Źródło i licencja tłumaczenia
AKT III
SCENA PIERWSZA
Równina w Syrii.
Wchodzi Wentydiusz, jakby w pochodzie triumfalnym, z Syliuszem i innymi Rzymianami, setnikami i żołnierzami. Przed nimi niosą ciało Pakorusa.
WENTYDIUSZ
Przyjazne czyni mnie mścicielem Marka
Krassusa3. Nieście ciało królewicza
Przed wojskiem. Orodesie, twój Pakorus
Zapłacił za Krassusa.
SYLIUSZ
Dopóki miecz twój krwią partyjską ciepły,
Rozbitków ścigaj. Weprzyj w bok rumaka
Ostrogi — Medię4 i Mezopotamię
Przetrząśnij szybko i kryjówek resztę,
Gdzie kryją się rozbici, by Antoniusz,
Twój wielki wódz, uwieńczył twoje skronie
I triumfalny dał ci wóz.
WENTYDIUSZ
Syliuszu, dość zrobiłem. Zważaj dobrze:
Zbyt wielkim zda się czyn, gdy stanowisko
Podrzędne. Tego naucz się, Syliuszu.
Niedokończonym lepiej czyn zostawić,
Niż nabyć przezeń sławę zbyt rozgłośną,
Gdy pan daleko. Cezar i Antoniusz
Przez swoich wodzów zwyciężali częściej
Niż osobiście. Sozjusz5, który w Syrii
Mój urząd dzierżył, był legatem6 jego —
Utracił łaskę wodza, gdyż zbyt szybko
Pozyskał sławę, prawie w okamgnieniu.
Kto w wojnie więcej niżli wódz dokaże,
Jest wodzem wodza, toteż żądza sławy,
Żołnierska cnota, woli i przegraną
Niż powodzenie, co ją samą zaćmi.
Na Antoniusza korzyść mógłbym wiele
Dokonać, alebym go tym obraził,
A ta obraza byłaby mych czynów
Mogiłą7.
SYLIUSZ
Wojownik i miecz jego nie osiągną
Znaczenia. Pisać chcesz do Antoniusza?
WENTYDIUSZ
Imieniem, wojny czarodziejskim słowem
Zdziałali — jak to pod orłami jego,
Na czele jego dobrze płatnych szyków
Udało nam się rozbić w puch partyjską
Konnicę, do dziś dnia niezwyciężoną.
SYLIUSZ
WENTYDIUSZ
I wedle tego, kiedy nam pozwoli
Zdobyczy ciężar oraz jego wola,
Staniemy przed nim. A więc dalej w pochód!
Wychodzą.
SCENA DRUGA
Rzym. Przedpokój w domu Cezara.
Spotykają się Agryppa i Enobarbus.
AGRYPPA
ENOBARBUS
Odjechał. Tamci trzej pieczęci kładą.
Oktawia płacze, że ma Rzym opuścić.
Smutny coś Cezar, Lepid zaś — jak Menas
Powiada — ciągle cierpi na błędnicę
Od uczty Pompejusza.
AGRYPPA
Lepidus!
ENOBARBUS
Cezara!
AGRYPPA
ENOBARBUS
AGRYPPA
ENOBARBUS
AGRYPPA
ENOBARBUS
AGRYPPA
ENOBARBUS
Też kocha! Serca, głosy, porównania,
Pisarze, wieszcze i śpiewacy nigdy
Nie wypowiedzą i nie wyśpiewają,
Nie uzmysłowią nigdy, nie wypiszą,
Jak Antoniusza kocha9. Co się tyczy
Cezara — klękaj, klękaj i podziwiaj.
AGRYPPA
ENOBARBUS
Skrzydełek jego rogowymi pochwy10.
Trąby za sceną.
AGRYPPA
Wchodzą: Cezar, Antoniusz, Lepidus i Oktawia.
ANTONIUSZ
CEZAR
Więc mnie w niej szanuj. — Ty się okaż, siostro,
Po mojej myśli żoną, niechaj próba
Przewyższy moje obietnice. — Ty zaś,
Cny Antoniuszu, bacz, by to wcielenie
Wszelakich cnót, co ma jak wapno spajać
Uczucia nasze, nie zostało kiedy
Taranem, który wstrząśnie ich murami.
Bo lepiej by nam było obopólnej
Miłości takim środkiem nie umacniać,
Niżeli miałby któryś na tym punkcie
Być nie dość czułym.
ANTONIUSZ
Ten brak ufności.
CEZAR
ANTONIUSZ
Umyślnie szukał, przyszłość twym obawom
Podstawy nie dostarczy. Tak niech bogi
Sprzyjają ci i czynią serca Rzymian
Powolne twym życzeniom! Czas się rozstać.
CEZAR
Żywioły będą ci przyjazne, niechaj
Raduje się twe serce. Bądź mi zdrowa.
OKTAWIA
ANTONIUSZ
I nie bez deszczu. — Bądź mi dobrej myśli.
OKTAWIA
I —
CEZAR
OKTAWIA
ANTONIUSZ
A przed językiem serce się nie zdradzi —
Tak na przypływu fali nieruchomo
Łabędzie pióro stoi, nieschylone
Ku żadnej stronie.
ENOBARBUS
na stronie do Agryppy
AGRYPPA
na stronie do Enobarba
ENOBARBUS
na stronie do Agryppy
U konia. O mężczyźnie również dobrze
Nie świadczy.
AGRYPPA
na stronie do Enobarba
Antoniusz zaniósł się potężnym płaczem,
Juliuszowego obaczywszy trupa,
A pod Filippi płakał też nad ciałem
Brutusa.
ENOBARBUS
na stronie do Agryppy
I, wierz mi, z bólu czynił to, co wtedy
Bez konieczności, aż i jam się spłakał.
CEZAR
Oktawio; czas cię zatrzeć w mej pamięci
Nie zdoła.
ANTONIUSZ
Dość silna, aby z twoją pójść za bary.
Tak, trzymam cię, a teraz cię wypuszczę,
W opiekę dając bogom.
CEZAR
I bądź szczęśliwy.
LEPIDUS
Oświecą drogę.
CEZAR
całując Oktawię
ANTONIUSZ
Odgłos trąb. Wychodzą.
SCENA TRZECIA12
Aleksandria. W pałacu Kleopatry.
Wchodzą: Kleopatra, Charmian, Iras i Aleksas.
KLEOPATRA
ALEKSAS
KLEOPATRA
Wchodzi posłaniec.
POSŁANIEC
Wszak Herod judzki nie śmie się pokazać
Przed twym obliczem, jeśliś w złym humorze.
KLEOPATRA
Przyniesie, skoro nie ma Antoniusza? —
Pójdź bliżej.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Oktawię?
POSŁANIEC
KLEOPATRA
POSŁANIEC
O pani. Mogłem przyjrzeć się jej twarzy,
Gdy szła pomiędzy bratem swym a Markiem
Antonim.
KLEOPATRA
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Wysoki czy też niski?
POSŁANIEC
Jej głos jest niski.
KLEOPATRA
Nie będzie lubił.
CHARMIAN
To niemożliwe.
KLEOPATRA
Z bezdźwięcznym głosem, z karłowatym wzrostem!
Czyż może kroczyć z majestatem? Wspomnij,
Jeżeliś kiedy patrzył na majestat.
POSŁANIEC
Czy rusza się, czy nie — to tylko ciało
Bez ducha, posąg, nie istota żywa.
KLEOPATRA
POSŁANIEC
CHARMIAN
Zdawali sprawę.
KLEOPATRA
To widzę. Nie ma w niej nic szczególnego —
Ten chłopak gust ma dobry.
CHARMIAN
KLEOPATRA
POSŁANIEC
Wszak była wdową —
KLEOPATRA
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Jej twarz? Podłużną ma, czy też okrągłą?
POSŁANIEC
KLEOPATRA
A jaki kolor włosów?
