj. na morzu [Neptun: rzym. bóg mórz]. [przypis tłumacza] ↩
- sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis edytorski] ↩
- Gdy Cezarowi go pokażę, razem z tą wieścią dobre zjedna mi przyjęcie — charakterystyczny jest ten pośpiech Dercetasa, który boi się, aby go kto nie ubiegł u Cezara. [przypis tłumacza] ↩
- Diomedesie — wymawiane pięciosylabowo: Di-o-me-de-sie, podobnie dalej. [przypis edytorski] ↩
- Scenariusz: Grobowiec — scena ta odbywała się w teatrze szekspirowskim na wyższym piętrze w głębi sceny. Były tam prawdopodobnie po prawej i po lewej stronie dwie ubikacje [daw.: pomieszczenia], w których w czasie przerw grywała muzyka. Środek był może rodzajem balkonu. Wchodziło się po schodach, zapewne niewidocznych dla publiczności. [przypis tłumacza] ↩
- Jeżeli nożom, wężom i truciźnie nie zbraknie ostrza, żądła oraz mocy — yathasamkhya (por. uwaga w scenie 2 aktu III [do słów: Serca, głosy, porównania]). [przypis tłumacza] ↩
- Bracia, pomóżcie! — Kleopatra zwraca się do straży, stojącej na dole. [przypis tłumacza] ↩
- Merkury (mit. rzym.) — posłaniec bogów, opiekun kupców, podróżników i złodziei, odpowiednik greckiego Hermesa. [przypis edytorski] ↩
- Podajcie wina — u Plutarcha (79) wzmianka, że Antoniusz zażądał wina, czy to z powodu pragnienia, czy też spodziewając się w ten sposób przyśpieszyć skonanie. [przypis tłumacza] ↩
- nie masz (daw.) — nie ma, nie istnieje. [przypis edytorski] ↩
- grzechli — konstrukcja z partykułą pytajną -li; inaczej: czy grzech. [przypis edytorski] ↩
- to lampie mej zabrakło oliwy, zgasła — zapewne rzeczywiście lampa zgasła, lecz słowa Kleopatry odnoszą się raczej do tego, że już niewiele życia ma przed sobą. [przypis tłumacza] ↩
- najwznioślejsi z Rzymian — Brutus, Kasjusz, Kato, z którymi Kleopatra zestawia Antoniusza [Katon Młodszy, podobnie jak Brutus i Kasjusz, był republikaninem, który po klęsce w decydującej bitwie (z Juliuszem Cezarem pod Tapsus) popełnił samobójstwo; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
- Scenariusz: Wychodzą, niosąc ciało Antoniusza — ciało nie mogło zostać na scenie, a i osoby zapewne musiały ustąpić miejsca muzyce. Stąd nieumotywowane wyjście Kleopatry i jej towarzyszek. Por. objaśnienia wcześniejsze. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Antoniusz i Kleopatra · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szekspir-antoniusz-i-kleopatra/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Władysław Tarnawski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.