AKT II
SCENA PIERWSZA
POMPEJUSZ
Najsprawiedliwszych ludzi winni wspierać
W działaniu.
MENEKRATES
Że odwlekając, próśb nie odrzucają.
POMPEJUSZ
Niszczeje przedmiot modłów.
MENEKRATES
Własnego dobra, my ich nieraz prosim
O własną krzywdę, ich zaś mądra władza
Odmawia dla naszego dobra; tak to
Jest nam korzyścią bezskuteczność modłów.
POMPEJUSZ
I morze moje. Wzrasta ma potęga2
I szczyt osiągnie — tak mi mówi moja
Nadzieja wieszcza. Hen, w Egipcie Marek
Antoniusz siedzi sobie przy obiedzie
I nie chce wojny z dala od Egiptu.
Zbierając grosze3, Cezar traci serca.
Pochlebia obom Lepidus i obaj
Schlebiają jemu, lecz on ich nie kocha,
A żaden z nich o niego nie dba.
MENAS
Wraz z nim są w polu; siły ich potężne.
POMPEJUSZ
MENAS
POMPEJUSZ
Czekają Antoniusza. Lecz niech wszelki urok
Miłosny zwiędłe lica4 twe okrasi,
Lubieżna Kleopatro! Niechaj czary
Skojarzą się z miłością, żądza pójdzie
W obojga służbę! Zamknij rozpustnika
W uczt szrankach, niech mu dymi się bez przerwy
Z czupryny, niechaj mu epikurejscy5
Kucharze drażnią podniebienie sosem,
Budzącym pozór głodu, by obżarstwo
I sen cześć jego odrętwiły całkiem,
Aż wpadnie w gnuśność wód letejskich6.
Warriuszu?
WARRIUSZ
Są całkiem pewne: Antoniusza w Rzymie
Czekają lada chwila. Odkąd ruszył
Z Egiptu, dalej mógł był już zajechać.
POMPEJUSZ
Mniej ważna. Nie byłbym, Menasie, sądził,
By zakochany ten hulaka skronie
Miał okryć hełmem dla tak małej wojny.
Dwa razy tęższym7 jest ci on żołnierzem
Niż tamci obaj razem. Lecz tym lepiej
O sobie sądźmy, gdy ruchawka nasza
Zdołała wyrwać Antoniusza, który
Rozkoszą nigdy się nie nuży, z objęć
Egipskiej wdówki.
MENAS
I Cezar będą z sobą w nie najlepszej
Harmonii. Żona Antoniusza wszczęła
Z Cezarem zwadę, brat mu wydał wojnę,
Choć, moim zdaniem, nie z poduszczeń Marka.
POMPEJUSZ
Nieprzyjaźń mniejsza ustępuje większej.
Bo gdyby nie to, że my ze wszystkimi
Nimi wojujem, wszczęliby niechybnie
Niesnaski między sobą. Czują bowiem,
Że dość jest przyczyn, by dobyli mieczów.
O ile strach przed nami, niby wapno,
Zwaśnione ich umysły zdoła spoić
I zatrzeć drobne nieporozumienia,
Nie wiemy jeszcze. Niechajże się stanie,
Jak chcą bogowie! Nam zaś pozostało
W tej grze o głowy moc wytężyć całą.
Menasie, pójdźmy!
SCENA DRUGA
LEPIDUS
Szlachetnym będzie i przystojnym czynem,
Jeżeli wodza swego będziesz skłaniał
Do łagodności i grzeczności w mowie.
ENOBARBUS
Swym tonem. Jeśli Cezar go rozdrażni,
Niech z góry patrzy nań, niech tak donośnie,
Jak Mars9, przemawia! Ja bo, na Jowisza10,
Tę brodę mając, co Antoniusz, dzisiaj
Nie goliłbym jej.
LEPIDUS
Rozterki.
ENOBARBUS
Które urodzi.
LEPIDUS
Ustąpią mniejsze.
ENOBARBUS
LEPIDUS
Popiołów nie rozdmuchuj. — Ot, szlachetny
Antoniusz idzie tu.
ENOBARBUS
ANTONIUSZ
Na Partów ruszym — słyszysz, Wentydiuszu?11
CEZAR
Agryppy.
LEPIDUS
Was połączyły wielkie rzeczy, niechże
Podrzędna sprawa was nie dzieli. Co tam
Jest nie w porządku, wysłuchajcie obaj
Spokojnie. Jeśli będziem drobne nasze
Urazy głośno roztrząsali, będzie
To coś takiego, jakbyśmy morderstwem
Leczyli rany. Więc, szlachetni moi
Koledzy, chciejcie najdrażliwszych punktów
Dotykać w słowach jak najsłodszych, niechaj
Kłótliwość nie wda się w tę sprawę.
ANTONIUSZ
Powiadasz. Gdybyśmy przed walką stali
Przed frontem naszych wojsk, to samo rzekłbym.
CEZAR
ANTONIUSZ
CEZAR
ANTONIUSZ
Ty pierwszy.
CEZAR
ANTONIUSZ
Takimi nie są lub gdy są, to ciebie
Nie dotykają.
CEZAR
Jeżeli głosiłbym się obrażonym
Z powodów błahych lub nieistniejących —
Przez ciebie zwłaszcza; śmiano by się więcej,
Jeżelibym w uwłaczający sposób
Wymieniał imię twe, nie mając nawet
Potrzeby go wymieniać.
ANTONIUSZ
Cezarze, pobyt mój w egipskiej ziemi?
CEZAR
W Egipcie bawiącego; jeśli jednak
Tam knułeś spiski przeciw mojej władzy,
To muszę spytać o ten pobyt.
ANTONIUSZ
Jak to rozumiesz?
CEZAR
Zrozumiesz moją myśl, gdy to uwzględnisz,
Co tu spotkało mnie. Twój brat i żona
Toczyli ze mną wojnę, tyś miał odnieść
Z tej wojny korzyść, a jej hasłem było
Twe imię.
ANTONIUSZ
Mój brat się na mnie nie powołał w swoim
Działaniu; sprawę tę badałem ściśle,
Mam też zeznania wiarogodnych świadków,
Co w twej obronie dobywali miecza.
Czyż raczej on nie zachwiał mej powagi,
Targnąwszy się na twoją, czyż mnie także
Nie dotknął równie ciężko, jak i ciebie,
Tą wojną, skoro równą mam przyczynę
Być nią dotkniętym. Zadośćuczynieniem
Już były listy me. Jeżeli pragniesz
Do sporu mieć przyczynę, choć łataną —
Nie znajdziesz całej — szukaj sobie innej.
CEZAR
W rozumowaniu, ale właśnie twoja
Obrona jest łatana.
ANTONIUSZ
Wiem, jestem pewny, że nie możesz żywić
Najmniejszej wątpliwości co do tego,
Żem ja, twej władzy wspólnik, przeciw której
On walczył, nie mógł patrzeć się łaskawie
Na wojnę, własny pokój mój mącącą.
Co do mej żony, chciałbym, byś ty w innej
Kobiecie jakiejś trafił na jej ducha.
Trzecia część świata twoją jest; z łatwością
Wędzidłem możesz ją poskramiać, ale
Kobiety takiej nigdy nie poskromisz.