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Poprzedniej złości. Znowu cię użyję;
Uważam, że ci sprytu nie brak w służbie,
Idź, gotuj się do drogi, nasze listy
Gotowe.
Posłaniec wychodzi.
CHARMIAN
KLEOPATRA
Żałuję mocno, żem go tak dręczyła.
Więc wedle niego nie ma nic takiego
Na tym stworzeniu.
CHARMIAN
KLEOPATRA
Godności widział trochę, zna się na tym.
CHARMIAN
Gdy służy ci tak długo.
KLEOPATRA
Pytanie chciałabym mu zadać, Charmian.
Lecz mniejsza o to. Kiedy będę pisać,
Ty mi go przyprowadzisz. Jeszcze wszystko
Być może dobrze.
CHARMIAN
Wychodzą.
SCENA CZWARTA
Ateny. Pokój w domu Antoniusza.
Wchodzą Antoniusz i Oktawia.
ANTONIUSZ
To i tysiące rzeczy równej wagi
Usprawiedliwić dałyby się — ale
Pompejuszowi nową wydał wojnę,
Testament zrobił i publicznie kazał
Odczytać:
Mnie ledwie wspomniał; gdzie już w żaden sposób
Nie można było obyć się bez wzmianki
Zaszczytnej o mnie, tam ją wplótł, lecz bladą
I chłodną; mało miejsca mi poświęcił —
Gdzie miał sposobność, tam z niej nie skorzystał,
Lecz mówił jak przez zęby.
OKTAWIA
Mój dobry panie, lub gdy musisz wierzyć,
Do serca nie bierz. Jeśli ma nastąpić
Zerwanie, nigdy jeszcze nieszczęśliwszej
Kobiety nie widziano, bo stać będę
Pośrodku, modląc się za obie strony14.
Bogowie szydzić będą z błagającej:
»O, błogosławcie memu panu i mężowi!«,
Gdy prośbę tę zniweczę, równie głośno
Wołając: »Bratu memu błogosławcie!«
Niech brat zwycięży — niechaj mąż zwycięży —
Modlitwa walczy z drugą. Nie ma środka
Pomiędzy tymi ostatecznościami.
ANTONIUSZ
Do tego zmierza, co mi ją najłatwiej
Zachować może. Jeśli cześć utracę,
Utracę i samego siebie. Lepiej,
Byś mnie nie miała wcale, niżli miała
Tak odartego z dumnych mych konarów.
Lecz, jak prosiłaś, będziesz pośredniczyć
Pomiędzy nami. Ja tymczasem będę
Gromadził siły, które twemu bratu
Bladością twarz pokryją. Spiesz, jak możesz,
Jeżeli pragniesz zgody.
OKTAWIA
Mojemu panu! Niech potężny Jowisz
Pozwoli mnie, tak słabej, tak bezsilnej,
Przywrócić zgodę. Wojna między wami
Oboma — byłoby to coś jak gdyby
Świat pękł na dwoje, a zabitych ciała
Wypełnić miały przepaść.
ANTONIUSZ
W tę stronę skieruj niezadowolenie,
Bo błędy nasze nie tak równej wagi,
By twej miłości równo zaciężyły.
Przygotuj się do drogi, wybierz orszak
I oznacz koszta, jak zapragniesz sama.
Wychodzą.
SCENA PIĄTA
Tamże. Inny pokój w domu Antoniusza.
Spotykają się Enobarbus i Eros.
ENOBARBUS
Jakże się masz, przyjacielu Erosie?
EROS
Otrzymaliśmy niezwykłe wieści, panie.
ENOBARBUS
Cóż takiego?
EROS
Cezar i Lepidus napadli na Pompejusza.
ENOBARBUS
To stare. Jakiż wynik?
EROS
Skorzystawszy z jego pomocy w wojnie z Pompejuszem, Cezar teraz zaprzeczył mu równego stanowiska, nie pozwolił mu uczestniczyć w triumfie, co więcej, zarzucił mu, że dawniej pisał listy do Pompejusza, na podstawie własnego oskarżenia go uwięził15 — i tak biedny trzeci jest pod kluczem, dopóki go śmierć nie wyzwoli z więzienia.
ENOBARBUS
Wrzuć między nie swój cały zapas strawy,
A jeszcze będą żuły się wzajemnie.
Gdzie jest Antoniusz?
EROS
O tak16 — kopnięciem zmiata źdźbła z swej drogi,
Wykrzyka: » Głupi Lepid!«. Chce na gardle
Pokarać tego ze setników swoich,
Co Pompejusza zamordował17.
ENOBARBUS
Potężna flota jest gotowa.
EROS
Italii, przeciw Cezarowi. Nadto
Wiedz, Domicjuszu, że cię pan mój wzywa
Natychmiast — wieści mogłem był odłożyć
Na później.
ENOBARBUS
Lecz niechby było! Prowadź mnie do niego.
EROS
SCENA SZÓSTA
Rzym. Pokój w domu Cezara.
Wchodzą Cezar, Agryppa i Mecenas.
CEZAR
Rzymowi. Ba, co więcej, w Aleksandrii —
Ot, macie opis — w rynku, na wzniesieniu
Obitym srebrem, na złocistych tronach
Publicznie zasiadł wespół z Kleopatrą.
U nóg ich siadł Cezarion18, zwany przez nich
Mojego ojca synem, i nieprawe
Potomstwo19, urodzone z ich z rozpusty.
Jej samej nadał Egipt, samowładną
Królową zrobił Dolnej Syrii20, Cypru
I Lidii21.
MECENAS
CEZAR
Gdzie lud swe mięśnie ćwiczy. Swoich synów
Ogłosił tam królami królów. Medię,
Armenię, Partię dał Aleksandrowi,
Ptolemejowi zaś wyznaczył Syrię,
Cylicję23 i Fenicję. W dniu tym ona
W stroju bogini Izis wystąpiła,
A, jak donoszą, nieraz już w nim przedtem
Dawała posłuchania.
MECENAS
Rzym o tym wszystkim.
AGRYPPA
Zuchwalstwa jego, straci też dlań wszelką
Życzliwość.
CEZAR
Otrzymał jego oskarżenie.
AGRYPPA
Oskarża on?24
CEZAR
Sycylię z mocy Seksta Pompejusza,
Nie daliśmy mu jego części wyspy.
Ponadto mówi, że mu nie zwróciłem
Okrętów pożyczonych, a na koniec
Jest rozwścieczony, że Lepidus został
Urzędu triumwira pozbawiony —
A skoro tak się stało, że dział jego
Zatrzymujemy.
AGRYPPA
CEZAR
Doniosłem mu, że Lepid stał się nazbyt
Okrutnym, że na złe używał władzy
I że zasłużył na swój los, że z moich
Zdobyczy jego cząstkę mu przyznaję,
Lecz w takim razie żądam też swej części
Z tych królestw, które podbił, i z Armenii.
MECENAS
CEZAR
I my żądania jego odrzucimy.
Wchodzi Oktawia z orszakiem.
OKTAWIA
Bądź pozdrowiony, drogi mój Cezarze!
CEZAR
OKTAWIA
By zwać mnie odepchniętą!
CEZAR
Przybywasz jak ukradkiem, nie jak siostra
Cezara. Żona Antoniusza winna
Heroldem całe wojsko mieć25, a rżenie
Rumaków winno wieścić jej przybycie
Na długo naprzód. Pod ciężarem ludzi
Przydrożne drzewa winny się uginać,
Oczekiwanie winno mdleć z tęsknoty,
Kurz winien wzbijać się pod strop niebieski
Spod stóp ludności — ale ty do Rzymu
Przybywasz niby na targ wiejska dziewka,
Unikasz jawnych oznak mej miłości —
A brak ich nieraz świadczy i o braku
Uczucia. Wszakci bylibyśmy wyszli
Naprzeciw lądem czy też morzem, znacząc
Pozdrowieniami coraz głośniejszymi
Twe kroki.
