Loreva

AKT II

SCENA PIERWSZA

Messyna. W domu Pompejusza.
Wchodzą: Pompejusz, Menekrates i Menas1.

POMPEJUSZ

Jeżeli bogi są sprawiedliwymi, 
Najsprawiedliwszych ludzi winni wspierać 
W działaniu. 

MENEKRATES

Wiedz, o zacny Pompejuszu, 
Że odwlekając, próśb nie odrzucają. 

POMPEJUSZ

Gdy my u tronów ich się korzym z prośbą,  
Niszczeje przedmiot modłów. 

MENEKRATES

Nieświadomi 
Własnego dobra, my ich nieraz prosim 
O własną krzywdę, ich zaś mądra władza 
Odmawia dla naszego dobra; tak to 
Jest nam korzyścią bezskuteczność modłów. 

POMPEJUSZ

Ja jestem dobrej myśli: Lud mnie kocha — 
I morze moje. Wzrasta ma potęga2 
I szczyt osiągnie — tak mi mówi moja 
Nadzieja wieszcza. Hen, w Egipcie Marek 
Antoniusz siedzi sobie przy obiedzie 
I nie chce wojny z dala od Egiptu. 
Zbierając grosze3, Cezar traci serca. 
Pochlebia obom Lepidus i obaj 
Schlebiają jemu, lecz on ich nie kocha, 
A żaden z nich o niego nie dba. 

MENAS

Cezar 
Wraz z nim są w polu; siły ich potężne. 

POMPEJUSZ

Skąd ta wiadomość? 

MENAS

Od Sylwiusza, panie. 

POMPEJUSZ

Przyśniło mu się. Wiem, że razem w Rzymie 
Czekają Antoniusza. Lecz niech wszelki urok 
Miłosny zwiędłe lica4 twe okrasi, 
Lubieżna Kleopatro! Niechaj czary 
Skojarzą się z miłością, żądza pójdzie 
W obojga służbę! Zamknij rozpustnika 
W uczt szrankach, niech mu dymi się bez przerwy 
Z czupryny, niechaj mu epikurejscy5  
Kucharze drażnią podniebienie sosem, 
Budzącym pozór głodu, by obżarstwo 
I sen cześć jego odrętwiły całkiem, 
Aż wpadnie w gnuśność wód letejskich6. 
Wchodzi Warriusz.
Cóż tam, 
Warriuszu? 

WARRIUSZ

Wieści, które wam przynoszę, 
Są całkiem pewne: Antoniusza w Rzymie 
Czekają lada chwila. Odkąd ruszył 
Z Egiptu, dalej mógł był już zajechać. 

POMPEJUSZ

W mym uchu milej brzmiałaby wiadomość 
Mniej ważna. Nie byłbym, Menasie, sądził, 
By zakochany ten hulaka skronie 
Miał okryć hełmem dla tak małej wojny. 
Dwa razy tęższym7 jest ci on żołnierzem 
Niż tamci obaj razem. Lecz tym lepiej 
O sobie sądźmy, gdy ruchawka nasza 
Zdołała wyrwać Antoniusza, który 
Rozkoszą nigdy się nie nuży, z objęć 
Egipskiej wdówki. 

MENAS

Tuszę8, że Antoniusz 
I Cezar będą z sobą w nie najlepszej 
Harmonii. Żona Antoniusza wszczęła 
Z Cezarem zwadę, brat mu wydał wojnę, 
Choć, moim zdaniem, nie z poduszczeń Marka. 

POMPEJUSZ

Menasie, nie wiem, w jaki sposób 
Nieprzyjaźń mniejsza ustępuje większej. 
Bo gdyby nie to, że my ze wszystkimi 
Nimi wojujem, wszczęliby niechybnie 
Niesnaski między sobą. Czują bowiem, 
Że dość jest przyczyn, by dobyli mieczów. 
O ile strach przed nami, niby wapno, 
Zwaśnione ich umysły zdoła spoić 
I zatrzeć drobne nieporozumienia, 
Nie wiemy jeszcze. Niechajże się stanie, 
Jak chcą bogowie! Nam zaś pozostało 
W tej grze o głowy moc wytężyć całą. 
Menasie, pójdźmy! 

SCENA DRUGA

Rzym. W domu Lepida.
Wchodzą Enobarbus i Lepidus.

LEPIDUS

Mój dobry Enobarbie, z twojej strony 
Szlachetnym będzie i przystojnym czynem, 
Jeżeli wodza swego będziesz skłaniał 
Do łagodności i grzeczności w mowie. 

ENOBARBUS

Nakłaniać będę go, by mówił własnym 
Swym tonem. Jeśli Cezar go rozdrażni, 
Niech z góry patrzy nań, niech tak donośnie, 
Jak Mars9, przemawia! Ja bo, na Jowisza10, 
Tę brodę mając, co Antoniusz, dzisiaj 
Nie goliłbym jej. 

LEPIDUS

Nie czas na prywatne 
Rozterki. 

ENOBARBUS

Każdy czas tym sprawom służy, 
Które urodzi. 

LEPIDUS

Lecz niech większym sprawom 
Ustąpią mniejsze. 

ENOBARBUS

Nie — gdy są wcześniejsze. 

LEPIDUS

Namiętność z ciebie mówi, lecz cię proszę, 
Popiołów nie rozdmuchuj. — Ot, szlachetny 
Antoniusz idzie tu. 
Wchodzą Antoniusz i Wentydiusz.

ENOBARBUS

A stamtąd Cezar. 
Wchodzą Cezar, Mecenas i Agryppa.

ANTONIUSZ

Jeżeli tutaj się porozumiemy, 
Na Partów ruszym — słyszysz, Wentydiuszu?11 

CEZAR

Ja nie wiem, Mecenasie, o to pytaj 
Agryppy. 

LEPIDUS

Zacni przyjaciele moi! 
Was połączyły wielkie rzeczy, niechże 
Podrzędna sprawa was nie dzieli. Co tam 
Jest nie w porządku, wysłuchajcie obaj 
Spokojnie. Jeśli będziem drobne nasze 
Urazy głośno roztrząsali, będzie 
To coś takiego, jakbyśmy morderstwem 
Leczyli rany. Więc, szlachetni moi 
Koledzy, chciejcie najdrażliwszych punktów 
Dotykać w słowach jak najsłodszych, niechaj 
Kłótliwość nie wda się w tę sprawę. 

ANTONIUSZ

Dobrze 
Powiadasz. Gdybyśmy przed walką stali 
Przed frontem naszych wojsk, to samo rzekłbym. 

CEZAR

Witamy w Rzymie.  

ANTONIUSZ

Dzięki. 

CEZAR

Siadaj. 

ANTONIUSZ

Panie, 
Ty pierwszy. 

CEZAR

Nie, po tobie. 

ANTONIUSZ

Jak słyszę, bierzesz za złe rzeczy, które 
Takimi nie są lub gdy są, to ciebie 
Nie dotykają. 

CEZAR

Śmiano by się ze mnie, 
Jeżeli głosiłbym się obrażonym 
Z powodów błahych lub nieistniejących — 
Przez ciebie zwłaszcza; śmiano by się więcej, 
Jeżelibym w uwłaczający sposób 
Wymieniał imię twe, nie mając nawet 
Potrzeby go wymieniać. 

ANTONIUSZ

Czym był dla cię, 
Cezarze, pobyt mój w egipskiej ziemi? 

CEZAR

Tym, czym mój pobyt w Rzymie mógł być dla cię, 
W Egipcie bawiącego; jeśli jednak 
Tam knułeś spiski przeciw mojej władzy, 
To muszę spytać o ten pobyt. 

ANTONIUSZ

»Knułeś«? — 
Jak to rozumiesz? 

CEZAR

Z całą dokładnością 
Zrozumiesz moją myśl, gdy to uwzględnisz, 
Co tu spotkało mnie. Twój brat i żona 
Toczyli ze mną wojnę, tyś miał odnieść 
Z tej wojny korzyść, a jej hasłem było 
Twe imię. 

ANTONIUSZ

Mylne to wywody. Nigdy 
Mój brat się na mnie nie powołał w swoim 
Działaniu; sprawę tę badałem ściśle, 
Mam też zeznania wiarogodnych świadków, 
Co w twej obronie dobywali miecza. 
Czyż raczej on nie zachwiał mej powagi,  
Targnąwszy się na twoją, czyż mnie także 
Nie dotknął równie ciężko, jak i ciebie, 
Tą wojną, skoro równą mam przyczynę 
Być nią dotkniętym. Zadośćuczynieniem 
Już były listy me. Jeżeli pragniesz 
Do sporu mieć przyczynę, choć łataną — 
Nie znajdziesz całej — szukaj sobie innej. 

CEZAR

Wynosisz się, szukając u mnie błędów 
W rozumowaniu, ale właśnie twoja 
Obrona jest łatana. 