ENOBARBUS
Bodajbyśmy wszyscy mieli takie żony, ażeby mężczyźni z kobietami wyruszali na wojnę.
ANTONIUSZ
Zrodzone z jej niecierpliwości, której
Towarzyszyła chytrość w polityce,
Przyznaję z żalem, zbytnio zakłóciły
Twój spokój, o Cezarze. Co do tego
Rzec tylko musisz, żem zapobiec nie mógł.
CEZAR
Hulającego, ty me listy w kieszeń
Chowałeś, gońca mego wypędziłeś,
Nie szczędząc szyderstw, sprzed oblicza swego.
ANTONIUSZ
Jam wtedy właśnie wstał był od biesiady,
Trzech królów ugościwszy, i nie całkiem
Tym samym byłem, czym być zwykłem z rana.
Lecz przypomniałem mu się sam nazajutrz —
Tak, jakbym prosił go o przebaczenie.
Niech w naszym sporze nie gra żadnej roli
Ten chłystek. Jeśli z sobą rozprawiamy,
Nie mówmy o nim.
CEZAR
Artykuł swej przysięgi. Już ci teraz
Nie żądać nigdy, abym ja go spełnił.
LEPIDUS
ANTONIUSZ
Niech mówi. Święta jest ta wiara, którą
Wymienia, sądząc, że ja w niej chybiłem.
I jakiż to artykuł?
CEZAR
Pomagać, gdybym tego potrzebował.
Ty odmówiłeś.
ANTONIUSZ
A i to wtedy, kiedy mi chwilowo
Trucizna jakaś odebrała była
Świadomość. Skruchę dziś ci okazuję,
O ile mogę. Lecz uczciwość moja
Wielkości mojej nie zuboży, ani
Potędze mojej nie pozwoli działać
Bez siebie. Prawda jest, że Fulwia wojnę
Wznieciła tutaj, aby mnie przywołać
Z Egiptu; za co ja, bezwiedna tego
Przyczyna, proszę cię o przebaczenie —
Lecz nie goręcej proszę, niż czci mojej
Przystało w takiej sprawie się uniżyć.
LEPIDUS
MECENAS
Wybuchy żalów swych; zupełnie o nich
Zapomnieć — byłoby to mieć w pamięci,
Że zgody waszej głośno się domaga
Potrzeba chwili.
LEPIDUS
ENOBARBUS
Albo jeżeli sobie nawzajem na krótki czas pożyczycie miłości, każdy może swoje odebrać, gdy już o Pompejuszu w świecie ucichnie. Będziecie mieli dość czasu do kłótni, gdy nie będzie nic innego do roboty.
ANTONIUSZ
ENOBARBUS
Prawiem był zapomniał, że prawda musi milczeć.
ANTONIUSZ
ENOBARBUS
Rób więc swoje, ja będę miał rozsądek głazu12.
CEZAR
Co ton. Nie sposób nam w przyjaźni zostać,
Gdy tak różnimy się usposobieniem.
Lecz gdybym obręcz znał, co nas potrafi
Nierozerwalnie sczepić, po tę obręcz
Od krańca świata goniłbym po kraniec.
AGRYPPA
CEZAR
AGRYPPA
Powszechnie wielbią. Wdowcem dziś jest Marek
Antoniusz.
CEZAR
Słyszała Kleopatra, jej wyrzuty
Za brak namysłu byłyby słusznymi.
ANTONIUSZ
Agryppa mówi.
AGRYPPA
Przyjaźnią złączyć, zrobić braćmi, aby
Nierozgmatwanym węzłem serca wasze
Skrępować, niech Antoniusz weźmie sobie
Za żonę tę Oktawię, której piękność
Do najlepszego z ludzi daje prawo,
A której cnota i wdzięk przemawiają
Językiem obcym innym. Przez ten związek
Zawiści małe, co się dziś wydają
Wielkimi, oraz wszystkie wielkie nasze
Obawy, które jawią się w swej grozie
Przed nami, wówczas znikłyby bez śladu;
O prawdzie można by otwarcie mówić,
Gdy dziś połowa tylko jej jest w mowie;
Jej miłość do obydwu swą potęgą
Ciągnęłaby jednego ku drugiemu,
A ludzką miłość ku nim. Com rzekł, chciejcie
Wybaczyć, jest to bowiem owoc długich
Rozmyślań mej wierności, nie zaś pomysł
Bieżącej chwili.
ANTONIUSZ
CEZAR
To, co tu było powiedziane.
ANTONIUSZ
Moc dotrzymania ma Agryppa, jeśli
Odpowiem »Niech tak stanie się, Agryppo«?
CEZAR
ANTONIUSZ
Wspaniałą przyszłość rokującym, nawet
Marzenie senne nie postanie! Podaj
Prawicę, niechaj spełni się twa łaska!
Niech nas braterska miłość od tej chwili
Jednoczy, niechaj włada potężnymi
Naszymi plany!
CEZAR
Oddajęć14 siostrę tak kochaną czule,
Jak jeszcze brat nie kochał. Niechaj żyje,
By dzielić naszą władzę i serc naszych
Uczucie. Niechaj nigdy nie wygaśnie
Wzajemna nasza miłość!
LEPIDUS
ANTONIUSZ
Pompejuszowi, bo w ostatnich czasach
Niezwykle dla mnie był uprzejmy. Dzisiaj
Podzięką tylko muszę mu zapłacić,
By o pamięci mojej źle nie mówił;
W ślad za tym rzucę mu wyzwanie.
LEPIDUS
Wołanie czasu? Trzeba nam bezzwłocznie
Pompeja szukać15 — lub on nas poszuka.
ANTONIUSZ
CEZAR
ANTONIUSZ
CEZAR
I wciąż wzrastają, morzem zaś owładnął
Bezwzględnie.
ANTONIUSZ
Już z nim nie starłem się! Nie traćmyż czasu,
Lecz nim przywdziejem zbroje, omówioną
Załatwmy sprawę.
CEZAR
Ogromną. Proszę cię do mojej siostry,
I sam natychmiast tam cię zaprowadzę.
ANTONIUSZ
Lepidzie.
LEPIDUS
Szlachetny Antoniuszu.
MECENAS
Witaj, panie, z Egiptu.
ENOBARBUS
Zacny Mecenasie, oko w głowie Cezara! — Mój poczciwy przyjacielu Agryppo!
AGRYPPA
Poczciwy Enobarbie!
MECENAS
Możemy cieszyć się, że rzeczy tak dobrze się ułożyły. — Nieźle dokazywałeś w Egipcie.
ENOBARBUS
Prawda. W dzień spaliśmy nieprzytomni, a w nocy weseliliśmy się przy pucharach.
MECENAS
Osiem całych pieczonych dzików17 na śniadanie dla dwunastu osób — czy to prawda?
ENOBARBUS
Dobra psu i mucha18. Mieliśmy tam o wiele potężniejsze uczty, które naprawdę zasługiwały na uwagę.
MECENAS
Ma to być wspaniała kobieta, jeżeli prawdę o niej głoszą.
ENOBARBUS
Gdy po raz pierwszy spotkała Marka Antoniusza, od razu miała jego serce w kieszeni.