OKTAWIA
Ja tak przybywam, ale z dobrej woli.
Mój pan, Antoniusz, słysząc, że ty wojnę
Gotujesz, wieścią tą i moje ucho
Zasmucił. Wtedy poprosiłam, aby
Pozwolił mi tu wrócić.
CEZAR
Skwapliwie przystał, skoro ty przeszkodą
Stanęłaś między nim a jego żądzą.
OKTAWIA
CEZAR
Wiatr mi przynosi echo jego czynów.
I gdzież on teraz jest?
OKTAWIA
CEZAR
Skinęła Kleopatra — i usłuchał.
Swe państwo oddał ścierce i z nią razem
Całego świata królów dziś uzbraja
Do wojny. Zebrał już: Bokchusa z Libii,
Archelausa, króla Kapadocji26;
Filadelfosa, króla Paflagonii27;
Trackiego28 Adallasa; arabskiego
Malchusa; króla Pontu29; żydowskiego
Heroda; Mitrydata, Kommageny30
Monarchę; Polemona, Amyntasa,
Monarchów Medii oraz Likaonii31,
I wiele innych głów koronowanych.
OKTAWIA
Jest podzielone między dwóch przyjaciół,
Godzących na się wzajem!
CEZAR
Nasz wybuch listy twe powstrzymywały,
Aż nam się stało jasnym, że ty krzywdę
Ponosisz, dla nas zaś niedbalstwo rodzi
Niebezpieczeństwa. Bądźże dobrej myśli
I nie martw się, że czas pod swoje koła
Twą radość strącił nieprzepartą siłą.
Niech przeznaczenie spełnia swe wyroki
I łez mi nad tym nie roń. Witaj w Rzymie!
Nic mi droższego nad cię. Twoja krzywda
Przerasta zakres myśli, i potężni
Bogowie, aby tobie sprawiedliwość
Wymierzyć, staną się wykonawcami
Zamiarów naszych i przyjaciół twoich.
Więc pociesz się i witaj!
AGRYPPA
MECENAS
Serc wszystkich Rzymu miłość i współczucie
Jest twoim działem. Tylko cudzołożny
Antoniusz gardzi tobą w swej ohydzie,
Swe możne berło dając nierządnicy
I przeciw nam je wznosząc.
OKTAWIA
do Cezara
CEZAR
I cierpliwością kieruj się we wszystkim,
Najdroższa siostro.
Wychodzą.
SCENA SIÓDMA
Obóz Antoniusza w pobliżu przylądka Akcjum.
Wchodzą Kleopatra i Enobarbus.
KLEOPATRA
ENOBARBUS
KLEOPATRA
Weźmiecie, mówisz zaś, że to niedobrze.
ENOBARBUS
KLEOPATRA
Brać w niej udziału osobiście, chociaż
Nie mnie wydana?
ENOBARBUS
na stronie
Gdy w bój wyruszą klacze i ogiery,
Już po ogierach — klacze będą dźwigać
Żołnierzy z ogierami.
KLEOPATRA
ENOBARBUS
Zabiera mu niezbędną cząstkę serca
I głowy oraz czasu. Już mu czynią
Lekkomyślności zarzut. Mówią w Rzymie,
Że twe kobiety i rzezaniec Fotyn33
Rozstrzygający mają głos w tej wojnie.
KLEOPATRA
Co przemawiają przeciw nam. W tej wojnie
Wybitny udział musim wziąć i jako
Królestwa swego głowa osobiście
Wystąpić. Ty zaś temu się nie przeciw —
Ja nie zostanę w tyle.
ENOBARBUS
Ot i wódz.
Wchodzą Antoniusz i Kanidiusz.
ANTONIUSZ
Że on z Tarentu i Brunduzjum34 z taką
Szybkością zdołał przebyć Jońskie Morze
I wziąć Toryne35? Wiesz już o tym, luba?
KLEOPATRA
Niż niedbałego.
ANTONIUSZ
I brzmiałby dobrze w ustach najtęższego
Żołnierza, gnuśność gromiącego. Będziem
Na morzu walczyć, Kanidiuszu.
KLEOPATRA
Na morzu, gdzieżby indziej?
KANIDIUSZ
Tak postanowił?
ANTONIUSZ
Wyzywa.
ENOBARBUS
Na pojedynek wyzwał.
KANIDIUSZ
Wśród pól farsalskich36, tam, gdzie Cezar walczył
Z Pompejem. Ale on odrzuca wszystko,
Co nie jest dlań korzystne. Ty tak samo
Powinieneś postąpić.
ENOBARBUS
Twe statki mają. Twoi marynarze
To są mulnicy i wieśniacy, ludzie
Na gwałt zebrani, a w Cezara flocie
Są tacy, którzy nieraz z Pompejuszem
Staczali boje. Ich okręty zwinne,
Twe ociężałe. Ujmy nie przyniesie,
Że z nim nie zechcesz mierzyć się na morzu,
Przygotowany do lądowej walki.
ANTONIUSZ
ENOBARBUS
Pozbawiasz się korzyści, jakie daje
Wszechstronne twe wojskowe doświadczenie
Na lądzie; dzielisz wojsko swe, złożone
W przeważnej37 części z osiwiałej w bojach
Piechoty; własnym swym umiejętnościom
Wojskowym każesz zostać na uboczu;
Zupełnie tedy38 zrzekasz się tej drogi,
Po której możesz stąpać pewnym krokiem,
A zdajesz się na hazard i na szczęście,
Rzucając niezachwiane bezpieczeństwo.
ANTONIUSZ
KLEOPATRA
Sześćdziesiąt żagli Cezar ni jednego
Lepszego nie ma.
ANTONIUSZ
Okręty, z resztą zaś, o pełnej liczbie
Załogi, rzucim się od czoła Akcjum39
Na nadchodzącą flotę Cezarową.
Lecz jeśli nie powiedzie się, stoczymy
Lądową bitwę.
Wchodzi goniec.
GONIEC
Szpiegowie nasi wiedzą już na pewno,
Że Cezar wziął Toryne.
ANTONIUSZ
Nadzwyczajności musiałby dokazać. —
Więc, Kanidiuszu, zdaję ci dowództwo
Mych dziewiętnastu legii i dwunastu
Tysięcy jazdy. My na okręt! Pójdźmy,
Tetydo moja!40
Wchodzi żołnierz.
ŻOŁNIERZ
Zbutwiałym deskom nie wierz. Czy nie ufasz
Mieczowi memu i tym moim bliznom?
Niech nurka dają sobie Egipcjanie
I Fenicjanie. My nawykliśmy zwyciężać
Na ziemi stojąc, pierś w pierś.
ANTONIUSZ
Wychodzą Antoniusz, Kleopatra i Enobarbus.
ŻOŁNIERZ
KANIDIUSZ
Nie z własnej woli. Wódz ma swego wodza —
Niewiasta nami rządzi.
ŻOŁNIERZ
Dowodzisz legionami i konnicą?
KANIDIUSZ
Publikola41 i Celius są wodzami
Na morzu. My zaś mamy niepodzielną
Władzę na lądzie. — Ta Cezara szybkość
Jest nie do wiary.
ŻOŁNIERZ
A wojsko jego już ruszało w drogę,
Lecz tak nieznacznie42, że zwiódł wszystkich szpiegów.
KANIDIUSZ
ŻOŁNIERZ
KANIDIUSZ
Wchodzi goniec.
GONIEC
KANIDIUSZ
I każda chwila nową wieść nam rodzi.
Wychodzą.
SCENA ÓSMA
Równina w pobliżu Akcjum.
Wchodzą Cezar, Taurus, dowódcy itd.
CEZAR
TAURUS
CEZAR
Swe siły razem i nie przyjmuj bitwy,
Aż my na morzu skończym. Nie przekraczaj
Poleceń, które tutaj masz spisane.
Rozstrzyga się nasz los.
Wychodzą.
Wchodzą Antoniusz i Enobarbus.