ANTONIUSZ

Nie tak, nie tak! 
Wiem, jestem pewny, że nie możesz żywić 
Najmniejszej wątpliwości co do tego, 
Żem ja, twej władzy wspólnik, przeciw której 
On walczył, nie mógł patrzeć się łaskawie 
Na wojnę, własny pokój mój mącącą. 
Co do mej żony, chciałbym, byś ty w innej 
Kobiecie jakiejś trafił na jej ducha. 
Trzecia część świata twoją jest; z łatwością 
Wędzidłem możesz ją poskramiać, ale 
Kobiety takiej nigdy nie poskromisz. 

ENOBARBUS

Bodajbyśmy wszyscy mieli takie żony, ażeby mężczyźni z kobietami wyruszali na wojnę.

ANTONIUSZ

Nic nie zdołało wstrzymać jej. Zamieszki, 
Zrodzone z jej niecierpliwości, której 
Towarzyszyła chytrość w polityce,  
Przyznaję z żalem, zbytnio zakłóciły 
Twój spokój, o Cezarze. Co do tego 
Rzec tylko musisz, żem zapobiec nie mógł. 

CEZAR

Pisałem do cię, w murach Aleksandrii 
Hulającego, ty me listy w kieszeń 
Chowałeś, gońca mego wypędziłeś, 
Nie szczędząc szyderstw, sprzed oblicza swego. 

ANTONIUSZ

Nim go wezwałem, panie, wtargnął do mnie. 
Jam wtedy właśnie wstał był od biesiady, 
Trzech królów ugościwszy, i nie całkiem 
Tym samym byłem, czym być zwykłem z rana. 
Lecz przypomniałem mu się sam nazajutrz — 
Tak, jakbym prosił go o przebaczenie. 
Niech w naszym sporze nie gra żadnej roli 
Ten chłystek. Jeśli z sobą rozprawiamy, 
Nie mówmy o nim. 

CEZAR

Ty złamałeś jeden 
Artykuł swej przysięgi. Już ci teraz 
Nie żądać nigdy, abym ja go spełnił. 

LEPIDUS

Cezarze, hamuj się! 

ANTONIUSZ

Nie, Lepidusie, 
Niech mówi. Święta jest ta wiara, którą 
Wymienia, sądząc, że ja w niej chybiłem. 
I jakiż to artykuł? 

CEZAR

Zbrojną ręką 
Pomagać, gdybym tego potrzebował. 
Ty odmówiłeś. 

ANTONIUSZ

Zaniedbałem raczej, 
A i to wtedy, kiedy mi chwilowo 
Trucizna jakaś odebrała była 
Świadomość. Skruchę dziś ci okazuję, 
O ile mogę. Lecz uczciwość moja 
Wielkości mojej nie zuboży, ani 
Potędze mojej nie pozwoli działać 
Bez siebie. Prawda jest, że Fulwia wojnę 
Wznieciła tutaj, aby mnie przywołać 
Z Egiptu; za co ja, bezwiedna tego 
Przyczyna, proszę cię o przebaczenie — 
Lecz nie goręcej proszę, niż czci mojej 
Przystało w takiej sprawie się uniżyć. 

LEPIDUS

Szlachetne słowa! 

MECENAS

Raczcie pohamować 
Wybuchy żalów swych; zupełnie o nich 
Zapomnieć — byłoby to mieć w pamięci, 
Że zgody waszej głośno się domaga 
Potrzeba chwili. 

LEPIDUS

Świetnie, Mecenasie. 

ENOBARBUS

Albo jeżeli sobie nawzajem na krótki czas pożyczycie miłości, każdy może swoje odebrać, gdy już o Pompejuszu w świecie ucichnie. Będziecie mieli dość czasu do kłótni, gdy nie będzie nic innego do roboty.

ANTONIUSZ

Ty jesteś tylko żołnierz; nic już nie mów. 

ENOBARBUS

Prawiem był zapomniał, że prawda musi milczeć.

ANTONIUSZ

Obrażasz to zebranie; przestań mówić. 

ENOBARBUS

Rób więc swoje, ja będę miał rozsądek głazu12.

CEZAR

Nie tyle razi mnie treść jego mowy, 
Co ton. Nie sposób nam w przyjaźni zostać, 
Gdy tak różnimy się usposobieniem. 
Lecz gdybym obręcz znał, co nas potrafi 
Nierozerwalnie sczepić, po tę obręcz 
Od krańca świata goniłbym po kraniec. 

AGRYPPA

Cezarze, chciej zezwolić — 

CEZAR

Mów, Agryppo. 

AGRYPPA

Po matce siostrę masz, Oktawię, którą 
Powszechnie wielbią. Wdowcem dziś jest Marek  
Antoniusz. 

CEZAR

Nie mów tak, Agryppo. Gdyby 
Słyszała Kleopatra, jej wyrzuty 
Za brak namysłu byłyby słusznymi. 

ANTONIUSZ

Cezarze, nie mam żony. Niechaj dalej 
Agryppa mówi. 

AGRYPPA

Aby was wieczystą 
Przyjaźnią złączyć, zrobić braćmi, aby 
Nierozgmatwanym węzłem serca wasze 
Skrępować, niech Antoniusz weźmie sobie 
Za żonę tę Oktawię, której piękność 
Do najlepszego z ludzi daje prawo, 
A której cnota i wdzięk przemawiają 
Językiem obcym innym. Przez ten związek 
Zawiści małe, co się dziś wydają 
Wielkimi, oraz wszystkie wielkie nasze 
Obawy, które jawią się w swej grozie 
Przed nami, wówczas znikłyby bez śladu; 
O prawdzie można by otwarcie mówić, 
Gdy dziś połowa tylko jej jest w mowie; 
Jej miłość do obydwu swą potęgą 
Ciągnęłaby jednego ku drugiemu, 
A ludzką miłość ku nim. Com rzekł, chciejcie 
Wybaczyć, jest to bowiem owoc długich 
Rozmyślań mej wierności, nie zaś pomysł 
Bieżącej chwili. 

ANTONIUSZ

Nic nie powie-ż13 Cezar? 

CEZAR

Nie, aż usłyszy, jak Antoniusz przyjął 
To, co tu było powiedziane. 

ANTONIUSZ

Jakąż 
Moc dotrzymania ma Agryppa, jeśli 
Odpowiem »Niech tak stanie się, Agryppo«? 

CEZAR

Ma moc Cezara, jego władzę nad Oktawią. 

ANTONIUSZ

Niech między mną a tym tak zacnym dziełem, 
Wspaniałą przyszłość rokującym, nawet 
Marzenie senne nie postanie! Podaj 
Prawicę, niechaj spełni się twa łaska! 
Niech nas braterska miłość od tej chwili 
Jednoczy, niechaj włada potężnymi 
Naszymi plany! 

CEZAR

Oto ma prawica. 
Oddajęć14 siostrę tak kochaną czule, 
Jak jeszcze brat nie kochał. Niechaj żyje, 
By dzielić naszą władzę i serc naszych 
Uczucie. Niechaj nigdy nie wygaśnie 
Wzajemna nasza miłość! 

LEPIDUS

Niech tak będzie! 

ANTONIUSZ

Dobywać miecza nie myślałem przeciw 
Pompejuszowi, bo w ostatnich czasach 
Niezwykle dla mnie był uprzejmy. Dzisiaj 
Podzięką tylko muszę mu zapłacić,  
By o pamięci mojej źle nie mówił; 
W ślad za tym rzucę mu wyzwanie. 

LEPIDUS

Słyszysz 
Wołanie czasu? Trzeba nam bezzwłocznie 
Pompeja szukać15 — lub on nas poszuka. 

ANTONIUSZ

Gdzie jego obóz?  

CEZAR

Pod Miseńską Górą16. 

ANTONIUSZ

A jakie siły ma na lądzie? 

CEZAR

Znaczne, 
I wciąż wzrastają, morzem zaś owładnął 
Bezwzględnie. 

ANTONIUSZ

Wszędzie mówią tak. I czemuż 
Już z nim nie starłem się! Nie traćmyż czasu, 
Lecz nim przywdziejem zbroje, omówioną 
Załatwmy sprawę. 

CEZAR

Sprawi mi to radość 
Ogromną. Proszę cię do mojej siostry, 
I sam natychmiast tam cię zaprowadzę. 

ANTONIUSZ

I ty nam towarzystwa nie odmówisz, 
Lepidzie. 

LEPIDUS

I choroba mnie nie wstrzyma, 
Szlachetny Antoniuszu. 
Tusz. Wychodzą Cezar, Antoniusz i Lepidus.

MECENAS

Witaj, panie, z Egiptu.

ENOBARBUS

Zacny Mecenasie, oko w głowie Cezara! — Mój poczciwy przyjacielu Agryppo!

AGRYPPA

Poczciwy Enobarbie!

MECENAS

Możemy cieszyć się, że rzeczy tak dobrze się ułożyły. — Nieźle dokazywałeś w Egipcie.

ENOBARBUS

Prawda. W dzień spaliśmy nieprzytomni, a w nocy weseliliśmy się przy pucharach.

MECENAS

Osiem całych pieczonych dzików17 na śniadanie dla dwunastu osób — czy to prawda?