AGRYPPA
No, tam naprawdę wystąpiła — chyba że ten, co mi o tym opowiadał, przesadził na jej korzyść.
ENOBARBUS
Opowiem wam o tym.19
Paliła się na falach. Rufa była
Z kutego złota, żagle zaś z purpury
I tak pachnące, że miłośnie do nich
Wzdychały wiatry. Srebrne wiosła biły
W takt fletni, w szybszy bieg wprawiając wodę,
W ich uderzeniach, rzekłbyś, zakochaną.
Co do niej samej — nędzą są wcieloną
Opisy wszelkie. W swoim pawilonie,
Ze złotogłowiu tkanym, spoczywała,
Piękniejsza od Wenery20, w której widzim,
Jak nad naturą triumfuje21 sztuka.
Po obu stronach stały pacholęta
Z dołkami w twarzach, niby roześmiane
Amorki. Różnobarwne ich wachlarze
Powiewem swoim, zda się22, rozgrzewały
Pieszczone lica, które wciąż chłodziły,
I psuły własną pracę.
AGRYPPA
Dla Antoniusza!
ENOBARBUS
Jak Nereidy23, jak zastępy syren,
Życzenia pani odgadywał z oczu,
Podnosząc jeszcze krasę24 jej swoimi
Zachwyconymi spojrzeniami. Niby
Syrena udawała, że steruje,
A pod dotknięciem jak kwiat miękkich dłoni,
Nad wyraz sprawnych, z dumy się wzdymały
Jedwabne liny. Jakaś woń niezwykła,
Płynąca z barki niewidzialnie, miesza
Na brzegach zmysły. Lud wylega z miasta,
Antoniusz został sam na swoim tronie25
Na targowicy26, jego gwizdu nikt by
Nie słyszał prócz powietrza, lecz i ono
Na Kleopatrę, gdyby nie strach próżni27,
Poglądać by pobiegło i w naturze
Niewypełnioną zostawiło przepaść.
AGRYPPA
ENOBARBUS
Na ląd, Antoniusz prosi na wieczerzę
Przez gońca, ona zaś mu odpowiada,
Że lepiej, aby przyjął jej gościnę,
I prosi o to. Grzeczny nasz Antoniusz,
Z którego ust kobieta nie słyszała
Wyrazu »nie«, dał sobie dziesięć razy
Utrefić brodę i na ucztę poszedł.
Tam za potrawy sercem swym zapłacił,
Choć okiem tylko jadł.
AGRYPPA
Wszak wielki Cezar dla niej miecz swój złożył
W łożnicy. Orał, ona zaś zbierała.
ENOBARBUS
Czterdzieści kroków; gdy straciła oddech,
Mówiła i dyszała. Była wtedy
Królewska — w stanie godnym niewolnika
I, tracąc oddech, oddychała mocą.
MECENAS
ENOBARBUS
Jej wiek nie zrobi zwiędłą, niezmierzona
Jej zmienność nigdy nie utraci wdzięku
Przez spowszednienie. Głód zaspakajając,
Kobiety inne sycą, ona budzi
Łaknienie, dając jak najwięcej strawy.
W niej najnędzniejsza rzecz nabiera czaru
I błogosławią jej kapłani święci,
Gdy tarza się w rozpuście.
MECENAS
Zdołają przykuć serce Antoniusza,
To znalazł szczęście swe w Oktawii.
AGRYPPA
Ty, Enobarbie, zechciej być mym gościem
Na czas pobytu tutaj.
ENOBARBUS
Dziękuję.
SCENA TRZECIA
ANTONIUSZ
Niekiedy będą mnie z twojego łona
Porywać.
OKTAWIA
Kolanem będę u ołtarza bogów
Modliła się za tobą.
ANTONIUSZ
Oktawio, w tym, co mówi świat, nie czytaj
Przygany dla mnie. Ja nie strzegłem miary,
Na przyszłość jednak będę jej pilnował.
Dobranoc, droga pani. — Bądź zdrów, panie.
CEZAR
ANTONIUSZ
WIESZCZBIARZ
I gdybyś ty tu nie był przybył!
ANTONIUSZ
Powiedzieć mi, dlaczego?
WIESZCZBIARZ
Mym drugim wzrokiem i nie mogę mową
Wyrazić. Wracaj jednak do Egiptu
Co prędzej.
ANTONIUSZ
Nad drugie wzrośnie, moje czy Cezara?
WIESZCZBIARZ
Więc, Antoniuszu, bądź od niego z dala.
Twój demon, czyli duch twój opiekuńczy,
Szlachetny jest, odważny jest i wzniosły,
Jest niezrównany, gdzie Cezara nie ma.
Lecz blisko niego duch twój, niby jakąś
Przeważającą siłą pokonany,
Jest żywą trwogą. Niech was jak największa
Rozdzieli przestrzeń!
ANTONIUSZ
WIESZCZBIARZ
Jeżeli jaką grę z nim zaczniesz, przegrasz
Na pewno; dzięki wrodzonemu szczęściu
Pobije cię wbrew szansom. Gdy on świeci
W pobliżu, mroczy się twój blask. Powtarzam,
Że duch twój lęka się w pobliżu niego
Twym losem rządzić, ale duch to walny29,
Gdy on daleko.
ANTONIUSZ
Wentydiuszowi, że z nim chcę pomówić.
Czy traf, lecz prawdę rzekł: I kości go słuchają30,
A wśród rozrywek naszych moja wprawa
Przy jego szczęściu jest bezsilna. Z losów
Wyciąga, który chce. Koguty jego31
Wciąż biją moje, choćby on i wszystko
Postawił w zakład, a ja nic. Zwycięstwo
Kuropatw jego przeciw moim pewne,
Choć bez obrączki staną do rozprawy
I szanse mają gorsze. Do Egiptu
Podążę. Choć zawieram dla świętego
Spokoju to małżeństwo, hen na wschodzie
Ojczyzna mej rozkoszy.
Do Partii ruszysz32. Twe pełnomocnictwo
Gotowe. Pójdźże ze mną je odebrać.
SCENA CZWARTA
LEPIDUS
Wodzami pośpieszajcie.
AGRYPPA
Antoniusz wstąpił tylko ucałować
Oktawię i podąża w nasze tropy.
LEPIDUS
Obaczę was w pancerzach; wiem, że obom
Do twarzy będzie.
MECENAS
O ile drogę znam, przed tobą jeszcze.
LEPIDUS
Co każą mi kołować. Dwa dni całe
Zyskacie.
MECENAS i AGRYPPA
LEPIDUS
SCENA PIĄTA
KLEOPATRA
Pokarmem dla nas, którzy się trudnimy
Miłością!
DWORZANIN
KLEOPATRA
Zagrajmy. Charmian, pójdź.
CHARMIAN
Z Mardianem graj.
KLEOPATRA
Tak samo może, jak z kobietą. Zagrasz?
MARDIAN
KLEOPATRA
Okaże aktor34, choć jej skutek nawet
I nie odpowie, już mu wolno prosić
O przebaczenie. Nie, już teraz nie chcę. —
Gdzie moja wędka? Chodźmy nad brzeg rzeki.