ANTONIUSZ
Z Cezara szykiem oko w oko. Stamtąd
Możemy widzieć liczbę jego statków
I wedle tego działać.
Wychodzą.
Wchodzi Kanidiusz, maszerując ze swym lądowym wojskiem jedną stroną sceny — Taurus, namiestnik Cezara, drugą stroną. Po ich wyjściu słychać wrzawę bitwy morskiej.
Zgiełk. Wchodzi Enobarbus.
ENOBARBUS
Spoglądać dalej na to! »Antoniada«,
Egipski okręt admiralski, za nią
Sześćdziesiąt jej okrętów ster odwraca
I pierzcha. Biada oczom mym!
Wchodzi Skarus.
SKARUS
Boginie! Cały zborze olimpijski!
ENOBARBUS
SKARUS
Stracono więcej niż połowę świata!
Przecałowaliśmy królestwa, ziemie!
ENOBARBUS
SKARUS
W tysiącu strupów widna43. Ta wszeteczna
Egipska szkapa44 — bodaj trąd ją dotknął! —
Wśród boju, kiedy szczęście stron walczących
Zdawałoby się, jak bliźniaków para,
Zupełnie równe, może nawet nasze
I starsze nieco — ta, jak krowa w czerwcu,
Gdy na niej siądzie bąk, rozwija żagle
I pierzcha.
ENOBARBUS
Osłabił moje oczy tak, że dłużej
Nie mogłem patrzyć.
SKARUS
Antoniusz, czarnoksięstwa jej szlachetna
Ofiara, morskie skrzydła swe rozwija,
Uchodzi z walki w najgorętszej chwili
I niby dziki kaczor, rozpalony
Miłosną żądzą, jej podąża śladem.
Podobnej hańby nie widziałem jeszcze
I nie widziałem, żeby doświadczenie,
Odwaga męska i wojenna sława
Zadały sobie taki cios.
ENOBARBUS
Wchodzi Kanidiusz.
KANIDIUSZ
I nędznie tonie. Gdyby wódz był został
Tym, czym sam siebie z dawnych dni pamięta,
To koniec byłby dobry. On sam jednak
W najhaniebniejszy sposób dał nam przykład
Ucieczki.
ENOBARBUS
KANIDIUSZ
SKARUS
Co dalej przyjdzie.
KANIDIUSZ
Legiony moje poddam i konnicę.
Już sześciu królów drogę mi wskazuje.
ENOBARBUS
Fortuny Antoniusza, choć rozsądek
Gdzie indziej woła.
Wychodzą.
SCENA DZIEWIĄTA
Aleksandria. W pałacu Kleopatry.
Wchodzi Antoniusz z orszakiem.
ANTONIUSZ
Nie stąpał. Wstydzi się mnie nosić. Bracia,
Przystąpcie bliżej. Taki mrok na świecie
Ogarnął mnie, że drogi już nie znajdę.
Mam okręt pełen złota. To rozdzielcie
Pomiędzy siebie i uchodźcie, aby
Pojednać się z Cezarem.
WSZYSCY
Nie my!
ANTONIUSZ
Wszelakich tchórzów, jak to się uchodzi
I plecy wrogom pokazuje. Idźcie,
O przyjaciele! Ja wybrałem drogę,
Na której mi nie trzeba was. Odejdźcie!
Mój skarb jest w porcie. Weźcie go. Och, patrzę
Z rumieńcem wstydu na to, com uczynił.
Me włosy nawet w wojnie są, bo siwe
Strofują ciemne za gwałtowność czynu,
A tamte znowu lżą je za tchórzostwo
I za miłosne zaślepienie. Weźcie
Ode mnie listy do przyjaciół, którzy
Wam utorują drogę. Tak żałosnym
Nie spoglądajcie wzrokiem, bardzo proszę,
Nie wymawiajcie się. Za mej rozpaczy
Wskazówką idźcie. Wasz jest skarb i okręt.
Zostawcie mnie na chwilę. Teraz proszę —
Nie, tak uczyńcie, jak wam powiedziałem.
Nie umiem już rozkazać, a więc proszę.
Będziemy jeszcze kiedyś się widzieli.
Wchodzi Kleopatra, prowadzona przez Charmian i Iras, za nimi Eros.
EROS
IRAS
CHARMIAN
Masz obowiązek.
KLEOPATRA
O Juno45!
ANTONIUSZ
EROS
O panie?
ANTONIUSZ
CHARMIAN
IRAS
EROS
ANTONIUSZ
Miecz pod Filippi jak cyrkowy skoczek46,
Gdym ja rozbijał w puch wychudzonego
Kasjusza z czołem pomarszczonym. Ja to
Zadałem ostateczną klęskę Brutusowi
Obłąkańcowi. On zaś, on, jedynie
On wysługiwał się namiestnikami
I doświadczenia nie miał nic w wojennym
Rzemiośle. Teraz jednak mniejsza o to.
KLEOPATRA
EROS
IRAS
To wstyd w innego zmienił go człowieka.
KLEOPATRA
EROS
Zwiesiła głowę i jest śmierci bliska,
Lecz twa pociecha może ją ocalić.
ANTONIUSZ
EROS
ANTONIUSZ
O Egipcjanko! Spójrz, jak swoją hańbę
Sprzed oczu twych unoszę, jak wstecz patrzę
Na poczet czynów, którem pozostawił47
Za sobą, wniwecz obrócone hańbą.
KLEOPATRA
Jam nie myślała, że podążysz za mną.
ANTONIUSZ
Że serce moje przytroczone było
Do twego steru i że mnie za sobą
Pociągnąć możesz. Swą przemożną władzę
Nad duszą moją znałaś, byłaś pewna,
Że twe skinienie mnie zawróci z drogi
Przez bogów nakazanej.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Z młodzikiem, kłamać, bawić się w nikczemne
Wybiegi — ja, com pół ogromu świata
Miał za igraszkę każdej mej zachcianki,
Com uszczęśliwiał albo spychał w nicość.
O, tyś wiedziała, do jakiego stopnia
Podbity jestem — tajnym ci nie było,
Że oręż mój, co stracił hart pod wpływem
Uczucia, będzie słuchał go we wszystkim.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Bo jedna warta tyle, com ja stracił,
A Cezar zyskał. Daj mi pocałunek —
Już to mi jest zapłatą. — Jako posła
Użyjem dzieci moich wychowawcy.
Czy wrócił? — Głowa cięży mi ołowiem,
O luba. — Hola! Jest tam który? Wina
I coś z jedzenia! — Wiedz, fortuno harda,
Że twej srogości równa nasza wzgarda.
Wychodzą.
SCENA DZIESIĄTA
Egipt.
W obozie Cezara.
Wchodzą: Cezar, Dolabella, Tyreusz i inni.
CEZAR
Czy znacie go?
DOLABELLA
Pedagog. Dowód, że jest oskubany,
Gdy już przysyła nam tak nędzne piórko
Ze swoich skrzydeł — on, co samych królów
Miał na posyłki aż za dużo, parę
Miesięcy temu.
Wchodzi Eufroniusz.
CEZAR
EUFRONIUSZ
Niedawno jeszcze byłem ja tak małym
Do jego celów, jak poranna rosa
Na listku mirtu przy olbrzymim morzu.
CEZAR
EUFRONIUSZ
I prosi, aby mieszkać mógł w Egipcie.
Gdy nie zezwolisz, zmniejsza wymagania:
Chce żyć w Atenach jako człek prywatny.
Od niego tyle. Teraz Kleopatra
Uznaje wielkość twą i w proch upada
Przed twą potęgą. Prosi, by z rąk twoich
Jej spadkobiercy otrzymali w darze
Koronę Ptolemejów, dziś od twojej
Zależną łaski.
CEZAR
Na prośby jego głuche jest me ucho;
A do królowej prośby go przychylę,
Jeżeli z granic swego przyjaciela,
Wstrętnego wszystkim, wygna lub go zgładzi.