ENOBARBUS

Dobra psu i mucha18. Mieliśmy tam o wiele potężniejsze uczty, które naprawdę zasługiwały na uwagę.

MECENAS

Ma to być wspaniała kobieta, jeżeli prawdę o niej głoszą.

ENOBARBUS

Gdy po raz pierwszy spotkała Marka Antoniusza, od razu miała jego serce w kieszeni.

AGRYPPA

No, tam naprawdę wystąpiła — chyba że ten, co mi o tym opowiadał, przesadził na jej korzyść.

ENOBARBUS

Opowiem wam o tym.19

Jej barka, niby tron skąpany w blaskach, 
Paliła się na falach. Rufa była 
Z kutego złota, żagle zaś z purpury 
I tak pachnące, że miłośnie do nich 
Wzdychały wiatry. Srebrne wiosła biły 
W takt fletni, w szybszy bieg wprawiając wodę, 
W ich uderzeniach, rzekłbyś, zakochaną. 
Co do niej samej — nędzą są wcieloną 
Opisy wszelkie. W swoim pawilonie, 
Ze złotogłowiu tkanym, spoczywała, 
Piękniejsza od Wenery20, w której widzim, 
Jak nad naturą triumfuje21 sztuka. 
Po obu stronach stały pacholęta 
Z dołkami w twarzach, niby roześmiane 
Amorki. Różnobarwne ich wachlarze 
Powiewem swoim, zda się22, rozgrzewały 
Pieszczone lica, które wciąż chłodziły, 
I psuły własną pracę. 

AGRYPPA

Co za widok 
Dla Antoniusza! 

ENOBARBUS

Jej niewieści orszak, 
Jak Nereidy23, jak zastępy syren, 
Życzenia pani odgadywał z oczu, 
Podnosząc jeszcze krasę24 jej swoimi 
Zachwyconymi spojrzeniami. Niby  
Syrena udawała, że steruje, 
A pod dotknięciem jak kwiat miękkich dłoni, 
Nad wyraz sprawnych, z dumy się wzdymały 
Jedwabne liny. Jakaś woń niezwykła, 
Płynąca z barki niewidzialnie, miesza 
Na brzegach zmysły. Lud wylega z miasta, 
Antoniusz został sam na swoim tronie25 
Na targowicy26, jego gwizdu nikt by 
Nie słyszał prócz powietrza, lecz i ono 
Na Kleopatrę, gdyby nie strach próżni27, 
Poglądać by pobiegło i w naturze 
Niewypełnioną zostawiło przepaść. 

AGRYPPA

O rzadka Egipcjanka! 

ENOBARBUS

Gdy wysiadła 
Na ląd, Antoniusz prosi na wieczerzę 
Przez gońca, ona zaś mu odpowiada, 
Że lepiej, aby przyjął jej gościnę, 
I prosi o to. Grzeczny nasz Antoniusz, 
Z którego ust kobieta nie słyszała 
Wyrazu »nie«, dał sobie dziesięć razy 
Utrefić brodę i na ucztę poszedł. 
Tam za potrawy sercem swym zapłacił, 
Choć okiem tylko jadł. 

AGRYPPA

Królewska dziewka! 
Wszak wielki Cezar dla niej miecz swój złożył 
W łożnicy. Orał, ona zaś zbierała. 

ENOBARBUS

Widziałem raz, jak biegła po ulicy 
Czterdzieści kroków; gdy straciła oddech, 
Mówiła i dyszała. Była wtedy 
Królewska — w stanie godnym niewolnika 
I, tracąc oddech, oddychała mocą. 

MECENAS

Antoniusz musi zerwać z nią na dobre. 

ENOBARBUS

Nie zerwie nigdy. 
Jej wiek nie zrobi zwiędłą, niezmierzona 
Jej zmienność nigdy nie utraci wdzięku 
Przez spowszednienie. Głód zaspakajając, 
Kobiety inne sycą, ona budzi 
Łaknienie, dając jak najwięcej strawy. 
W niej najnędzniejsza rzecz nabiera czaru 
I błogosławią jej kapłani święci, 
Gdy tarza się w rozpuście. 

MECENAS

Jeżeli piękność, skromność i roztropność 
Zdołają przykuć serce Antoniusza, 
To znalazł szczęście swe w Oktawii. 

AGRYPPA

Pójdźmy. 
Ty, Enobarbie, zechciej być mym gościem 
Na czas pobytu tutaj. 

ENOBARBUS

Uniżenie 
Dziękuję. 
Wychodzą.

SCENA TRZECIA

Tamże. W domu Cezara.
Wchodzą Cezar i Antoniusz, między nimi oboma Oktawia, i orszak.

ANTONIUSZ

Światowe sprawy i mój wielki urząd 
Niekiedy będą mnie z twojego łona 
Porywać. 

OKTAWIA

Przez ten cały czas ze zgiętym 
Kolanem będę u ołtarza bogów 
Modliła się za tobą. 

ANTONIUSZ

do Cezara
Dobrej nocy. — 
Oktawio, w tym, co mówi świat, nie czytaj 
Przygany dla mnie. Ja nie strzegłem miary,  
Na przyszłość jednak będę jej pilnował. 
Dobranoc, droga pani. — Bądź zdrów, panie. 

CEZAR

Dobranoc. 
Wychodzą wszyscy prócz Antoniusza.
Wchodzi wieszczbiarz.

ANTONIUSZ

Cóż, chłopcze, chciałbyś teraz być w Egipcie? 

WIESZCZBIARZ

Och, gdybym wcale nie był go opuszczał28  
I gdybyś ty tu nie był przybył! 

ANTONIUSZ

Możesz 
Powiedzieć mi, dlaczego? 

WIESZCZBIARZ

Ja to widzę 
Mym drugim wzrokiem i nie mogę mową 
Wyrazić. Wracaj jednak do Egiptu 
Co prędzej. 

ANTONIUSZ

Powiedz no mi, czyje szczęście 
Nad drugie wzrośnie, moje czy Cezara? 

WIESZCZBIARZ

Cezara. 
Więc, Antoniuszu, bądź od niego z dala. 
Twój demon, czyli duch twój opiekuńczy, 
Szlachetny jest, odważny jest i wzniosły, 
Jest niezrównany, gdzie Cezara nie ma. 
Lecz blisko niego duch twój, niby jakąś 
Przeważającą siłą pokonany, 
Jest żywą trwogą. Niech was jak największa 
Rozdzieli przestrzeń! 

ANTONIUSZ

Nie mów o tym dłużej! 

WIESZCZBIARZ

Nikomu tylko tobie i sam na sam. 
Jeżeli jaką grę z nim zaczniesz, przegrasz 
Na pewno; dzięki wrodzonemu szczęściu 
Pobije cię wbrew szansom. Gdy on świeci 
W pobliżu, mroczy się twój blask. Powtarzam, 
Że duch twój lęka się w pobliżu niego 
Twym losem rządzić, ale duch to walny29, 
Gdy on daleko. 

ANTONIUSZ

Odejdź i oznajmij 
Wentydiuszowi, że z nim chcę pomówić. 
Wychodzi wieszczbiarz.
Do Partii ruszy. — Nie wiem, czy to sztuka, 
Czy traf, lecz prawdę rzekł: I kości go słuchają30, 
A wśród rozrywek naszych moja wprawa 
Przy jego szczęściu jest bezsilna. Z losów 
Wyciąga, który chce. Koguty jego31 
Wciąż biją moje, choćby on i wszystko 
Postawił w zakład, a ja nic. Zwycięstwo 
Kuropatw jego przeciw moim pewne, 
Choć bez obrączki staną do rozprawy 
I szanse mają gorsze. Do Egiptu 
Podążę. Choć zawieram dla świętego 
Spokoju to małżeństwo, hen na wschodzie 
Ojczyzna mej rozkoszy. 
Wchodzi Wentydiusz.
Wentydiuszu, 
Do Partii ruszysz32. Twe pełnomocnictwo 
Gotowe. Pójdźże ze mną je odebrać. 
Wychodzą.

SCENA CZWARTA

Ulica.
Wchodzą Lepidus, Mecenas i Agryppa.

LEPIDUS

Dalej nie trudźcie się już, i za swymi 
Wodzami pośpieszajcie. 

AGRYPPA

Panie, Marek 
Antoniusz wstąpił tylko ucałować 
Oktawię i podąża w nasze tropy. 

LEPIDUS

Więc do widzenia aż do chwili, w której 
Obaczę was w pancerzach; wiem, że obom 
Do twarzy będzie. 

MECENAS

Staniem pod Misenum, 
O ile drogę znam, przed tobą jeszcze. 

LEPIDUS

Wy macie krótszą drogę, ja mam sprawy, 
Co każą mi kołować. Dwa dni całe 
Zyskacie. 

MECENAS i AGRYPPA

Panie, życzym powodzenia. 

LEPIDUS

Bywajcie zdrowi. 
Wychodzą.

SCENA PIĄTA

Aleksandria. W pałacu Kleopatry.
Wchodzą: Kleopatra, Charmian, Iras i Aleksas.