Muzyka moja będzie grać w oddali,
A ja swą chytrość zwrócę przeciw rybom
O czarnych płetwach. Będę im haczykiem
Przebijać paszcze zawalane mułem,
A w górę ciągnąc każdą, mieć ją będę
Za Antoniusza. »Aha!«, wołać będę,
»Już ja cię mam!«
CHARMIAN
Gdyś zakładała się przy ryb połowie,
A jemu nurek twój przywiązał do haczyka
Soloną rybę, on zaś ją z zapałem
Wyciągnął.
KLEOPATRA
Wytrącił go zupełnie z cierpliwości,
Wieczorem znów cierpliwość mu wróciła
Przy moim śmiechu. Następnego ranka
Tak go spoiłam, że już przed dziewiątą
Do łóżka poszedł. Wtedy go ubrałam
W me szaty i okrycia, za to sama
Chodziłam z jego mieczem spod Filippi35.
Rodzajne wieści w ucho me odłogiem
Leżące długo.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Nie żyje! Jeśli powiesz to, nędzniku,
Zabijesz swoją panią. Lecz jeżeli
Doniesiesz mi, że zdrów i wolny, oto
Masz tutaj złoto, tu zaś z moich żyłek
Najbłękitniejszą do ucałowania —
Królowie drżeli, rękę tę całując.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Masz więcej złota. Lecz pamiętaj sobie,
Hultaju, o umarłych powiadają,
Że dobrze mają się; jeżeli dążysz
Do tego, złoto to roztopić każę
I wlać ci w gardło.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Nie wróży. Jeśli Marek zdrów i wolny —
Z tak kwaśną miną nieść tak dobre wieści!
Jeżeli źle z nim, przyjść byś był powinien
Jak Furia36, w wieńcu z wężów, a nie w ludzkiej
Postaci.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Nim powiesz swoje. Gdy mi jednak powiesz,
Że żyje, wolny jest, z Cezarem w zgodzie,
Nie jeńcem jego — złoto na cię spłynie,
Jak deszcz, a perły gradem się posypią.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
POSŁANIEC
Z Cezarem.
KLEOPATRA
POSŁANIEC
Gorętszą jeszcze przyjaźń ich nie była.
KLEOPATRA
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Zatruwa dobre twe poprzednie wieści.
To »jednak« jest jak stróż więzienia, który
Wnet przyprowadzić gotów potwornego
Zbrodniarza. Proszę, przyjacielu, wysyp
W me ucho to, coś przyniósł, złe i dobre
Od razu. Więc w przyjaźni jest z Cezarem;
Jest zdrowy, mówisz; mówisz, na wolności...
POSŁANIEC
Oktawii służy.
KLEOPATRA
POSŁANIEC
KLEOPATRA
POSŁANIEC
Poślubił, pani.
KLEOPATRA
Najzaraźliwsza z zaraz!
POSŁANIEC
Łaskawa pani!
KLEOPATRA
Przed sobą toczyć będę. Łeb twój z włosów
Obedrę.
Podnosi go na przemian i rzuca na ziemię
Gotowań w słonej wodzie, gdzie w powolnych
Męczarniach skonasz.
POSŁANIEC
Ja wieść przyniosłem, lecz nie skojarzyłem
Małżeństwa tego.
KLEOPATRA
Dam ci prowincję całą, będziesz dumny
Ze swego szczęścia. Odebrane razy
Zupełnym będą zadośćuczynieniem
Za wywołanie mej wściekłości. Weźmiesz
W zapłacie za nie wszelki dar, jakiego
Zażądać może skromność twa.
POSŁANIEC
On pojął żonę.
KLEOPATRA
Nikczemny!
POSŁANIEC
Co czynisz? Ja ci nic nie zawiniłem.
CHARMIAN
KLEOPATRA
Niech Nil pochłonie Egipt! Niech łagodne
Stworzenia wszystkie w węże się przemienią! —
Zawołaj mi z powrotem tego chama.
Choć wściekła jestem, to go nie pokąsam.
CHARMIAN
KLEOPATRA
Niższego niżli ja — gdy ze swej własnej
Przyczyny cierpię!
KLEOPATRA
Złą wieść przynosić jest to rzecz uczciwa,
Lecz nigdy dobra; dobre wiadomości
Niech mają cały huf języków, ale
Złe niech za siebie same przemawiają,
Gdy ludzie je poczują.
POSŁANIEC
Spełniłem.
KLEOPATRA
Potwierdzisz, gorzej cię już nienawidzić
Nie będę niżli teraz.
POSŁANIEC
KLEOPATRA
POSŁANIEC
KLEOPATRA
Chociażby pół Egiptu mego stało
Pod wodą i zmieniło się w cysternę
Dla płazów w łuskach! Idź stąd! Choćbyś lica
Miał Narcyzowe39, dla mnie są ohydne. —
Ożenił się?
POSŁANIEC
Królewskiej waszej mości.
KLEOPATRA
POSŁANIEC
Urazy. Karać mnie za wykonanie
Rozkazu twego, to niesprawiedliwość. —
Ożenił się z Oktawią.
KLEOPATRA
Przewina łotrem czyni ciebie, który
Tak zły nie jesteś, jak twe pewne wieści!
Idź precz! Twój towar, przywieziony z Rzymu,
Za drogi dla mnie. Trzymajże go sobie,
I niechaj jego brzemię cię zabije!
CHARMIAN
KLEOPATRA
Wynosząc, ubliżałam Cezarowi40.
CHARMIAN
KLEOPATRA
Ha, wyprowadźcie mnie z komnaty. Mdleję.
O Iras, Charmian! — Nie, nie, nic mi nie jest.
Idź, Aleksasie, niechaj mi ten człowiek
Opisze zaraz rysy, wiek Oktawii,
Zamiłowania jej, niech nie pominie
Koloru włosów. Przynieś mi natychmiast
Odpowiedź.
Lecz nie, nie — Charmian, choć mi na Gorgonę41
Wygląda czasem, czasem i na Marsa.
Jakiego wzrostu jest. — Charmiano, możesz
Litować się nade mną, ale do mnie
Nic nie mów. Prowadź mnie do mej komnaty.
SCENA SZÓSTA
POMPEJUSZ
Przed walką pomówimy.
CEZAR
Rozmową zacząć. Po tośmy pisemnie
Posłali ci warunki nasze. Jeśliś
Rozważył je, to powiedz, czy są zdolne
Twój miecz, ostrzony na mniemanych krzywdach,
Do pochwy wrócić i Sycylii oddać
Tłum dziarskiej młodzi, której lec tu przyjdzie
W przeciwnym razie.
POMPEJUSZ
Wielkiego świata tego senatorów,
Zastępców bogów: miałożby zabraknąć
Mścicieli ojcu memu, skoro syna
Ma i przyjaciół? Wszakci Juliusz Cezar42,
Co pod Filippi stanął przed Brutusem43
W postaci ducha44, widział was tam, ciężkie
Znoszących trudy, by go pomścić. Po co
Spiskował blady Kasjusz45? Po co Brutus,
Rzymianin zacny i powszechnie czczony,
A z nim ów zastęp zbrojnych zalotników
Wolności świętej zalał krwią Kapitol46 —
Jeżeli nie w tym celu, by jednostka
Nie była niczym więcej niż jednostką?