Gdy tak postąpi, prośby jej usłucham. —
Masz więc odpowiedź dla obojga.
EUFRONIUSZ
Fortuna sprzyja!
CEZAR
Przez łańcuch straży!
Wychodzi Eufroniusz.
do Tyreusza
Wymowy twojej. Spiesz! Od Antoniusza
Odciągnij Kleopatrę. W mym imieniu
Przyrzekaj wszystko, czego będzie żądać —
Co więcej, własnych nie szczędź jej obietnic.
Kobieta mało ma duchowej siły
W największym szczęściu, ale nędza zdoła
Westalkę50 nawet uwieść nieskalaną.
Chytrości swojej użyj, Tyreuszu,
Za trud swój oznacz sobie sam nagrodę,
A wola twoja będzie dla mnie prawem.
TYREUSZ
CEZAR
Antoniusz znosi, jak ci się wydadzą
Czynności jego oraz zachowanie.
TYREUSZ
Wychodzą.
SCENA JEDENASTA
Aleksandria. Pałac Kleopatry.
Wchodzą: Kleopatra, Enobarbus, Charmian i Iras.
KLEOPATRA
ENOBARBUS
I umrzem.
KLEOPATRA
Czy ja?
ENOBARBUS
W niewolę oddał żądzy. I cóż z tego,
Żeś ty uciekła przed olbrzymim wojny
Obliczem, kiedy jedne jego rysy
Trwożyły drugie? Czemu szedł za tobą?
Świąd pożądania nie był był powinien
Sparaliżować duszy wodza, kiedy
Połowa świata starła się z połową,
A szło o niego, jego jedynego.
Nie mniejsza jest od straty jego hańba,
Że ścigał twoje pierzchające flagi
I flotę swą zostawił z tym widokiem.
KLEOPATRA
Wchodzi Antoniusz z Eufroniuszem.
ANTONIUSZ
EUFRONIUSZ
ANTONIUSZ
Gdy mnie mu wyda?
EUFRONIUSZ
ANTONIUSZ
do Kleopatry
Tę osiwiałą głowę, a królestwy51
Wypełni puchar życzeń twych po brzegi.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Że go młodości róża zdobi, świat zaś
Spogląda na nią, wyczekując czynów
Nad zwykłą miarę. Jego złoto, statki,
Legiony mogą być i w ręku tchórza,
A słudzy jego mogliby zwyciężać
Pod wodzą dziecka tak, jak zwyciężają,
Gdy Cezar nimi rządzi. Więc go wzywam,
Niech zrzuci świetny czaprak52 swój i niechaj
Bez niego ze mną zmierzy się orężnie
Bez osób trzecich. Dam ci to na piśmie,
Pójdź ze mną.
Wychodzą Antoniusz i Eufroniusz.
ENOBARBUS
na stronie
Że Cezar triumfator się wyrzeknie
Powodzeń swych i na areny piasek
Pośpieszy, aby walczyć z gladiatorem!
Spostrzegam dzisiaj, że rozsądek ludzi
Jest częścią szczęścia i zewnętrzne zmiany
Za sobą ciągną w przepaść ich wewnętrzne
Przymioty. Jakże mógł zamarzyć o tym,
Gdy zna stan rzeczy, żeby syty Cezar
Głodowi jego zechciał odpowiedzieć!
Cezarze, tyś i rozum jego podbił!
Wchodzi dworzanin.
DWORZANIN
KLEOPATRA
Niewiasty moje, spójrzcie! Ten, co klękał
Przed pączkiem róży, dzisiaj nos zatyka
Przed już rozkwitłą. Wpuśćcie go!
Wychodzi dworzanin.
ENOBARBUS
na stronie
Uczciwość ze mną wadzić się zaczyna.
Głupiemu wiernym być — to jest w szaleństwo
Przemieniać wierność; kto potrafi jednak
W złej doli trzymać się niezmiennie pana,
Zwycięża tego, który go zwyciężył,
I w dziejach sobie wysługuje miejsce.
Wchodzi Tyreusz.
KLEOPATRA
TYREUSZ
Bez świadków.
KLEOPATRA
TYREUSZ
ENOBARBUS
Posiada Cezar — lub i nas nie trzeba.
Jeżeli Cezar zechce, pan nasz chętnie
Zostanie jego przyjacielem. Wiedz zaś
Co do nas, że czyj on, do tego my też
Należym — zatem do Cezara.
TYREUSZ
A więc, przesławna pani, Cezar prosi,
Byś zapomniała, jaki los twój wobec
Wielkości jego.
KLEOPATRA
Zaiste.
TYREUSZ
Ty nie z miłości pieścisz, lecz ze strachu.
KLEOPATRA
TYREUSZ
Współczucie, jako zmazy narzucone,
Nie zasłużone.
KLEOPATRA
Cześć ma zdobyta była, nie oddana.
ENOBARBUS
na stronie
Och, panie, nawa54 twoja ma już tyle
Otworów, że cię nam opuścić trzeba
Przed zatonięciem. Już cię porzucają
Najdrożsi twoi.
Wychodzi.
TYREUSZ
Powiedzieć, czego żądasz? Bo on prosi
Poniekąd, aby zwracać się do jego
Szczodrości. Bardzo by go to cieszyło,
By szczęście jego mogło stać się laską,
Na której wsparłabyś się. Leczby doznał
Uciechy, gdyby z moich ust usłyszał,
Żeś opuściła Antoniusza, ufna
W opiekę jego, światowładcy.
KLEOPATRA
Jest twoje imię?
TYREUSZ
KLEOPATRA
Chciej donieść Cezarowi, że przez ciebie
Całuję jego dłoń zwycięską. Powiedz,
Że chętnie złożę mu u stóp swe berło
I klęczeć będę przy nich. Powiedz wreszcie,
Że ja wyroku czekam nad Egiptem
Z ust jego, których słucha cała ziemia.
TYREUSZ
Gdy mądrość idzie w bój ze szczęściem społem56,
Jeżeli tylko pierwsza się odważy
Uczynić wszystko to, co jest w jej mocy,
Nic im nie trwożne. Dozwól mi tej łaski,
Ażebym złożył na twej dłoni dowód
Oddania.
KLEOPATRA
Cezara twego rodzic57 to niegodne
Miejsce zaszczycał swoich ust dotknięciem
I gradem pocałunków.
Wracają Antoniusz i Enobarbus.
ANTONIUSZ
Gromowładnego, w łaskach! — Ktoś ty, człeku?
TYREUSZ
Zlecenia z ludzi najdoskonalszego,
Najgodniejszego, aby go słuchano.
ENOBARBUS
na stronie
ANTONIUSZ
Ha, bogi i złe duchy! Ma powaga
Topnieje. Dawniej, kiedym krzyknął »hola!«,
Królowie biegli jak za piłką chłopcy,
Wołając: »Co rozkażesz?«. Ha, czy uszu
Nie macie? Jeszcze jestem Antoniuszem.
Wchodzą dworzanie.
ENOBARBUS
na stronie
Jest igrać z lwim szczenięciem niż z lwem starym,
Co kona.
ANTONIUSZ
Osmagać!59 Niechbym zastał i dwudziestu
Najdostojniejszych z tych, co Cezarowi
Hołdują, tak zuchwałych wobec ręki
Tej... jakże zwie się, odkąd Kleopatrą
Już nie jest? — Chłopcy, smagać go, aż będzie
Jak żaczek krzywił twarz i głośno skomlał
O litość. Precz z nim!
TYREUSZ
ANTONIUSZ
Swojemu panu ten Cezara błazen
Zaniesie me poselstwo.
Wychodzą dworzanie z Tyreuszem.
Ha! Po toż rzymskie łoże me rzuciłem,
Prawego zrzekłem się potomstwa z niewiast
Klejnotu, by mnie okrywała hańbą
Istota, która patrzy na pachołków!