KLEOPATRA

Muzyki trochę! Jest ci ona smętnym 
Pokarmem dla nas, którzy się trudnimy 
Miłością!  

DWORZANIN

Hola, grać! 
Wchodzi Mardian.

KLEOPATRA

Nie trzeba. W bilard33 
Zagrajmy. Charmian, pójdź. 

CHARMIAN

Mnie ręka boli, 
Z Mardianem graj. 

KLEOPATRA

Z rzezańcem grać kobieta 
Tak samo może, jak z kobietą. Zagrasz? 

MARDIAN

Jak umiem, pani. 

KLEOPATRA

Gdy swą dobrą wolę 
Okaże aktor34, choć jej skutek nawet 
I nie odpowie, już mu wolno prosić 
O przebaczenie. Nie, już teraz nie chcę. — 
Gdzie moja wędka? Chodźmy nad brzeg rzeki. 
Muzyka moja będzie grać w oddali, 
A ja swą chytrość zwrócę przeciw rybom 
O czarnych płetwach. Będę im haczykiem 
Przebijać paszcze zawalane mułem, 
A w górę ciągnąc każdą, mieć ją będę 
Za Antoniusza. »Aha!«, wołać będę, 
»Już ja cię mam!« 

CHARMIAN

Wesołe były czasy, 
Gdyś zakładała się przy ryb połowie,  
A jemu nurek twój przywiązał do haczyka 
Soloną rybę, on zaś ją z zapałem 
Wyciągnął. 

KLEOPATRA

Czasy! Oj, te czasy! Śmiech mój 
Wytrącił go zupełnie z cierpliwości, 
Wieczorem znów cierpliwość mu wróciła 
Przy moim śmiechu. Następnego ranka 
Tak go spoiłam, że już przed dziewiątą 
Do łóżka poszedł. Wtedy go ubrałam 
W me szaty i okrycia, za to sama 
Chodziłam z jego mieczem spod Filippi35. 
Wchodzi posłaniec.
Z Italii! Wrzućże z całą siłą swoje 
Rodzajne wieści w ucho me odłogiem 
Leżące długo. 

POSŁANIEC

Pani — 

KLEOPATRA

Ha! Antoniusz 
Nie żyje! Jeśli powiesz to, nędzniku, 
Zabijesz swoją panią. Lecz jeżeli 
Doniesiesz mi, że zdrów i wolny, oto 
Masz tutaj złoto, tu zaś z moich żyłek 
Najbłękitniejszą do ucałowania — 
Królowie drżeli, rękę tę całując. 

POSŁANIEC

Więc przede wszystkim: ma się dobrze. 

KLEOPATRA

Pięknie, 
Masz więcej złota. Lecz pamiętaj sobie, 
Hultaju, o umarłych powiadają, 
Że dobrze mają się; jeżeli dążysz 
Do tego, złoto to roztopić każę 
I wlać ci w gardło. 

POSŁANIEC

Pani, chciej wysłuchać. 

KLEOPATRA

No, dobrze, mów — lecz twarz twa nic dobrego 
Nie wróży. Jeśli Marek zdrów i wolny — 
Z tak kwaśną miną nieść tak dobre wieści! 
Jeżeli źle z nim, przyjść byś był powinien  
Jak Furia36, w wieńcu z wężów, a nie w ludzkiej 
Postaci. 

POSŁANIEC

Pani, raczysz mnie wysłuchać? 

KLEOPATRA

Przychodzi mi ochota cię uderzyć, 
Nim powiesz swoje. Gdy mi jednak powiesz, 
Że żyje, wolny jest, z Cezarem w zgodzie, 
Nie jeńcem jego — złoto na cię spłynie,  
Jak deszcz, a perły gradem się posypią. 

POSŁANIEC

Jest zdrów, o pani. 

KLEOPATRA

Ślicznie. 

POSŁANIEC

I w przyjaźni 
Z Cezarem. 

KLEOPATRA

Jesteś człek uczciwy. 

POSŁANIEC

Nigdy 
Gorętszą jeszcze przyjaźń ich nie była. 

KLEOPATRA

Majątek zrobisz na mnie. 

POSŁANIEC

Jednak, pani — 

KLEOPATRA

To »jednak« mi się nie podoba. Ono 
Zatruwa dobre twe poprzednie wieści. 
To »jednak« jest jak stróż więzienia, który 
Wnet przyprowadzić gotów potwornego 
Zbrodniarza. Proszę, przyjacielu, wysyp 
W me ucho to, coś przyniósł, złe i dobre 
Od razu. Więc w przyjaźni jest z Cezarem; 
Jest zdrowy, mówisz; mówisz, na wolności... 

POSŁANIEC

Jest wolny, pani? — tegom nie powiedział, 
Oktawii służy. 

KLEOPATRA

Jak i gdzie jej służy? 

POSŁANIEC

W łożnicy37. 

KLEOPATRA

Zbladłam, Charmian. 

POSŁANIEC

Tak, Oktawię 
Poślubił, pani. 

KLEOPATRA

Bodaj na cię spadła 
Najzaraźliwsza z zaraz! 
Obala go na ziemię.

POSŁANIEC

Cierpliwości, 
Łaskawa pani! 

KLEOPATRA

Ha! Co mówisz? Precz! 
uderza go ponownie
Ohydny łotrze! Oczy twe jak piłkę  
Przed sobą toczyć będę. Łeb twój z włosów 
Obedrę. 

Podnosi go na przemian i rzuca na ziemię

Będziesz smagan skorpionami38, 
Gotowań w słonej wodzie, gdzie w powolnych 
Męczarniach skonasz. 

POSŁANIEC

Najłaskawsza pani, 
Ja wieść przyniosłem, lecz nie skojarzyłem 
Małżeństwa tego. 

KLEOPATRA

Powiedz, że tak nie jest, 
Dam ci prowincję całą, będziesz dumny 
Ze swego szczęścia. Odebrane razy 
Zupełnym będą zadośćuczynieniem 
Za wywołanie mej wściekłości. Weźmiesz 
W zapłacie za nie wszelki dar, jakiego 
Zażądać może skromność twa. 

POSŁANIEC

O pani, 
On pojął żonę. 

KLEOPATRA

Ha! Za długo żyjesz, 
Nikczemny! 

POSŁANIEC

Ja uciekam stąd. O pani, 
Co czynisz? Ja ci nic nie zawiniłem. 
Wychodzi.

CHARMIAN

Chciej władać sobą, pani. On niewinny. 

KLEOPATRA

Znam ja niewinnych, co nie uszli gromu. — 
Niech Nil pochłonie Egipt! Niech łagodne 
Stworzenia wszystkie w węże się przemienią! — 
Zawołaj mi z powrotem tego chama. 
Choć wściekła jestem, to go nie pokąsam. 

CHARMIAN

Nie wróci, boi się. 

KLEOPATRA

Nic mu nie zrobię. 
Wychodzi Charmian.
Niegodne ręce moje! Bić człowieka 
Niższego niżli ja — gdy ze swej własnej 
Przyczyny cierpię! 
Wracają Charmian i posłaniec.

KLEOPATRA

Chodź no bliżej, chłopcze. 
Złą wieść przynosić jest to rzecz uczciwa, 
Lecz nigdy dobra; dobre wiadomości 
Niech mają cały huf języków, ale 
Złe niech za siebie same przemawiają, 
Gdy ludzie je poczują. 

POSŁANIEC

Obowiązek 
Spełniłem. 

KLEOPATRA

Cóż, ożenił się? Jeżeli 
Potwierdzisz, gorzej cię już nienawidzić 
Nie będę niżli teraz. 

POSŁANIEC

Jest po ślubie. 

KLEOPATRA

Niech cię bogowie zetrą! Wciąż to samo? 

POSŁANIEC

Mam kłamać, pani? 

KLEOPATRA

Bodajby tak było, 
Chociażby pół Egiptu mego stało 
Pod wodą i zmieniło się w cysternę 
Dla płazów w łuskach! Idź stąd! Choćbyś lica 
Miał Narcyzowe39, dla mnie są ohydne. — 
Ożenił się? 

POSŁANIEC

O przebaczenie błagam 
Królewskiej waszej mości. 

KLEOPATRA

Jest po ślubie? 

POSŁANIEC

Ja nie chcę cię obrazić, a więc nie żyw 
Urazy. Karać mnie za wykonanie 
Rozkazu twego, to niesprawiedliwość. — 
Ożenił się z Oktawią. 

KLEOPATRA

Ha, że jego 
Przewina łotrem czyni ciebie, który 
Tak zły nie jesteś, jak twe pewne wieści! 
Idź precz! Twój towar, przywieziony z Rzymu, 
Za drogi dla mnie. Trzymajże go sobie, 
I niechaj jego brzemię cię zabije! 
Wychodzi posłaniec.

CHARMIAN

Królowo, bądź cierpliwa!  

KLEOPATRA

Antoniusza 
Wynosząc, ubliżałam Cezarowi40. 