W tym samym celu jam uzbroił flotę,
Pod którą gniewne morze dziś się pieni.
Z nią skarcić chciałem nikczemnego Rzymu
Niewdzięczność względem mego szlachetnego
Rodzica.
CEZAR
ANTONIUSZ
Nas się nie zlękniesz. Pogadamy z tobą
Na morzu. Dobrze wiesz, jak wielką mamy
Przewagę sił lądowych.
POMPEJUSZ
Dom mego ojca daje ci przewagę47 —
Lecz że kukułka nigdy nie buduje
Dla siebie, trzymaj go, jeżeli zdołasz.
LEPIDUS
Obecnej chwili — jak ci się wydają
Warunki nasze.
CEZAR
ANTONIUSZ
Na prośby, tylko rozważ, co jest warte
Przyjęcie ich.
CEZAR
W pogoni za szczęśliwszym jeszcze losem.
POMPEJUSZ
Sardynię. Mam oczyścić wszystkie morza.
Z korsarzy — i pszenicy pewną ilość
Posyłać Romie48. Jeślibym się zgodził,
To rozejdziemy się bez szczerb na mieczach
I zagięć w tarczach.
CEZAR, ANTONIUSZ, LEPIDUS
POMPEJUSZ
Gotowy do przyjęcia tych warunków,
Antoniusz jednak nieco mnie rozgniewał.
Choć i pochwałę zasłużoną tracę,
Gdy rzecz rozgłaszam, wiedz, że kiedy Cezar
I brat twój z sobą wojowali, wtedy
Przybyła matka twoja do Sycylii
I najżyczliwiej była tam przyjęta.
ANTONIUSZ
Przygotowane najgorętsze dzięki,
Bom ci je dłużen49.
POMPEJUSZ
Nie myślał, że cię spotkam tu.
ANTONIUSZ
Są miękkie łoża, toteż ci dziękuję,
Żeś wcześniej stamtąd wyrwał mnie, niż chciałem.
Zyskałem na tym.
CEZAR
Widzieliśmy się, tyś się nieco zmienił.
POMPEJUSZ
Fortuna50 wypisała na mym licu,
Lecz łona51 mego nigdy nie posiędzie52,
By serce moje zrobić swym lennikiem.
LEPIDUS
POMPEJUSZ
I ja tak tuszę. — Zgoda więc zawarta.
Polećcie, proszę, aby akt spisano,
Pieczęcie nasze stwierdzą53 go.
CEZAR
POMPEJUSZ
Przyjęcia uczty nie odmówi. Losy
Ciągnijmy, kto rozpocznie.
ANTONIUSZ
POMPEJUSZ
Lecz na początku czy na końcu, twoja
Egipska świetna kuchnia olśni wszystkich.
Mówiono mi, że Juliusz Cezar utył
Z tamtejszych biesiad.
ANTONIUSZ
POMPEJUSZ
ANTONIUSZ
Słowa przystrajasz swe niebrzydkie myśli.
POMPEJUSZ
Słyszałem też, że Apollodor przyniósł54 —
ENOBARBUS
POMPEJUSZ
ENOBARBUS
POMPEJUSZ
Żołnierzu?
ENOBARBUS
Bo czuję cztery uczty.
POMPEJUSZ
Uścisnę. Nigdym cię nie nienawidził.
Widziałem cię wśród boju i z zazdrością
Patrzałem na cię.
ENOBARBUS
Nie lubił, panie, ale cię chwaliłem,
Gdy twa zasługa dziesięćkroć nad mymi
Słowami górowała.
POMPEJUSZ
Otwarty, jest ci z tym do twarzy. — Wszystkich
Zapraszam was na pokład mej galery.
Panowie, proszę przodem.
CEZAR, ANTONIUSZ, LEPIDUS
POMPEJUSZ
MENAS
Twój ojciec, Pompejuszu, nie byłby nigdy zawarł tego układu.
My dwaj znaliśmy się swego czasu, panie.
ENOBARBUS
Zdaje mi się, że to było na morzu.
MENAS
Tak jest, panie.
ENOBARBUS
Dużoś ty dokazywał na morzu.
MENAS
A ty na lądzie.
ENOBARBUS
Będę chwalił każdego, kto mnie pochwali. Chociaż to, czegom dokazywał na lądzie, nie da się zaprzeczyć.
MENAS
Tak samo jak moje czyny na morzu.
ENOBARBUS
No, pewnym szczególikom możesz zaprzeczyć dla własnego bezpieczeństwa. Byłeś wielkim złodziejem morskim.
MENAS
A ty lądowym56.
ENOBARBUS
Co do tego, wypieram się mych zasług na lądzie. Ale daj no mi rękę, Menasie. Gdyby nasze oczy miały urzędową powagę, mogłyby teraz złapać na gorącym uczynku całujących się dwóch złodziei.
MENAS
Wszystkie ludzkie twarze są uczciwe, cokolwiek by można powiedzieć o rękach.
ENOBARBUS
Tylko w twarzy każdej pięknej kobiety najczęściej kryje się szelmostwo.
MENAS
Bez potwarzy! One prócz serc nic nie kradną.
ENOBARBUS
Przyszliśmy tu z wami walczyć.
MENAS
Co do mnie, żałuję, że zamiast tego będzie pijaństwo. Pompejusz dzisiaj śmiechem odpędza od siebie szczęście.
ENOBARBUS
Jeżeli tak, to już go na pewno potem płaczem nie przywoła.
MENAS
Rzekłeś, panie. Nie spodziewaliśmy się tu Marka Antoniusza. Proszę cię, czy on ożenił się z Kleopatrą?
ENOBARBUS
Siostra Cezara nazywa się Oktawia.
MENAS
Słusznie, panie. Była żoną Kajusa Marcella.
ENOBARBUS
Ale teraz jest żoną Marka Antoniusza.
MENAS
Jak mówisz, panie?
ENOBARBUS
Naprawdę.
MENAS
W taki sposób Cezar i on są ze sobą złączeni na zawsze.
ENOBARBUS
Gdybym miał o tej zgodzie prorokować, tobym tego nie wróżył.
MENAS
Zdaje mi się, że polityczne cele więcej zaważyły przy tym małżeństwie niż obustronna miłość.
ENOBARBUS
I ja tak myślę. Ale zobaczysz, że ta wstęga, która pozornie wiąże przyjaciół jednego z drugim, właśnie udusi ich wzajemne uczucia. Oktawia jest świątobliwego, zimnego i cichego usposobienia.
MENAS
Któż by nie życzył sobie, ażeby jego żona była taka!
ENOBARBUS
Ten, który sam taki nie jest — to jest Marek Antoniusz. Wróci on do swojej egipskiej potrawy, a wtedy westchnienia Oktawii rozdmuchają ogień w Cezarze i, jak już powiedziałem, to, co stanowi siłę ich przyjaźni, okaże się bezpośrednią przyczyną zerwania. Antoniusz będzie zaspakajał swe uczucia tam, gdzie je dawno umieścił; tu ożenił się tylko od biedy.