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Nad miarę nasze złości, mądre bóstwa,
Ujrzawszy, za czym gonią nasze oczy,
We własnym naszym brudzie zatapiają
Naszego sądu jasność, każą własne
Uwielbiać błędy, śmieją się z nas, kiedy
Z własnego wstydu dumnie się puszymy.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Jak zimne resztki jadła na zmarłego
Cezara misie; ba, ogryzkiem byłaś
Po Kneju Pompejuszu; oprócz tego
Chwytałaś chciwie w swojej lubieżności60
Co tylko mogłaś w co gorętszych chwilach,
Niezapisanych przez powszechne plotki.
Boć61 jestem pewny: choć przeczuwasz może,
Co wstrzemięźliwość, nie znasz jej zupełnie.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Co grosz przyjmuje i »Bóg zapłać« mówi,
Na poufałość z towarzyszką moich
Igraszek, twoją ręką, tą królewską
Pieczęcią związku wzniosłych serc! O, wejść mi
Na wzgórze Bazan63 i zagłuszyć rykiem
Rogatą trzodę. Mam ci ja bolesną
Przyczynę. Mówić o niej w gładkich słowach
To byłoby tak samo, jakby szyja
Wisielca grzecznie dziękowała katu
Za jego zręczność.
Wracają dworzanie z Tyreuszem.
PIERWSZY DWORZANIN
ANTONIUSZ
PIERWSZY DWORZANIN
ANTONIUSZ
Żałuje, że nie jesteś jego córką.
Krocz teraz smętnie za triumfującym
Cezarem, wziąwszy baty w jego służbie,
I niechaj odtąd biała dłoń niewieścia
Nabawia cię gorączki. Do Cezara
Powracaj, zdaj mu sprawę, jak cię tutaj
Podejmowano. Powiedz mu ode mnie,
Że mnie rozgniewać gotów, gdyż, jak widzę,
Jest dumny i wzgardliwy, bo mi daje
Do zrozumienia, czym ja dzisiaj jestem,
A zapomina, czym mnie sam znał przedtem.
On drażni gniew mój, a to dziś nie sztuka,
Gdy dobre gwiazdy, co mnie dawniej wiodły,
Pustymi zostawiły swe orbity
I jasne światło swoje pogrążyły
W otchłani piekieł. Jeśli mowa moja
Nie w smak mu pójdzie, możesz mu powiedzieć,
Że ma Hipparcha, mego wyzwoleńca.
Gdy zechce, może chłostać go, powiesić
Lub męczyć — wszystko, co mu się podoba —
I tak mi się odwdzięczyć. Proś go o to.
No, zabierz sobie swą pociętą skórę
I precz!
Wychodzi Tyreusz.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Zaćmieniu64 uległ. Dość tej jednej wróżby,
By Antoniusza czytać z niej upadek.
KLEOPATRA
ANTONIUSZ
Pochlebić, wabne ślesz spojrzenia temu,
Co mu sandały wiąże.
KLEOPATRA
I znać mnie nie chcesz?
ANTONIUSZ
KLEOPATRA
Me zimne serce i niech go zatruje
U źródła, niechaj pierwsze ziarno mego
Dosięgnie karku, drugie Cezariona,
Aż po kolei łona mego płody
I wszyscy dzielni moi Egipcjanie,
Gdy już stopnieją burzy tej pociski,
Niepogrzebani będą leżeć, póki
Żarłoczne muchy i komary Nilu
Nie sprawią im pogrzebu!65
ANTONIUSZ
Spoglądam w przyszłość. Cezar obozuje
Pod Aleksandrią, tam też jego szczęściu
Stawimy czoło. Dzielnie się trzymało
Lądowe nasze wojsko. Nasza flota,
Wprzód podzielona, złączyć się zdołała
I groźnie krąży po bałwanach morskich.
Gdzieś była, serce moje? Słyszysz, pani?
Gdy znów powrócę z pola, by te usta
Całować, będę cały we krwi. Jeszcze
Historii kartę mieczem swym zapiszę,
I jeszcze w nim nadzieja.
KLEOPATRA
Dzielnego mego pana!
ANTONIUSZ
Potrójną mięśni siłę, serce, oddech.
Zajadle będę walczył; bo gdy jeszcze
Me dni szczęśliwe były i pogodne,
Za dowcip życiem darowywał66 ludziom —
Lecz dzisiaj zatnę zęby i każdego,
Co drogę mi zastąpi, poślę w ciemność.
Hej, jeszcze jedna noc wesoła! Dalej,
Mych osmętniałych zwołać mi setników!
Raz jeszcze niechaj perlą się puchary —
Będziemy szydzić z północnego dzwonu!67
KLEOPATRA
Przepędzić je po cichu, lecz gdy pan mój
Jest znów Antonim, będę Kleopatrą.
ANTONIUSZ
KLEOPATRA
Do mego pana dzielnych jego wodzów!
ANTONIUSZ
Postaram się, by wino z blizn im trysło.
Królowo, pójdźmy! Jeszcze krew nie woda.
W najbliższym boju sprawię, że się we mnie
Zakocha sama śmierć, bo będę walczył
I z jej zatrutą kosą.
Wychodzą wszyscy prócz Enobarba.
ENOBARBUS
Być wściekłym — jest to zostać wystraszonym
Z samego strachu. W tym usposobieniu
Jastrzębia zdolna dzióbać gołębica.
Prócz tego widzę, że ubytek w mózgu
Dodaje serca imperatorowi.
Odwaga, która rzuca się na rozum,
Pożera własny miecz. Poszukam środków,
By go opuścić.
Wychodzi.