CHARMIAN

Ach, ile razy! 

KLEOPATRA

Mam też dziś za swoje. 
Ha, wyprowadźcie mnie z komnaty. Mdleję. 
O Iras, Charmian! — Nie, nie, nic mi nie jest. 
Idź, Aleksasie, niechaj mi ten człowiek 
Opisze zaraz rysy, wiek Oktawii, 
Zamiłowania jej, niech nie pominie 
Koloru włosów. Przynieś mi natychmiast 
Odpowiedź. 
Wychodzi Aleksas.
Niech go nigdy już nie ujrzę — 
Lecz nie, nie — Charmian, choć mi na Gorgonę41 
Wygląda czasem, czasem i na Marsa. 
do Mardiana
Niech mi Aleksas dowie się też o niej, 
Jakiego wzrostu jest. — Charmiano, możesz 
Litować się nade mną, ale do mnie 
Nic nie mów. Prowadź mnie do mej komnaty. 
Wychodzą.

SCENA SZÓSTA

W pobliżu Misenum.
Tusz. Wchodzą: z jednej strony przy odgłosie trąb i bębnów Pompejusz i Menas, z drugiej na czele maszerujących żołnierzy Cezar, Antoniusz, Lepidus, Enobarbus i Mecenas.

POMPEJUSZ

Mam waszych zakładników, wy zaś moich. 
Przed walką pomówimy. 

CEZAR

Najwłaściwiej 
Rozmową zacząć. Po tośmy pisemnie 
Posłali ci warunki nasze. Jeśliś 
Rozważył je, to powiedz, czy są zdolne 
Twój miecz, ostrzony na mniemanych krzywdach, 
Do pochwy wrócić i Sycylii oddać 
Tłum dziarskiej młodzi, której lec tu przyjdzie 
W przeciwnym razie. 

POMPEJUSZ

Wszystkich trzech was pytam, 
Wielkiego świata tego senatorów, 
Zastępców bogów: miałożby zabraknąć 
Mścicieli ojcu memu, skoro syna 
Ma i przyjaciół? Wszakci Juliusz Cezar42, 
Co pod Filippi stanął przed Brutusem43 
W postaci ducha44, widział was tam, ciężkie 
Znoszących trudy, by go pomścić. Po co 
Spiskował blady Kasjusz45? Po co Brutus, 
Rzymianin zacny i powszechnie czczony, 
A z nim ów zastęp zbrojnych zalotników 
Wolności świętej zalał krwią Kapitol46 — 
Jeżeli nie w tym celu, by jednostka 
Nie była niczym więcej niż jednostką? 
W tym samym celu jam uzbroił flotę, 
Pod którą gniewne morze dziś się pieni.  
Z nią skarcić chciałem nikczemnego Rzymu 
Niewdzięczność względem mego szlachetnego 
Rodzica. 

CEZAR

Karćże — chwila jest po temu. 

ANTONIUSZ

Z żaglami swymi, Pompejuszu, chyba 
Nas się nie zlękniesz. Pogadamy z tobą 
Na morzu. Dobrze wiesz, jak wielką mamy 
Przewagę sił lądowych. 

POMPEJUSZ

Tak, na lądzie 
Dom mego ojca daje ci przewagę47 — 
Lecz że kukułka nigdy nie buduje 
Dla siebie, trzymaj go, jeżeli zdołasz. 

LEPIDUS

Chciej nam powiedzieć — to dotyczy bowiem 
Obecnej chwili — jak ci się wydają 
Warunki nasze. 

CEZAR

Otóż to. 

ANTONIUSZ

Nie czekaj 
Na prośby, tylko rozważ, co jest warte 
Przyjęcie ich. 

CEZAR

I co cię spotkać może 
W pogoni za szczęśliwszym jeszcze losem. 

POMPEJUSZ

Ofiarujecie mi Sycylię oraz 
Sardynię. Mam oczyścić wszystkie morza. 
Z korsarzy — i pszenicy pewną ilość 
Posyłać Romie48. Jeślibym się zgodził, 
To rozejdziemy się bez szczerb na mieczach 
I zagięć w tarczach. 

CEZAR, ANTONIUSZ, LEPIDUS

To ci obiecujem. 

POMPEJUSZ

Więc wiedzcie, że przyszedłem tu jak człowiek 
Gotowy do przyjęcia tych warunków, 
Antoniusz jednak nieco mnie rozgniewał.  
Choć i pochwałę zasłużoną tracę, 
Gdy rzecz rozgłaszam, wiedz, że kiedy Cezar 
I brat twój z sobą wojowali, wtedy 
Przybyła matka twoja do Sycylii 
I najżyczliwiej była tam przyjęta. 

ANTONIUSZ

Słyszałem o tym, Pompejuszu, mam też 
Przygotowane najgorętsze dzięki, 
Bom ci je dłużen49. 

POMPEJUSZ

Daj mi rękę. Nigdym 
Nie myślał, że cię spotkam tu. 

ANTONIUSZ

Na wschodzie 
Są miękkie łoża, toteż ci dziękuję,  
Żeś wcześniej stamtąd wyrwał mnie, niż chciałem. 
Zyskałem na tym. 

CEZAR

Odkąd raz ostatni 
Widzieliśmy się, tyś się nieco zmienił. 

POMPEJUSZ

Ha, nie wiem, jakie tam rachunki sroga 
Fortuna50 wypisała na mym licu,  
Lecz łona51 mego nigdy nie posiędzie52, 
By serce moje zrobić swym lennikiem. 

LEPIDUS

Szczęśliwe to spotkanie. 

POMPEJUSZ

Lepidusie, 
I ja tak tuszę. — Zgoda więc zawarta. 
Polećcie, proszę, aby akt spisano,  
Pieczęcie nasze stwierdzą53 go. 

CEZAR

Natychmiast. 

POMPEJUSZ

Nim się rozstaniem, jeden u drugiego 
Przyjęcia uczty nie odmówi. Losy 
Ciągnijmy, kto rozpocznie. 

ANTONIUSZ

Ja, Pompeju. 

POMPEJUSZ

Nie, Antoniuszu, losuj. 
Lecz na początku czy na końcu, twoja 
Egipska świetna kuchnia olśni wszystkich.  
Mówiono mi, że Juliusz Cezar utył 
Z tamtejszych biesiad. 

ANTONIUSZ

Dużoś rzeczy słyszał. 

POMPEJUSZ

Ja nie mam brzydkich myśli. 

ANTONIUSZ

I w ozdobne 
Słowa przystrajasz swe niebrzydkie myśli. 

POMPEJUSZ

Więc to słyszałem. 
Słyszałem też, że Apollodor przyniósł54 — 

ENOBARBUS

Dość o tym, przyniósł. 

POMPEJUSZ

A co? Powiedz, proszę. 

ENOBARBUS

Królową pewną w matach do Cezara. 

POMPEJUSZ

Ach, teraz cię poznałem. Cóż tam słychać, 
Żołnierzu? 

ENOBARBUS

Dobrze. Będzie zaś i lepiej, 
Bo czuję cztery uczty. 

POMPEJUSZ

Niechże dłoń twą 
Uścisnę. Nigdym cię nie nienawidził. 
Widziałem cię wśród boju i z zazdrością 
Patrzałem na cię. 

ENOBARBUS

Nigdym cię zanadto 
Nie lubił, panie, ale cię chwaliłem, 
Gdy twa zasługa dziesięćkroć nad mymi 
Słowami górowała. 

POMPEJUSZ

Bądź i nadal 
Otwarty, jest ci z tym do twarzy. — Wszystkich 
Zapraszam was na pokład mej galery. 
Panowie, proszę przodem. 

CEZAR, ANTONIUSZ, LEPIDUS

Wskaż nam drogę, panie. 

POMPEJUSZ

Więc pójdźmy.  
Wychodzą wszyscy prócz Enobarba i Menasa55.

MENAS

na stronie

Twój ojciec, Pompejuszu, nie byłby nigdy zawarł tego układu.

do Enobarba

My dwaj znaliśmy się swego czasu, panie.

ENOBARBUS

Zdaje mi się, że to było na morzu.

MENAS

Tak jest, panie.

ENOBARBUS

Dużoś ty dokazywał na morzu.

MENAS

A ty na lądzie.

ENOBARBUS

Będę chwalił każdego, kto mnie pochwali. Chociaż to, czegom dokazywał na lądzie, nie da się zaprzeczyć.

MENAS

Tak samo jak moje czyny na morzu.

ENOBARBUS

No, pewnym szczególikom możesz zaprzeczyć dla własnego bezpieczeństwa. Byłeś wielkim złodziejem morskim.

MENAS

A ty lądowym56.

ENOBARBUS

Co do tego, wypieram się mych zasług na lądzie. Ale daj no mi rękę, Menasie. Gdyby nasze oczy miały urzędową powagę, mogłyby teraz złapać na gorącym uczynku całujących się dwóch złodziei.

MENAS

Wszystkie ludzkie twarze są uczciwe, cokolwiek by można powiedzieć o rękach.