MENAS
Być może. Chodź, panie, na pokład. Mam czym wypić twoje zdrowie.
ENOBARBUS
Nie będę się wymawiał, panie. Wyćwiczyliśmy sobie gardła w Egipcie.
MENAS
Chodź, idziemy.
SCENA SIÓDMA
PIERWSZY SŁUGA
Tu przyjdą, chłopie. Niektóre z tych roślin już mają słabe korzonki. Najlżejszy wietrzyk mógłby je powyrywać z gruntu.
DRUGI SŁUGA
Lepidus czerwony jak burak.
PIERWSZY SŁUGA
Kazali mu pić za drugich.
DRUGI SŁUGA
Gdy w przystępie dobrego humoru płatają sobie figle, woła: »Dajcie spokój!« i godzi towarzystwo, sam też nie kłóci się z nikim, a najmniej z pucharem.
PIERWSZY SŁUGA
Tym większa stąd wojna między nim a jego przytomnością.
DRUGI SŁUGA
Otóż to jest wleźć pomiędzy wielkich ludzi. Byłoby mi wszystko jedno mieć trzcinę, z której bym nie miał żadnego pożytku, czy ciężką halabardę, której bym nie mógł podnieść.
PIERWSZY SŁUGA
Jeżeli ktoś powołany jest do wysokiej sfery57, a nikt go nie widzi w niej krążącego, to coś tak, jakby ktoś miał puste oczodoły, które tylko okropnie twarz szpecą.
ANTONIUSZ
Na piramidach, mając swą podziałkę.
Z niskości jego albo wysokości
Już wiedzą, co ma być — głód czy urodzaj.
Im wyższy przypływ, tym widoki lepsze,
Gdy zaś opada, po namule siewacz
Rozrzuca ziarna i po krótkim czasie
Nadchodzi żniwo58.
LEPIDUS
ANTONIUSZ
LEPIDUS
Ten egipski wąż wylęga się z namułu pod działaniem słońca; tak samo te krokodyle.
ANTONIUSZ
Właśnie.
POMPEJUSZ
Siadajcie — i wina! Zdrowie Lepida!
LEPIDUS
Nie jest mi zupełnie dobrze, ale nie dam się nikomu wyprzedzić.
ENOBARBUS
Póki się nie wyśpisz. Teraz naprawdę przodujesz całemu towarzystwu.
LEPIDUS
Nie, naprawdę, słyszałem, że piramidy Ptolemeuszów to nie byle co. Nie przeczcie, bo słyszałem.
MENAS
POMPEJUSZ
MENAS
Bym parę słów ci rzekł.
POMPEJUSZ
— Podajcie to wino Lepidowi!
LEPIDUS
Co to jest takiego ten krokodyl?
ANTONIUSZ
Wygląda jak krokodyl, szerokość ma taką, jak jest szeroki, wysokość dokładnie taką, jak jest wysoki, porusza się o własnych siłach, żyje tym, co jada, a gdy mu braknie sił do życia, dusza jego rozpoczyna wędrówkę.
LEPIDUS
Jakiego jest koloru?
ANTONIUSZ
Także swego własnego.
LEPIDUS
To bardzo dziwny gad.
ANTONIUSZ
Właśnie. A łzy ma mokre.
CEZAR
Czy go ten opis zadowoli?
ANTONIUSZ
Razem z pucharem, który mu podaje Pompejusz. Jeżeli nie, to chyba ma wymagania epikurejczyka.
POMPEJUSZ
Bądź mi posłuszny! — Gdzie ten puchar, który
Kazałem przynieść?
MENAS
O mych zasługach, zechcesz mnie posłuchać,
Wstań z krzesła.
POMPEJUSZ
MENAS
POMPEJUSZ
Panowie, bawcie się!
ANTONIUSZ
Lepidzie, bo zatoniesz!
MENAS
POMPEJUSZ
MENAS
POMPEJUSZ
MENAS
A choć uważasz mnie za ubogiego,
Ja dam ci cały świat.
POMPEJUSZ
MENAS
Tyś ziemski Jowisz, jeśli śmiesz nim zostać.
To, co okala morski nurt, co niebo
Otacza, twoim jest, jeżeli zechcesz.
POMPEJUSZ
MENAS
Trzej władcy świata są na twym okręcie.
Każ mi kotwicę odciąć, gdy odbijem
Od brzegu, nożem po ich gardłach — wszystko
Zostanie twą własnością.
POMPEJUSZ
Powinien byś był zrobić, nic nie mówiąc.
Z mej strony to łotrostwo, z twojej strony
Usługa znamienita. Musisz wiedzieć,
Że to nie korzyść moją czcią kieruje,
Lecz cześć ma sama sobą. Żałuj tego,
Że język zdradził twe zamiary. Gdybym
Ich naprzód nie był poznał, byłbym potem
Pochwalił; teraz muszę je potępić.
Daj temu spokój i pij dalej.
MENAS
Opuszczam twoje zachodzące szczęście59.
Kto czegoś szuka, ale wziąć się wzbrania,
Gdy dają — nigdy tego już nie znajdzie.
POMPEJUSZ
ANTONIUSZ
Niech go na ląd zaniosą. Ja za niego
Ten puchar spełnię.
ENOBARBUS
MENAS
POMPEJUSZ
Aż puchar zniknie w winie.
ENOBARBUS
To siłacz!
MENAS
ENOBARBUS
Część świata dźwiga.
MENAS
Trzecia część świata. Szkoda, że nie cały
I w kółko się nie kręci.
ENOBARBUS
MENAS
POMPEJUSZ
Aleksandryjska.
ANTONIUSZ
Od ucha grajcie! — Zdrowie twe, Cezarze!
CEZAR
Zaprószać sobie głowę, aby przez to
Mój mózg się mącił.
ANTONIUSZ
CEZAR
Przez całe cztery dni bym wolał pościć,
Niż tyle wypić w jednym.
ENOBARBUS
Imperatorze, czy nie zatańczymy
Egipskich Bachnalii60 i na chwałę
Napoju hymnu nie zanucim?
POMPEJUSZ
Do dzieła, dzielny mój wojaku!
ANTONIUSZ
Trzymajmy się za ręce,
Aż zmysły nasze winny sok zwycięsko
Zanurzy w słodkiej Lecie61.
ENOBARBUS
Szturmujcie nam do uszu hałaśliwą
Muzyką! Ja tymczasem was ustawię,
A potem chłopak nam zaśpiewa. Każdy
Ostatnie słowa ma tak głośno za nim
Powtórzyć, jak je z głębi płuc potrafi
Wyrzucić.
PIEŚŃ
Pulchny Bakchu z mglistym okiem,
Boże winnych gron! W twym płynie
Każda z naszych trosk niech zginie!
Niech twój liść uwieńczy czoła,
A gdy pije brać wesoła,
Zawiruje świat dokoła!
CHÓR
CEZAR
Dobranoc! Daruj mi, kochany bracie.
Poważne nasze sprawy poglądają
Z pochmurnym czołem na tę lekkomyślność.
Żegnajmy się, panowie. Wszak widzicie,
Że nam policzki płoną. Enobarbus,
Choć silny, teraz słabszy jest od wina.