- Pobitaś, Partio — o zwycięstwach Wentydiusza mówi Mommsen w V tomie Historii rzymskiej bezpośrednio po tym, co zacytowałem w nocie do str. 78 [o Labienusie], co następuje: „Dopiero gdy odwrócono grożący rozłam między obu władcami, Antoniusz wysłał nowe wojsko pod dowództwem Publiusza Wentydiusza Bassusa, któremu oddał komendę w prowincjach Azji i Syrii. Ten tęgi wódz starł się w Azji z samym Labienem na czele jego rzymskich wojsk i szybko wyparł go z prowincji. Na naturalnej granicy (Scheide) Azji i Cylicji, w przełęczach Tauru, oddział Partów chciał dać oparcie uciekającym; ale i ci zostali pobici, zanim mogli połączyć się z Labienem, a następnie on został zaatakowany w ucieczce przez Cylicję i poległ. Równie szczęśliwie zdobył Wentydiusz przełęcze Amanu na granicy Cylicji i Syrii; tu zginął Farnapates, najlepszy z wodzów partyjskich (r. 715 od zał. Rzymu). W ten sposób Syria była wolna od nieprzyjaciół. Mimo to w roku następnym Pakorus raz jeszcze przekroczył Eufrat, lecz tylko po to, aby w rozstrzygającym starciu pod Gindaros, na północny zachód od Antiochii, znaleźć zgubę wraz z większą częścią swego wojska. Było to zwycięstwo, które do pewnego stopnia równoważyło bitwę pod Karrami, i o trwałych skutkach; długo potem wojska partyjskie nie pokazywały się na rzymskim brzegu Eufratu”. Dalej dowiadujemy się, że król Orodes, przygnębiony tą klęską, złożył koronę na rzecz młodszego syna Fraatesa, który zaczął panowanie od wymordowania ojca i reszty braci. [przypis tłumacza] ↩
- Partio, strzał ojczyzno — partyjskie wojsko słynęło z niezwykle skutecznych w walce konnych łuczników. [przypis edytorski] ↩
- Krassus, właśc. Marek Licyniusz Krassus (114–53 p.n.e.) — rzymski polityk i wódz; stronnik Sulli; w 71 p.n.e. stłumił powstanie Spartakusa; członek I triumwiratu (60 p.n.e.); w 53 p.n.e. przedsięwziął wyprawę na Partów, jednak jego licząca ok. 40 tys. żołnierzy armia została całkowicie zniszczona w bitwie pod Karrami (Carrhae) przez czterokrotnie mniej liczne siły partyjskie, złożone głównie z konnych łuczników; został zabity podczas próby negocjacji, wskutek jego śmierci triumwirat rozpadł się. [przypis edytorski] ↩
- Media — kraina hist. w ob. zachodnim Iranie. [przypis edytorski] ↩
- Sozjusz — Plutarch (rozdz. 34) mówi o wodzu Antoniusza Sozjuszu, który pomyślnie wojował w Syrii [Gajusz Sozjusz, jeden z głównych współpracowników Antoniusza, w 38 p.n.e. mianowany przez niego zarządcą Syrii, na jego rozkaz zdobył Jerozolimę, obalił żydowskiego króla Antygona, który sprzyjał Partom, i zastąpił go sojusznikiem Rzymu Herodem; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
- legat — tu: wysokiej rangi oficer rzymski wyznaczony przez wodza, dowodzący pojedynczym legionem; pod nieobecność wodza mógł także dowodzić całą armią. [przypis edytorski] ↩
- Na Antoniusza korzyść mógłbym wiele dokonać, alebym go tym obraził, a ta obraza byłaby mych czynów mogiłą — Antoniusz rzeczywiście odebrał Wentydiuszowi dowództwo, chociaż zezwolił mu na odbycie triumfu. [przypis tłumacza] ↩
- arabski ptaku — Feniks, bajeczny ptak, opisany przez Pliniusza w jego Historii naturalnej. [przypis tłumacza] ↩
- Serca, głosy, porównania... nie uzmysłowią nigdy, nie wypiszą, jak Antoniusza kocha — ciekawa figura, której Szekspir używa w Antoniuszu i Kleopatrze ponownie w IV, 15; poza tym np. w Śnie nocy letniej (III, 1;. Nazwa jej, zapożyczona jeszcze od indyjskich gramatyków, jest yathasamkhya. [przypis tłumacza] ↩
- rogowymi pochwy (daw.) — dziś popr. forma N. lm: rogowymi pochwami (tu: pokrywami skrzydeł). [przypis edytorski] ↩
- cny (daw.) — pełen cnót, godny szacunku, szlachetny. [przypis edytorski] ↩
- Scena trzecia — dla wyjaśnienia genezy tej sceny, przygotowanej już poprzednio, zwrócono uwagę na pamiętnik Melville’a, dworzanina Marii Stuart. (Wedle Kraszewskiego uczynił to pierwszy francuski tłumacz Szekspira, Franciszek Wiktor Hugo, syn wielkiego poety). Cytuję za Kraszewskim (Wstęp do Antoniusza i Kleopatry w przekładzie w wszystkich dzieł Szekspira przez Ulricha).
„Najjaśniejsza pani spytała mnie, jakie mi się włosy lepiej podobają, jej czy królowej Marii. Odpowiedziałem, że obu równie rzadkiej są barwy jasnej (blond). Zmuszała mnie do powiedzenia, która z nich jest piękniejsza. Odpowiedziałem, że ona [królowa Elżbieta] najpiękniejsza była w Anglii, a moja królowa w Szkocji. Nalegała, abym odpowiadał na to pytanie. Odparłem, że obie były najpiękniejsze w swych państwach, że jej królewska mość była najpowabniejsza, a moja królowa najpiękniejsza. Spytała, która była słuszniejsza. Powiedziałem, że moja królowa. — A więc ona jest za wysoka — rzekła — bo ja nie jestem ani za słuszna, ani za mała. Badała potem, jakie były zajęcia królowej Marii”.
Dalej pytała się Elżbieta, czy Maria dobrze gra, która z nich lepiej tańczy. Wskutek tej nienasyconej ciekawości Melville ofiarował się nawet Elżbiecie, że ją zawiezie przebraną za pazia do miejsca pobytu królowej szkockiej, aby mogła się jej, sama niepoznana, przyjrzeć z bliska.
Dodać należy, iż Szekspir mógł swobodnie zużytkować ten motyw, gdyż Elżbiety nie było już na świecie (zm. 1603 r.).
[przypis tłumacza] ↩ - jestli — konstrukcja z partykułą pytajną -li; inaczej: czy jest. [przypis edytorski] ↩
- modląc się za obie strony — Szekspir powtarza tu motyw, którego użył już w Królu Janie (zapewne 1595) III, 1. Blanka mówi tam między innymi:
Mężu, nie mogę modlić się, byś wygrał;Wuju, ja muszę modlić się, byś przegrał;Ojcze, ja ci nie mogę życzyć szczęścia;Babko, nie życzę ci spełnienia życzeń.Ktokolwiek wygra, ja po drugiej stroniePrzegrywam. Pewna strata przed grą jeszcze.[przypis tłumacza] ↩
- uwięził... — pozbawionemu władzy Lepidowi Cezar pozwolił swobodnie przebywać w Rzymie i piastować godność arcykapłana. [przypis tłumacza] ↩
- Chodzi po ogrodzie, o tak — tu aktor naturalnie naśladuje chód wzburzonego Antoniusza. [przypis tłumacza] ↩
- Chce na gardle pokarać tego ze setników swoich, co Pompejusza zamordował — w rzeczywistości Antoniusz może nawet sam wydał rozkaz zgładzenia Sekstusa, który schronił był się do Azji, ażeby uniknąć pościgu Cezara, bo ten nie śmiał zapuszczać się w kraje będące pod zarządem Antoniusza. Ale wedle Appiana Pompejusz prowadził politykę bardzo dwulicową: zapewniał triumwira o swej przyjaźni, a równocześnie porozumiewał się z Partami i zbierał wojsko. Po kilku utarczkach dostał się w ręce Titiusa, oficera Antoniusza, a ten kazał go w Milecie udusić. Być może, iż taką instrukcję dał mu na swoją rękę Plankus, naczelny wódz triumwira w prowincji Azji, ale nie jest wykluczone, że Antoniusz umyślnie rzecz tak urządził, aby zachować pozory. [przypis tłumacza] ↩
- Cezarion (47–30 p.n.e.) — syn Juliusza Cezara i Kleopatry, ostatni faraon Egiptu (panujący wspólnie z matką od 2 września 44 p.n.e., jako Ptolemeusz XV Cezarion). [przypis edytorski] ↩
- nieprawe potomstwo — z pozamałżeńskiego związku z Markiem Antoniuszem Kleopatra urodziła trójkę dzieci: ur. w 40 p.n.e. Aleksandra Heliosa i jego bliźniaczą siostrę Selene oraz ur. w 36 p.n.e. Ptolemeusza Filadelfosa. [przypis edytorski] ↩
- Syria Dolna — Celesyria, region w czasach hellenistycznych i rzymskich: południowa Syria. [przypis edytorski] ↩
- Lidii — zamiast: Libii. Błąd ten przejął Szekspir z Northa. [przypis edytorski] ↩