ENOBARBUS

Tylko w twarzy każdej pięknej kobiety najczęściej kryje się szelmostwo.

MENAS

Bez potwarzy! One prócz serc nic nie kradną.

ENOBARBUS

Przyszliśmy tu z wami walczyć.

MENAS

Co do mnie, żałuję, że zamiast tego będzie pijaństwo. Pompejusz dzisiaj śmiechem odpędza od siebie szczęście.

ENOBARBUS

Jeżeli tak, to już go na pewno potem płaczem nie przywoła.

MENAS

Rzekłeś, panie. Nie spodziewaliśmy się tu Marka Antoniusza. Proszę cię, czy on ożenił się z Kleopatrą?

ENOBARBUS

Siostra Cezara nazywa się Oktawia.

MENAS

Słusznie, panie. Była żoną Kajusa Marcella.

ENOBARBUS

Ale teraz jest żoną Marka Antoniusza.

MENAS

Jak mówisz, panie?

ENOBARBUS

Naprawdę.

MENAS

W taki sposób Cezar i on są ze sobą złączeni na zawsze.

ENOBARBUS

Gdybym miał o tej zgodzie prorokować, tobym tego nie wróżył.

MENAS

Zdaje mi się, że polityczne cele więcej zaważyły przy tym małżeństwie niż obustronna miłość.

ENOBARBUS

I ja tak myślę. Ale zobaczysz, że ta wstęga, która pozornie wiąże przyjaciół jednego z drugim, właśnie udusi ich wzajemne uczucia. Oktawia jest świątobliwego, zimnego i cichego usposobienia.

MENAS

Któż by nie życzył sobie, ażeby jego żona była taka!

ENOBARBUS

Ten, który sam taki nie jest — to jest Marek Antoniusz. Wróci on do swojej egipskiej potrawy, a wtedy westchnienia Oktawii rozdmuchają ogień w Cezarze i, jak już powiedziałem, to, co stanowi siłę ich przyjaźni, okaże się bezpośrednią przyczyną zerwania. Antoniusz będzie zaspakajał swe uczucia tam, gdzie je dawno umieścił; tu ożenił się tylko od biedy.

MENAS

Być może. Chodź, panie, na pokład. Mam czym wypić twoje zdrowie.

ENOBARBUS

Nie będę się wymawiał, panie. Wyćwiczyliśmy sobie gardła w Egipcie.

MENAS

Chodź, idziemy.

Wychodzą.

SCENA SIÓDMA

Na pokładzie galery Pompejusza koło Misenum.
Muzyka. Wchodzą dwaj lub trzej słudzy i zastawiają ucztę.

PIERWSZY SŁUGA

Tu przyjdą, chłopie. Niektóre z tych roślin już mają słabe korzonki. Najlżejszy wietrzyk mógłby je powyrywać z gruntu.

DRUGI SŁUGA

Lepidus czerwony jak burak.

PIERWSZY SŁUGA

Kazali mu pić za drugich.

DRUGI SŁUGA

Gdy w przystępie dobrego humoru płatają sobie figle, woła: »Dajcie spokój!« i godzi towarzystwo, sam też nie kłóci się z nikim, a najmniej z pucharem.

PIERWSZY SŁUGA

Tym większa stąd wojna między nim a jego przytomnością.

DRUGI SŁUGA

Otóż to jest wleźć pomiędzy wielkich ludzi. Byłoby mi wszystko jedno mieć trzcinę, z której bym nie miał żadnego pożytku, czy ciężką halabardę, której bym nie mógł podnieść.

PIERWSZY SŁUGA

Jeżeli ktoś powołany jest do wysokiej sfery57, a nikt go nie widzi w niej krążącego, to coś tak, jakby ktoś miał puste oczodoły, które tylko okropnie twarz szpecą.

Odgłos trąb. Wchodzą: Cezar, Antoniusz, Lepidus, Pompejusz, Agryppa, Mecenas, Enobarbus, Menas i starszyzna.

ANTONIUSZ

Tak postępują: Znaczą przypływ Nilu 
Na piramidach, mając swą podziałkę.  
Z niskości jego albo wysokości 
Już wiedzą, co ma być — głód czy urodzaj. 
Im wyższy przypływ, tym widoki lepsze, 
Gdy zaś opada, po namule siewacz 
Rozrzuca ziarna i po krótkim czasie 
Nadchodzi żniwo58. 

LEPIDUS

Macie tam dziwaczne węże. 

ANTONIUSZ

Tak, Lepidusie. 

LEPIDUS

Ten egipski wąż wylęga się z namułu pod działaniem słońca; tak samo te krokodyle.

ANTONIUSZ

Właśnie.

POMPEJUSZ

Siadajcie — i wina! Zdrowie Lepida!

LEPIDUS

Nie jest mi zupełnie dobrze, ale nie dam się nikomu wyprzedzić.

ENOBARBUS

Póki się nie wyśpisz. Teraz naprawdę przodujesz całemu towarzystwu.

LEPIDUS

Nie, naprawdę, słyszałem, że piramidy Ptolemeuszów to nie byle co. Nie przeczcie, bo słyszałem.

MENAS

na stronie do Pompejusza
Pompeju, słowo! 

POMPEJUSZ

na stronie do Menasa
Powiedz mi do ucha. 

MENAS

na stronie do Pompejusza
Wstań z miejsca, wodzu, błagam cię, i pozwól,  
Bym parę słów ci rzekł. 

POMPEJUSZ

na stronie do Menasa
Za małą chwilę. 
— Podajcie to wino Lepidowi! 

LEPIDUS

Co to jest takiego ten krokodyl?

ANTONIUSZ

Wygląda jak krokodyl, szerokość ma taką, jak jest szeroki, wysokość dokładnie taką, jak jest wysoki, porusza się o własnych siłach, żyje tym, co jada, a gdy mu braknie sił do życia, dusza jego rozpoczyna wędrówkę.

LEPIDUS

Jakiego jest koloru?

ANTONIUSZ

Także swego własnego.

LEPIDUS

To bardzo dziwny gad.

ANTONIUSZ

Właśnie. A łzy ma mokre.

CEZAR

Czy go ten opis zadowoli?

ANTONIUSZ

Razem z pucharem, który mu podaje Pompejusz. Jeżeli nie, to chyba ma wymagania epikurejczyka.

POMPEJUSZ

na stronie do Menasa
Idź, zgiń! Mnie mówić coś takiego? Precz stąd! 
Bądź mi posłuszny! — Gdzie ten puchar, który 
Kazałem przynieść? 

MENAS

na stronie do Pompejusza
Jeśli pamiętając 
O mych zasługach, zechcesz mnie posłuchać, 
Wstań z krzesła. 

POMPEJUSZ

na stronie do Menasa
Czyś oszalał? O co idzie? 
Wstaje i odchodzi na bok.

MENAS

Zawszem przed szczęściem twym zdejmował czapkę. 

POMPEJUSZ

Tak, tyś mi wiernie służył. I cóż dalej? —  
Panowie, bawcie się! 

ANTONIUSZ

Mielizna! Strzeż się, 
Lepidzie, bo zatoniesz! 

MENAS

Chcesz władać całym światem? 

POMPEJUSZ

Co powiadasz? 

MENAS

Czy całym światem władać chcesz? Powtarzam. 

POMPEJUSZ

Jak to się może stać? 

MENAS

Ty zgódź się tylko, 
A choć uważasz mnie za ubogiego, 
Ja dam ci cały świat. 

POMPEJUSZ

Tyś zdrowo wypił. 

MENAS

Nie, Pompejuszu, strzegłem się kielicha. 
Tyś ziemski Jowisz, jeśli śmiesz nim zostać. 
To, co okala morski nurt, co niebo 
Otacza, twoim jest, jeżeli zechcesz. 

POMPEJUSZ

Więc wskaż mi sposób. 

MENAS

Trzej współzawodnicy, 
Trzej władcy świata są na twym okręcie. 
Każ mi kotwicę odciąć, gdy odbijem 
Od brzegu, nożem po ich gardłach — wszystko 
Zostanie twą własnością. 

POMPEJUSZ

Ach, to wszystko 
Powinien byś był zrobić, nic nie mówiąc.  
Z mej strony to łotrostwo, z twojej strony 
Usługa znamienita. Musisz wiedzieć, 
Że to nie korzyść moją czcią kieruje, 
Lecz cześć ma sama sobą. Żałuj tego, 
Że język zdradził twe zamiary. Gdybym 
Ich naprzód nie był poznał, byłbym potem 
Pochwalił; teraz muszę je potępić. 
Daj temu spokój i pij dalej. 

MENAS

na stronie
Za to 
Opuszczam twoje zachodzące szczęście59. 
Kto czegoś szuka, ale wziąć się wzbrania, 
Gdy dają — nigdy tego już nie znajdzie. 

POMPEJUSZ

Do Lepidusa piję.  

ANTONIUSZ

Pompejuszu, 
Niech go na ląd zaniosą. Ja za niego 
Ten puchar spełnię. 