Mnie nawet język staje kołkiem, kiedy
Przemawiam. Jak dziwacznie wyglądamy
W tych dzikich strojach! Co tu więcej mówić?
Dobranoc. Antoniuszu, daj mi rękę.
POMPEJUSZ
ANTONIUSZ
Daj rękę.
POMPEJUSZ
Mojego — mniejsza, myśmy przyjaciele.
Do łodzi! Chodźcie.
ENOBARBUS
MENAS
Pójdź do kajuty mojej. Walić w bębny!
Hej, trąby, flety! Hola! Niech wie Neptun,
Że głośno wielkich ludzi tych żegnamy.
Hej, grajcie, grajcie, niech was piorun trzaśnie!
ENOBARBUS
MENAS
- Scenariusz: Menas — Appian nazywa go Menodorem. [przypis tłumacza] ↩
- Wzrasta ma potęga i szczyt osiągnie, tak mi mówi moja nadzieja wieszcza — w oryginale igraszka wyrazów. Dla jej unaocznienia przytaczam to zdanie w przekładzie Ulricha, który przyjął drugie znaczenie:
...Potęga ma w kwadrze,Że dojdzie pełni, nadzieja mi wróży.[przypis tłumacza] ↩
- Zbierając grosze, Cezar traci serca — wskutek zdzierstw Cezara wybuchły były w Rzymie niebezpieczne rozruchy, które dopiero przy pomocy Antoniusza krwawo stłumił. [przypis tłumacza] ↩
- zwiędłe lica... — Kleopatra w chwili pierwszego spotkania z Antoniuszem na rzece Cydnus miała lat 24–25, w chwili śmierci 39 (Plutarch, rozdz. 87), a więc w czasie wojny z Pompejuszem około trzydziestki, co na kobietę wschodnią rzeczywiście jest już dość dużo. [przypis tłumacza] ↩
- epikurejscy — etyka epikurejczyków, szkoły filozoficznej greckiej, doradzała celem życia uczynić rozkosz, którą zresztą Epikur (341–270 p.n.e.) upatrywał nie w użyciu zmysłowym. [przypis tłumacza] ↩
- letejskie wody (mit. gr.) — wody rzeki Lete płynącej w Hadesie, podziemnej krainie zmarłych; wypicie wody letejskiej przynosiło duszom zmarłych zapomnienie o przeszłym życiu. [przypis edytorski] ↩
- tęgi (daw.) — mocny, dzielny, dobry w swojej dziedzinie. [przypis edytorski] ↩
- tuszyć (daw.) — spodziewać się czegoś, mieć nadzieję; por. otucha. [przypis edytorski] ↩
- Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski] ↩
- Jowisz a. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik greckiego Zeusa. [przypis edytorski] ↩
- Na Partów ruszym, słyszysz, Wentydiuszu? — patrz Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- Rób więc swoje, ja będę miał rozsądek głazu — w oryginale: „Rób więc swoje. Twój rozsądny kamień” (coś w rodzaju podpisu na liście). [przypis tłumacza] ↩
- powie-ż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie powie, czyż nie powie. [przypis edytorski] ↩
- oddajęć — skrócenie od: oddaję ci. [przypis edytorski] ↩
- Trzeba nam bezzwłocznie Pompeja szukać... — właściwą przyczyną wyprawy przeciw Pompejuszowi był głód w Rzymie. Ciekawe, że Szekspir motyw ten pomija. [przypis tłumacza] ↩
- Miseńska Góra (łac. Misenum) — ob. Miseno, skalisty przylądek wyznaczający płn.-zach. granicę Zat. Neapolitańskiej we Włoszech; nazwany od Misenusa, jednego z bohaterów z Eneidy. [przypis edytorski] ↩
- Osiem całych pieczonych dzików... — jasne dopiero na podstawie Plutarcha (rozdz. 28), którego dziadkowi Lampriasowi lekarz Pilotas z Amissy opowiadał, że znał się z jednym z kucharzy królewskich, a ten namówił go do zwiedzenia kuchni. Ujrzawszy, że między innymi przyrządzają osiem dzików, spytał o liczbę osób biorących udział w uczcie. Kucharz odpowiedział, że nie ma ich być wiele, lecz koło dwunastu. Ponieważ jednak Antoniusz lubi, aby podawać jedzenie natychmiast, kiedy rozkaże, a nie ma oznaczonej godziny, wszystko zaś musi być świeże, więc zamiast jednej trzeba przygotowywać więcej uczt. Drugą anegdotę Filotasa, dotyczącą rozrzutności jednego z synów triumwira, następującą u Plutarcha bezpośrednio po tej, Szekspir pominął. [przypis tłumacza] ↩
- dobra psu i mucha — w oryginale: „Była to tylko mucha przy (?) orle”. Nie ręczę za trafność tłumaczenia, ale uważałem za stosowne użyć zwrotu przysłowiowego. [przypis tłumacza] ↩
- Opowiem wam o tym... — w Shakespeare’s England Carr Laugthon w artykule o marynarce mówi, że opowiadanie to, choć zapożyczone prawie dosłownie z Plutarcha, można uważać za nieco przesadny opis barki, w jakiej królowa Elżbieta odbywała swoje podróże. [przypis tłumacza] ↩
- Piękniejsza od Wenery, w której widzim, jak nad naturą triumfuje sztuka — piękniejsza niż posągi Wenery [inaczej Wenus, rzym. bogini miłości]. [przypis tłumacza] ↩
- triumfuje — czytane jako słowo czterosylabowe: tri-um-fu-je; podobnie w całej sztuce triumf (tri-umf) i słowa pochodne. [przypis edytorski] ↩
- zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski] ↩
- Nereidy — córki morskiego bożka Nereusa. [przypis tłumacza] ↩
- krasa (daw.) – piękno, uroda. [przypis edytorski] ↩
- na swoim tronie — Plutarch ma tu: βήμα [gr.: trybuna, mównica]. [przypis tłumacza] ↩
- targowica (daw.) — plac targowy; rynek. [przypis edytorski] ↩
- strach próżni — łac. horror vacui (strach przed pustką): historyczny pogląd, oparty na wywodach starożytnych filozofów greckich, polegający na stwierdzeniu, że w naturze nie jest możliwe występowanie próżni („natura nie znosi próżni”), gdyż otaczające pustkę cząstki natychmiast by ją wypełniły. [przypis edytorski] ↩
- gdybym (...) nie był go opuszczał — konstrukcja z czasem zaprzeszłym, wyrażającym czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub, jak w tym przypadku, niezrealizowaną możliwość; inaczej: gdybym go nie opuszczał. [przypis edytorski] ↩
- walny (daw.) — decydujący, rozstrzygający. [przypis edytorski] ↩
- kości go słuchają — ma wielkie szczęście w grze w kości. [przypis tłumacza] ↩
- Koguty jego wciąż biją moje... — walki kogutów i kuropatw były to ulubione rozrywki Rzymian ówczesnych; przedstawione wiernie za Plutarchem. [przypis tłumacza] ↩
- Wentydiuszu, do Partii ruszysz... — por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- bilard — naturalnie anachronizm, w rodzaju wielu innych u Szekspira. [przypis tłumacza] ↩
- Gdy swą dobrą wolę okaże aktor... — porównania i przenośnie zapożyczone z teatru są częste tak u Szekspira, jak w całej literaturze dramatycznej elżbietańskiej. Np. Otello w I, 2. mówi:
Gdyby mi z roli wypadało walczyć,To byłbym o tym wiedział bez suflera.