- w gimnazjum — Szekspir, idąc za Northern, użył tu wyrazu showplace, który oznaczałby miejsce widowisk lub uroczystości, a dla wyjaśnienia dodał słowa: „Gdzie lud swe mięśnie ćwiczy”. Przetłumaczyłem wedle Plutarcha. [gimnazjum (łac. gymnasium, z gr. gymnasion: miejsce ćwiczeń): w staroż. miastach greckich ośrodek ćwiczeń fizycznych i treningu sportowego (por. gimnastyka), złożony z otwartego placu z bieżnią i boiskiem oraz półkrytych i krytych budynków. Gimnazjony, jako popularne miejsca spotkań, stały się również miejscami wykładów, dysput i nauczania; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
- Cylicja — kraina hist. w płd.-wsch. Azji Mniejszej, między górami Taurus a Morzem Śródziemnym, na wschodzie sąsiadująca z Syrią. [przypis edytorski] ↩
- Kogoż oskarża on? Cezara. Że wydarłszy Sycylię... — aluzja do wypadku historycznego, który poeta zupełnie pominął. Por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- Heroldem całe wojsko mieć — mieć całe wojsko za herolda. [przypis edytorski] ↩
- Kapadocja — kraina hist. we wsch. części Azji Mniejszej, na Wyżynie Anatolijskiej, na wsch. od Likaonii, na płn. od Cylicji. [przypis edytorski] ↩
- Paflagonia — kraina hist. w płn. części Azji Mniejszej, pomiędzy Bitynią a Pontem. [przypis edytorski] ↩
- Tracja — kraina hist. na Płw. Bałkańskim, obecnie w granicach Bułgarii, Grecji i Turcji. [przypis edytorski] ↩
- Pont — kraina hist. w płn.-wsch. Azji Mniejszej, nadmorska część Kapadocji, w starożytności niezależne królestwo, później zależne od Rzymu. [przypis edytorski] ↩
- Kommagena — kraina hist. w północnej Syrii, na pograniczu z Azją Mniejszą, między Cylicją, Kapadocją a Eufratem. [przypis edytorski] ↩
- Likaonia — staroż. kraina leżąca we wnętrzu Azji Mniejszej, na wsch. od Frygii i Pizydii, na płn. od gór Taurus, oddzielających ją od Cylicji. [przypis edytorski] ↩
- Agryppa: Witaj, pani; Mecenas: Witaj nam, droga pani... — bardzo charakterystyczne, że Agryppa i Mecenas występują z powitaniem dopiero, gdy Cezar wymówił pierwszy słowo: witaj. To, co Mecenas mówi, jest tylko powtórzeniem myśli Cezara. Por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- twe kobiety i rzezaniec Fotyn — Plutarch (rozdz. 62) wymienia tu i Mardiona (= Mardiana). [przypis tłumacza] ↩
- Tarent i Brunduzjum — miasta portowe w płd.-wsch. Italii: Tarent, nad Zat. Zatoką Tarencką (Morze Jońskie); Brunduzjum, popr. Brundizjum (łac. Brundisium), ob. Brindisi, nad Morzem Adriatyckim. [przypis edytorski] ↩
- Toryne — nazwa zachowana jedynie dzięki wzmiance u Plutarcha (60). Jako imię pospolite τορύνη oznaczała jakieś naczynie kuchenne. Kleopatra na wieść o zajęciu tej miejscowości przez Cezara roześmiała się i użyła pod jego adresem drwiącej igraszki wyrazów, która naturalnie w języku angielskim znikła. [przypis tłumacza] ↩
- Farsalos — miejscowość w Tesalii, gdzie 9 sierpnia 48 p.n.e. Juliusz Cezar pokonał siły Pompejusza Wielkiego w decydującej bitwie rzymskiej wojny domowej. [przypis edytorski] ↩
- przeważny (daw.) — przeważający, większy, mający przewagę. [przypis edytorski] ↩
- tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski] ↩
- Akcjum — miasto na przylądku o tej samej nazwie, przy wejściu do Zat. Ambrakijskiej w zach. Grecji. [przypis edytorski] ↩
- Tetydo moja! — Tetyda, matka Achillesa, była córką boga morskiego Nereusa. [przypis tłumacza] ↩
- Publikola — u Plutarcha (66): Poplikola. [przypis tłumacza] ↩
- nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski] ↩
- widny (daw.) — widoczny, dający się widzieć. [przypis edytorski] ↩
- Dla nas niby dżuma W tysiącu strupów widna. Ta wszeteczna/ egipska szkapa... — Skarus przemawia charakterystycznym tonem rubasznego żołnierza. [przypis tłumacza] ↩
- Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, żona Jowisza. [przypis edytorski] ↩
- On trzymał miecz pod Filippi jak cyrkowy skoczek — Szekspir wiedział z Plutarcha, że Oktawian podczas bitwy pod Filippi był chory i sam nie walczył zmienił jednak ten szczegół, zapewne ze względu na efekt dramatyczny. [przypis tłumacza] ↩
- którem pozostawił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które pozostawiłem. [przypis edytorski] ↩
- Dziś muszę w korne wdawać się układy — z tych słów widać, że Antoniusz nie zdaje sobie sprawy z grozy położenia. Nie wżył się jeszcze w nową sytuację. Sądzi, że mu „układy” i „wybiegi” pomogą. Warto z tym po równać odpowiedź, jaką Cezar daje Eufroniuszowi w scenie następnej. [przypis tłumacza] ↩
- Od Antoniusza idę, kto bądź jestem... — charakterystyczne, jak z konieczności niewłaściwie wybrany poseł sam zwraca uwagę na niskość swego stanowiska. Może być, że chce sobie w ten sposób zjednać względy Cezara. [przypis tłumacza] ↩
- westalka — w starożytnym Rzymie: kapłanka bogini Westy, zobowiązana do zachowania dziewictwa w czasie pełnienia tej funkcji. [przypis edytorski] ↩
- królestwy (daw.) — dziś popr. forma N. lm: królestwami. [przypis edytorski] ↩
- czaprak — prawie wszystkie nowsze wydania mają tu wyraz comparisons, a więc rzeczy, którymi Cezar różni się od Antoniusza (to, co zostaje po odrzuceniu tertium comparationis). Ja idę za bardziej obrazowym wyrażeniem caparisons, wedle wydania Pope’a. [przypis tłumacza] ↩
- Enobarbus: Coś moja uczciwość ze mną wadzić się zaczyna... — tu, a właściwie od słów „Tędy droga? to dobranoc” w III, 8 (w. 493) zaczyna się dramat Enobarbusa, który dotąd był tylko komentatorem akcji w rodzaju starożytnego chóru i postacią z typu humourous man, o jakim wspomina Hamlet w II, 2 (tj. elegancki, dowcipny młodzieniec, jak Merkucjo, Biron, Benedykt). Dowden zwraca przy omówieniu roli Enobarba uwagę na to, że Szekspir nigdy nie pozwala, aby w dramacie jego występowała osoba niebiorąca żadnego udziału w akcji. [przypis tłumacza] ↩
- nawa (daw.) — statek, okręt. [przypis edytorski] ↩
- mamli — konstrukcja z partykułą pytajną -li; inaczej: czy mam. [przypis edytorski] ↩
- społem (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski] ↩
- Cezara twego rodzic — Juliusz Cezar, który Oktawiana adoptował w testamencie. [przypis tłumacza] ↩
- Ty sępie! — te słowa zwrócone są do Kleopatry. [przypis tłumacza] ↩
- Osmagać!... — Hazlitt w Characters of Shakespeare’s Plays mówi, że wściekłość Antoniusza pochodzi głównie z podejrzenia, jakoby Tyreusz był pośrednikiem zalotów Cezara (Caesar’s proxy). Bardzo problematyczne. [przypis tłumacza] ↩
- Chwytałaś chciwie w swojej lubieżności co tylko mogłaś w co gorętszych chwilach — z tych wierszy prawdopodobnie Teofil Gautier wysnuł swą powiastkę pt. Jedna noc Kleopatry. [przypis tłumacza] ↩
- boć (daw.) — bo przecież. [przypis edytorski] ↩
- ciura (daw.) — pachołek, sługa wojskowy. [przypis edytorski] ↩
- wejść mi na wzgórze Bazan... — nieco dziwnym wydać się musi w ustach Antoniusza cytat z Pisma Św. (Psalm 22, 12). [przypis tłumacza] ↩
- nasz ziemski księżyc zaćmieniu uległ — Kleopatra zaczyna postępować nikczemnie. [przypis tłumacza] ↩
- Nie sprawią im pogrzebu! — porównaj Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- życiem darowywał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: życie darowywałem. [przypis edytorski] ↩
- szydzić z północnego dzwonu — pić do rana. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Antoniusz i Kleopatra · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szekspir-antoniusz-i-kleopatra/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Władysław Tarnawski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.