ENOBARBUS

Menas, w twoje ręce. 

MENAS

Twe zdrowie, Enobarbie. 

POMPEJUSZ

Nalewajcie, 
Aż puchar zniknie w winie. 

ENOBARBUS

wskazując dworzanina, który wynosi Lepida
Patrz, Menasie, 
To siłacz! 

MENAS

Czemu? 

ENOBARBUS

Co? nie widzisz? Trzecią 
Część świata dźwiga. 

MENAS

A więc jest pijana 
Trzecia część świata. Szkoda, że nie cały 
I w kółko się nie kręci. 

ENOBARBUS

Więc okaż dobre chęci. 

MENAS

Dalejże!  

POMPEJUSZ

To jeszcze nie to samo, co biesiada 
Aleksandryjska. 

ANTONIUSZ

Nie tak wiele brak już. — 
Od ucha grajcie! — Zdrowie twe, Cezarze! 

CEZAR

Obeszłoby się. Praca to nie lada 
Zaprószać sobie głowę, aby przez to 
Mój mózg się mącił. 

ANTONIUSZ

Bądźże dzieckiem czasu! 

CEZAR

Już lepiej władcą jego, odpowiadam. 
Przez całe cztery dni bym wolał pościć,  
Niż tyle wypić w jednym. 

ENOBARBUS

Hej, mój walny 
Imperatorze, czy nie zatańczymy 
Egipskich Bachnalii60 i na chwałę 
Napoju hymnu nie zanucim? 

POMPEJUSZ

Dobrze! 
Do dzieła, dzielny mój wojaku! 

ANTONIUSZ

Chodźcie, 
Trzymajmy się za ręce, 
Aż zmysły nasze winny sok zwycięsko 
Zanurzy w słodkiej Lecie61. 

ENOBARBUS

Dajcie ręce! — 
Szturmujcie nam do uszu hałaśliwą 
Muzyką! Ja tymczasem was ustawię, 
A potem chłopak nam zaśpiewa. Każdy 
Ostatnie słowa ma tak głośno za nim 
Powtórzyć, jak je z głębi płuc potrafi 
Wyrzucić. 
Muzyka gra. Enobarbus ustawia ich, łącząc ręce.

PIEŚŃ

Zjaw się, przybądź szybkim krokiem, 
Pulchny Bakchu z mglistym okiem, 
Boże winnych gron! W twym płynie 
Każda z naszych trosk niech zginie! 
Niech twój liść uwieńczy czoła, 
A gdy pije brać wesoła,  
Zawiruje świat dokoła! 

CHÓR

Zawiruje świat dokoła! 

CEZAR

I czegóż chcecie więcej? Pompejuszu, 
Dobranoc! Daruj mi, kochany bracie. 
Poważne nasze sprawy poglądają 
Z pochmurnym czołem na tę lekkomyślność. 
Żegnajmy się, panowie. Wszak widzicie, 
Że nam policzki płoną. Enobarbus,  
Choć silny, teraz słabszy jest od wina. 
Mnie nawet język staje kołkiem, kiedy 
Przemawiam. Jak dziwacznie wyglądamy 
W tych dzikich strojach! Co tu więcej mówić? 
Dobranoc. Antoniuszu, daj mi rękę. 

POMPEJUSZ

Na brzegu z tobą się spróbuję. 

ANTONIUSZ

Dobrze. 
Daj rękę. 

POMPEJUSZ

Antoniuszu, masz dom ojca 
Mojego — mniejsza, myśmy przyjaciele. 
Do łodzi! Chodźcie. 

ENOBARBUS

Bylebyś nie upadł. 
Wychodzą wszyscy prócz Enobarba i Menasa.
Menasie, ja na brzeg nie wrócę. 

MENAS

Pewnie! 
Pójdź do kajuty mojej. Walić w bębny! 
Hej, trąby, flety! Hola! Niech wie Neptun,  
Że głośno wielkich ludzi tych żegnamy. 
Hej, grajcie, grajcie, niech was piorun trzaśnie! 
Tusz trąb i bębnów.

ENOBARBUS

Tak, w górę czapka! 

MENAS

Pójdź, szlachetny wodzu. 
Wychodzą.
  1. Scenariusz: Menas — Appian nazywa go Menodorem. [przypis tłumacza] ↩
  2. Wzrasta ma potęga i szczyt osiągnie, tak mi mówi moja nadzieja wieszcza — w oryginale igraszka wyrazów. Dla jej unaocznienia przytaczam to zdanie w przekładzie Ulricha, który przyjął drugie znaczenie:
    ...Potęga ma w kwadrze, 
    Że dojdzie pełni, nadzieja mi wróży. 
     
    [przypis tłumacza] ↩
  3. Zbierając grosze, Cezar traci serca — wskutek zdzierstw Cezara wybuchły były w Rzymie niebezpieczne rozruchy, które dopiero przy pomocy Antoniusza krwawo stłumił. [przypis tłumacza] ↩
  4. zwiędłe lica... — Kleopatra w chwili pierwszego spotkania z Antoniuszem na rzece Cydnus miała lat 24–25, w chwili śmierci 39 (Plutarch, rozdz. 87), a więc w czasie wojny z Pompejuszem około trzydziestki, co na kobietę wschodnią rzeczywiście jest już dość dużo. [przypis tłumacza] ↩
  5. epikurejscy — etyka epikurejczyków, szkoły filozoficznej greckiej, doradzała celem życia uczynić rozkosz, którą zresztą Epikur (341–270 p.n.e.) upatrywał nie w użyciu zmysłowym. [przypis tłumacza] ↩
  6. letejskie wody (mit. gr.) — wody rzeki Lete płynącej w Hadesie, podziemnej krainie zmarłych; wypicie wody letejskiej przynosiło duszom zmarłych zapomnienie o przeszłym życiu. [przypis edytorski] ↩
  7. tęgi (daw.) — mocny, dzielny, dobry w swojej dziedzinie. [przypis edytorski] ↩
  8. tuszyć (daw.) — spodziewać się czegoś, mieć nadzieję; por. otucha. [przypis edytorski] ↩
  9. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski] ↩
  10. Jowisz a. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik greckiego Zeusa. [przypis edytorski] ↩
  11. Na Partów ruszym, słyszysz, Wentydiuszu? — patrz Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
  12. Rób więc swoje, ja będę miał rozsądek głazu — w oryginale: „Rób więc swoje. Twój rozsądny kamień” (coś w rodzaju podpisu na liście). [przypis tłumacza] ↩
  13. powie-ż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie powie, czyż nie powie. [przypis edytorski] ↩
  14. oddajęć — skrócenie od: oddaję ci. [przypis edytorski] ↩
  15. Trzeba nam bezzwłocznie Pompeja szukać... — właściwą przyczyną wyprawy przeciw Pompejuszowi był głód w Rzymie. Ciekawe, że Szekspir motyw ten pomija. [przypis tłumacza] ↩
  16. Miseńska Góra (łac. Misenum) — ob. Miseno, skalisty przylądek wyznaczający płn.-zach. granicę Zat. Neapolitańskiej we Włoszech; nazwany od Misenusa, jednego z bohaterów z Eneidy. [przypis edytorski] ↩
  17. Osiem całych pieczonych dzików... — jasne dopiero na podstawie Plutarcha (rozdz. 28), którego dziadkowi Lampriasowi lekarz Pilotas z Amissy opowiadał, że znał się z jednym z kucharzy królewskich, a ten namówił go do zwiedzenia kuchni. Ujrzawszy, że między innymi przyrządzają osiem dzików, spytał o liczbę osób biorących udział w uczcie. Kucharz odpowiedział, że nie ma ich być wiele, lecz koło dwunastu. Ponieważ jednak Antoniusz lubi, aby podawać jedzenie natychmiast, kiedy rozkaże, a nie ma oznaczonej godziny, wszystko zaś musi być świeże, więc zamiast jednej trzeba przygotowywać więcej uczt. Drugą anegdotę Filotasa, dotyczącą rozrzutności jednego z synów triumwira, następującą u Plutarcha bezpośrednio po tej, Szekspir pominął. [przypis tłumacza] ↩
  18. dobra psu i mucha — w oryginale: „Była to tylko mucha przy (?) orle”. Nie ręczę za trafność tłumaczenia, ale uważałem za stosowne użyć zwrotu przysłowiowego. [przypis tłumacza] ↩
  19. Opowiem wam o tym... — w Shakespeare’s England Carr Laugthon w artykule o marynarce mówi, że opowiadanie to, choć zapożyczone prawie dosłownie z Plutarcha, można uważać za nieco przesadny opis barki, w jakiej królowa Elżbieta odbywała swoje podróże. [przypis tłumacza] ↩
  20. Piękniejsza od Wenery, w której widzim, jak nad naturą triumfuje sztuka — piękniejsza niż posągi Wenery [inaczej Wenus, rzym. bogini miłości]. [przypis tłumacza] ↩
  21. triumfuje — czytane jako słowo czterosylabowe: tri-um-fu-je; podobnie w całej sztuce triumf (tri-umf) i słowa pochodne. [przypis edytorski] ↩
  22. zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski] ↩
  23. Nereidy — córki morskiego bożka Nereusa. [przypis tłumacza] ↩
  24. krasa (daw.) – piękno, uroda. [przypis edytorski] ↩
  25. na swoim tronie — Plutarch ma tu: βήμα [gr.: trybuna, mównica]. [przypis tłumacza] ↩
  26. targowica (daw.) — plac targowy; rynek. [przypis edytorski] ↩
  27. strach próżni — łac. horror vacui (strach przed pustką): historyczny pogląd, oparty na wywodach starożytnych filozofów greckich, polegający na stwierdzeniu, że w naturze nie jest możliwe występowanie próżni („natura nie znosi próżni”), gdyż otaczające pustkę cząstki natychmiast by ją wypełniły. [przypis edytorski] ↩
  28. gdybym (...) nie był go opuszczał — konstrukcja z czasem zaprzeszłym, wyrażającym czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub, jak w tym przypadku, niezrealizowaną możliwość; inaczej: gdybym go nie opuszczał. [przypis edytorski] ↩
  29. walny (daw.) — decydujący, rozstrzygający. [przypis edytorski] ↩
  30. kości go słuchają — ma wielkie szczęście w grze w kości. [przypis tłumacza] ↩
  31. Koguty jego wciąż biją moje... — walki kogutów i kuropatw były to ulubione rozrywki Rzymian ówczesnych; przedstawione wiernie za Plutarchem. [przypis tłumacza] ↩
  32. Wentydiuszu, do Partii ruszysz... — por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
  33. bilard — naturalnie anachronizm, w rodzaju wielu innych u Szekspira. [przypis tłumacza] ↩
  34. Gdy swą dobrą wolę okaże aktor... — porównania i przenośnie zapożyczone z teatru są częste tak u Szekspira, jak w całej literaturze dramatycznej elżbietańskiej. Np. Otello w I, 2. mówi:
    Gdyby mi z roli wypadało walczyć, 
    To byłbym o tym wiedział bez suflera. 
     