W Burzy II, 1 przenośnia tego rodzaju łączy się z igraszką wyrazów.
[przypis tłumacza] ↩ - bitwa pod Filippi (3–23 października 42 p.n.e.) — stoczona w pobliżu staroż. miasta Filippi w Macedonii między wojskami triumwirów Oktawiana i Marka Antoniusza a armią republikańską dowodzoną przez przywódców spisku przeciw Cezarowi: Marka Juniusza Brutusa i Kasjusza Longinusa; w pierwszym starciu Antoniusz odniósł zwycięstwo nad Kasjuszem, który popełnił samobójstwo, a Brutus pokonał Oktawiana, ale wycofał się; w drugim starciu triumwirowie odnieśli całkowite zwycięstwo, a Brutus popełnił samobójstwo. [przypis edytorski] ↩
- Furia — Furie (po grecku Erynie) miały ścigać złoczyńców; przedstawiano je z wężami zamiast włosów. [przypis tłumacza] ↩
- W łożnicy — w oryginale igraszka wyrazów, zmuszająca do wolnego tłumaczenia. [przypis tłumacza] ↩
- skorpionami — w oryginale: „drutem”. Szekspir naturalnie musiał mieć na myśli coś w rodzaju starożytnej nahajki, zwanej skorpionem. [przypis tłumacza] ↩
- lica... Narcyzowe — Narcyz wedle podania greckiego był tak piękny, że zakochał się we własnej twarzy, oglądanej w strumieniu. Szekspir wiedział o tym z dobrze znanego sobie Owidiusza [poeta rzymski, autor m.in. poematu epickiego Metamorfozy (Przemiany)]. [przypis tłumacza] ↩
- Cezarowi — Juliuszowi. [przypis tłumacza] ↩
- Gorgona — potworna postać mitologii greckiej, której widok zamieniał w kamień. Były trzy Gorgony; tę, która była śmiertelna, Meduzę, zabił Perseusz. [przypis tłumacza] ↩
- Gajusz Juliusz Cezar (100–44 p.n.e.) — rzymski polityk i wódz (podbił m.in. Galię); dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej, zostając jego dyktatorem; zginął zasztyletowany przez spiskowców. [przypis edytorski] ↩
- Brutus, właśc. Marek Juniusz Brutus (85–42 p.n.e.) — rzymski polityk i dowódca wojskowy; jeden z przywódców spisku przeciwko Juliuszowi Cezarowi i zabójców dyktatora; razem z Kasjuszem, innym przywódcą spisku, zebrał wojska i opanował prowincje wschodnie; po klęsce w bitwie pod Filippi popełnił samobójstwo. [przypis edytorski] ↩
- stanął przed Brutusem w postaci ducha... — podanie rozpowszechnione w starożytności. Por. Juliusz Cezar Szekspira, IV, 3. [przypis tłumacza] ↩
- Kasjusz, właśc. Gajusz Kasjusz Longinus (przed 85–42 p.n.e.) — rzymski dowódca; jeden z przywódców spisku na życie Cezara i zabójców dyktatora; razem z Brutusem stanął na czele republikanów walczących z II triumwiratem; w czasie bitwy pod Filippi, widząc zbliżającą się klęskę, kazał się zabić niewolnikowi. [przypis edytorski] ↩
- Kapitol — jedno z siedmiu wzgórz na których powstał Rzym; na Kapitolu mieściły się świątynie najważniejszych bóstw rzymskich; zalał krwią Kapitol: tu przenośnie, gdyż Juliusz Cezar został zasztyletowany w sali posiedzeń senatu, znajdującej się w portyku na Polu Marsowym, na zachód od Kapitolu. [przypis edytorski] ↩
- Dom mego ojca daje ci przewagę — Antoniusz kupił był na licytacji dom Gnejusza Pompejusza (Plut., rozdz. 10). Rzymianie oburzali się na to, że budynek, w którym niegdyś mieszkał mąż tak czystych obyczajów, rozbrzmiewa po zmianie pana wrzawą rozpustnych uczt, pełen jest aktorów, kuglarzy i opojów (Plut. 21). Uszczypliwy dowcip Pompejusza na temat domu u Plutarcha, w rozdz. 33. [przypis tłumacza] ↩
- Roma (łac.) — Rzym. [przypis edytorski] ↩
- dłużen (daw.) — dłużny. [przypis edytorski] ↩
- Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku, losu; przedstawiana z kołem, symbolizującym zmienność. [przypis edytorski] ↩
- łono (tutaj poet.) — pierś. [przypis edytorski] ↩
- posiędzie (daw.) — dziś popr. forma: posiądzie. [przypis edytorski] ↩
- stwierdzać — tu: potwierdzać. [przypis edytorski] ↩
- Słyszałem też, że Apollodor przyniósł... — te ploteczki ze starożytnej kroniki skandalicznej Szekspir znalazł na innym miejscu w Plutarchu (Cezar, 49). [przypis tłumacza] ↩
- Wychodzą wszyscy prócz Enobarba i Menasa — uwaga sceniczna: w całej części sceny aż do tego miejsca wybornie określony jest charakter Pompejusza, którego cechami są próżność, brak dyplomatycznego taktu i skłonność do patetycznej deklamacji, często zupełnie nie w porę. [przypis tłumacza] ↩
- A ty lądowym — Enobarbus również długo był dowódcą floty i uprawiał korsarstwo. [przypis tłumacza] ↩
- do wysokiej sfery, a nikt go nie widzi w niej krążącego — nauka o sferach krążenia poszczególnych planet, rozpowszechniona dzięki Ptolemeuszowi i Platonowi, stanowiła podstawę popularnych poglądów astronomicznych, które mimo hipotezy Kopernika (1543) utrzymywały się aż do odkryć Keplera (1609), a i później były dość rozpowszechnione. [przypis tłumacza] ↩
- Nadchodzi żniwo — o podwójnych zbiorach Szekspir nie wspomina, bo o nich widocznie nie wiedział. [przypis tłumacza] ↩
- Opuszczam twoje zachodzące szczęście — Menas rzeczywiście przeszedł później na stronę Cezara i z niezwykłą zaciętością wojował przeciw Pompejuszowi. Zapowiedź tego jest jednym z dowodów, że Szekspir znał Appiana. [przypis tłumacza] ↩
- bachanalia — uroczystości ku czci greckiego boga wina i płodności Dionizosa (rzymskiego Bakchusa a. Bachusa), których świętowanie opierało się w głównej mierze na piciu wina, szalonych tańcach i swobodnych zachowaniach seksualnych. [przypis edytorski] ↩
- w słodkiej Lecie — wedle mitologii greckiej rzeka w podziemiu, której fale duszom dawały zapomnienie o ziemskim życiu. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Antoniusz i Kleopatra · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szekspir-antoniusz-i-kleopatra/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Władysław Tarnawski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.