    W Burzy II, 1 przenośnia tego rodzaju łączy się z igraszką wyrazów.

    [przypis tłumacza] ↩
  35. bitwa pod Filippi (3–23 października 42 p.n.e.) — stoczona w pobliżu staroż. miasta Filippi w Macedonii między wojskami triumwirów Oktawiana i Marka Antoniusza a armią republikańską dowodzoną przez przywódców spisku przeciw Cezarowi: Marka Juniusza Brutusa i Kasjusza Longinusa; w pierwszym starciu Antoniusz odniósł zwycięstwo nad Kasjuszem, który popełnił samobójstwo, a Brutus pokonał Oktawiana, ale wycofał się; w drugim starciu triumwirowie odnieśli całkowite zwycięstwo, a Brutus popełnił samobójstwo. [przypis edytorski] ↩
  36. Furia — Furie (po grecku Erynie) miały ścigać złoczyńców; przedstawiano je z wężami zamiast włosów. [przypis tłumacza] ↩
  37. W łożnicy — w oryginale igraszka wyrazów, zmuszająca do wolnego tłumaczenia. [przypis tłumacza] ↩
  38. skorpionami — w oryginale: „drutem”. Szekspir naturalnie musiał mieć na myśli coś w rodzaju starożytnej nahajki, zwanej skorpionem. [przypis tłumacza] ↩
  39. lica... Narcyzowe — Narcyz wedle podania greckiego był tak piękny, że zakochał się we własnej twarzy, oglądanej w strumieniu. Szekspir wiedział o tym z dobrze znanego sobie Owidiusza [poeta rzymski, autor m.in. poematu epickiego Metamorfozy (Przemiany)]. [przypis tłumacza] ↩
  40. Cezarowi — Juliuszowi. [przypis tłumacza] ↩
  41. Gorgona — potworna postać mitologii greckiej, której widok zamieniał w kamień. Były trzy Gorgony; tę, która była śmiertelna, Meduzę, zabił Perseusz. [przypis tłumacza] ↩
  42. Gajusz Juliusz Cezar (100–44 p.n.e.) — rzymski polityk i wódz (podbił m.in. Galię); dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej, zostając jego dyktatorem; zginął zasztyletowany przez spiskowców. [przypis edytorski] ↩
  43. Brutus, właśc. Marek Juniusz Brutus (85–42 p.n.e.) — rzymski polityk i dowódca wojskowy; jeden z przywódców spisku przeciwko Juliuszowi Cezarowi i zabójców dyktatora; razem z Kasjuszem, innym przywódcą spisku, zebrał wojska i opanował prowincje wschodnie; po klęsce w bitwie pod Filippi popełnił samobójstwo. [przypis edytorski] ↩
  44. stanął przed Brutusem w postaci ducha... — podanie rozpowszechnione w starożytności. Por. Juliusz Cezar Szekspira, IV, 3. [przypis tłumacza] ↩
  45. Kasjusz, właśc. Gajusz Kasjusz Longinus (przed 85–42 p.n.e.) — rzymski dowódca; jeden z przywódców spisku na życie Cezara i zabójców dyktatora; razem z Brutusem stanął na czele republikanów walczących z II triumwiratem; w czasie bitwy pod Filippi, widząc zbliżającą się klęskę, kazał się zabić niewolnikowi. [przypis edytorski] ↩
  46. Kapitol — jedno z siedmiu wzgórz na których powstał Rzym; na Kapitolu mieściły się świątynie najważniejszych bóstw rzymskich; zalał krwią Kapitol: tu przenośnie, gdyż Juliusz Cezar został zasztyletowany w sali posiedzeń senatu, znajdującej się w portyku na Polu Marsowym, na zachód od Kapitolu. [przypis edytorski] ↩
  47. Dom mego ojca daje ci przewagę — Antoniusz kupił był na licytacji dom Gnejusza Pompejusza (Plut., rozdz. 10). Rzymianie oburzali się na to, że budynek, w którym niegdyś mieszkał mąż tak czystych obyczajów, rozbrzmiewa po zmianie pana wrzawą rozpustnych uczt, pełen jest aktorów, kuglarzy i opojów (Plut. 21). Uszczypliwy dowcip Pompejusza na temat domu u Plutarcha, w rozdz. 33. [przypis tłumacza] ↩
  48. Roma (łac.) — Rzym. [przypis edytorski] ↩
  49. dłużen (daw.) — dłużny. [przypis edytorski] ↩
  50. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku, losu; przedstawiana z kołem, symbolizującym zmienność. [przypis edytorski] ↩
  51. łono (tutaj poet.) — pierś. [przypis edytorski] ↩
  52. posiędzie (daw.) — dziś popr. forma: posiądzie. [przypis edytorski] ↩
  53. stwierdzać — tu: potwierdzać. [przypis edytorski] ↩
  54. Słyszałem też, że Apollodor przyniósł... — te ploteczki ze starożytnej kroniki skandalicznej Szekspir znalazł na innym miejscu w Plutarchu (Cezar, 49). [przypis tłumacza] ↩
  55. Wychodzą wszyscy prócz Enobarba i Menasa — uwaga sceniczna: w całej części sceny aż do tego miejsca wybornie określony jest charakter Pompejusza, którego cechami są próżność, brak dyplomatycznego taktu i skłonność do patetycznej deklamacji, często zupełnie nie w porę. [przypis tłumacza] ↩
  56. A ty lądowym — Enobarbus również długo był dowódcą floty i uprawiał korsarstwo. [przypis tłumacza] ↩
  57. do wysokiej sfery, a nikt go nie widzi w niej krążącego — nauka o sferach krążenia poszczególnych planet, rozpowszechniona dzięki Ptolemeuszowi i Platonowi, stanowiła podstawę popularnych poglądów astronomicznych, które mimo hipotezy Kopernika (1543) utrzymywały się aż do odkryć Keplera (1609), a i później były dość rozpowszechnione. [przypis tłumacza] ↩
  58. Nadchodzi żniwo — o podwójnych zbiorach Szekspir nie wspomina, bo o nich widocznie nie wiedział. [przypis tłumacza] ↩
  59. Opuszczam twoje zachodzące szczęście — Menas rzeczywiście przeszedł później na stronę Cezara i z niezwykłą zaciętością wojował przeciw Pompejuszowi. Zapowiedź tego jest jednym z dowodów, że Szekspir znał Appiana. [przypis tłumacza] ↩
  60. bachanalia — uroczystości ku czci greckiego boga wina i płodności Dionizosa (rzymskiego Bakchusa a. Bachusa), których świętowanie opierało się w głównej mierze na piciu wina, szalonych tańcach i swobodnych zachowaniach seksualnych. [przypis edytorski] ↩
  61. w słodkiej Lecie — wedle mitologii greckiej rzeka w podziemiu, której fale duszom dawały zapomnienie o ziemskim życiu. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Antoniusz i Kleopatra · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szekspir-antoniusz-i-kleopatra/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Władysław Tarnawski

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Przypis