Rozdział 8 z 17

Pieśń siódma

I

Miłości! Sławo! Wy wietrzne istoty!
Nieujarzmione takie, a ponętne.
Meteor, co wpadł w gwiezdne kołowroty,
Mniej płoche światło ma i bardziej mętne.
Do czarnej ziemi przykuci, ku złotej
Parze w krąg oczy wysyłamy smętne.
Przelecą mimo1, wzrok iskier zabawią
Tysiącem, ujdą, tęsknotę zostawią...

II

Podobną jest ta, tutaj wam podana
Powieść-niepowieść, różności plecionka,
Zorza północna spoetyzowana,
Świecąca w chłodnej strefie mdłego2 słonka.
Nie wstyd w łzach tonąć od rana do rana,
Skoro wiadomo, że wszystko jest mrzonka;
Lecz skoro mrzonką jeno jest wszechżycie,
Może zeń równie śmiać się pozwolicie?

III

Oskarżają mnie, mnie, podpisanego
Autora — o co, doprawdy nie widzę,
Mówią, że jestem apostołem złego,
Że podkopuję cnotę, z wielkich szydzę.
Czegoś im we mnie braknie — ale czego?...
Mój Boże! Wszakże ja kłamstwem się brzydzę;
Nie mówię więcej — każdemu wiadomo —
Niż mawiał Dante, Cervantes, Salomo,

IV

Niż Swift powiadał, Machiawel, Rochefoucauld,
Fénelon, Luter, Tillotson i Plato,
Wesley i Rousseau, który z wielką sztuką
Dowiódł, że życie prosto czasu stratą.
Ich więc, nie moją gorszcie się nauką. —
Nie utrzymuję ja, że jestem Kato
Lub Diogenes nawet. — Żyję — zamrę. —
(Co lepsze?... Zamknę to pytanie w klamrę).

V

Sokrates twierdzi w zdaniu bardzo wzniosłem,
Że: „Wiedzieć, że się nic nie wie, mądrości
szczyt!” Piękna mądrość, która robi osłem
Geniusz przeszłości i teraźniejszości,
Newton, który jest nowych czasów posłem
I arcymędrcem naszych ziemskich włości,
Newton powiada: „Będę dzieckiem zawdy,
Co zbiera muszle na wybrzeżu Prawdy”.

VI

I Eklezjasta śpiewa: „Wszystko marność!”
Z nim księża, mając Memento w pamięci,
Czczą wstrzemięźliwość, czystość i ofiarność.
Słowem — pojmie to każdy, kto ma chęci.
Gdy w doczesności więc widzą wszechczarność
Poeci, mędrcy, kapłani i święci,
Mamże się wstrzymać z obawy pobicia
Sam od głoszenia tej nicości życia?

VII

Psy wy czy ludzie!... Zbyt wiele zaszczytu,
Gdy was psami zwę. Psy od was zacniejsze!
Czytajcie — lub nie, najmniej u mnie wy tu
Znaczycie, z żywych istot najpodlejsze.
rpJak księżyc nie drgnie od wilków skowytu,
Tak Muza moja skry rzuca niemniejsze.
Słucham, lecz wrzaskiem waszym się nie straszę,
Srebrząc mimo was ciemne ścieżki wasze. —

VIII

„Srogie miłości i zdradzieckie wojny”,
Czy dobrze wiersz ten cytuję — nie baczę.
Fakt faktem, przetom o cytat spokojny,
Śpiewam oboje i rzucę kartacze
Na twierdzę pewną, zgromadzę lud zbrojny,
Od strony morza i lądu obsaczę,
To jest obsaczę nie ja — lecz Suwarów3,
Co miał niby sęp krwiożerczości narów.

IX

W delcie Dunaju Ismaiłem zwana
Twierdza na lewym rozramieniu leży.
W orientalnym stylu budowana,
Do najmocniejszych na ziemi należy
Lub należała, póki wyuzdana
Złość nie zburzyła murowych pancerzy.
Wiorst osiemdziesiąt ku wysokiej wodzie,
A trzy tysiące sążni ma w obwodzie.

X

Lewe przedmieście objęto też murem;
Punkt to wyniosły i wróg się bezkarnie
Nie zbliży, bo go oszczekają chórem
Działa; lecz grecki mistrz bardzo figlarnie
Na parapecie palisady sznurem
Powtykał w ziemię perpendykularnie4,
Że tylko ogień obrońców maskują,
Lecz szturmujących najmniej nie hamują.

XI

Ta okoliczność da pojęcie waści
O tym Vaubanie nowym i taktyku.
Fosa głęboka jak morskie przepaści,
Wał tak wyniosły, żebyś tam na stryku
Nie chciał zawisnąć, ale żadnych paści5
(Przepraszam, powiem w technicznym języku),
Żadnych „ukrytych dróg”, „wilczego dołu”,
Co szturmującym przyczynia mozołu.

XII

Kamienny bastion z wąską szyją wieży
Strzegącej i mur twardy jak łepeta
Angielska; dwie baterie jak nasz „Jerzy”,
Z strzelnicą jedna, a druga „barbetta”, .
Mają przystępu bronić do wybrzeży.
Dwadzieścia i dwie paszcze zieją z grzbieta
Szańców po stronie prawej, gdzie „kawaler”
Mieści armaty, ustawione w szpaler.

XIII

Od strony rzeki twierdza była goła.
Bo nigdy tępy nie przypuszczał Turek,
Że się tam ruska flota przedrzeć zdoła.
Tak zaś mniemając, sam zadzierzgał sznurek
Sobie na szyi i pałasz anioła
Śmierci na synów kark ściągał — i córek.
Nie dbał więc, że się tam w delcie krzątała
Rosyjska flota — i powtarzał: „Ałłah!”

XIV

Rosja gotowa poszła do ataku.
— O wy, boginie oręża i sławy!
Mamże tu pisać o każdym kozaku,
Co nieśmiertelny byłby, gdyby sprawy
O nim zdawano, bo każdy w orszaku
Marsa stać godzien; Achilles mniej krwawy,
Mniej był zawzięty niż ten naród świeży;
Przykre ma tylko imiona rycerzy.

XV

Wymienię kilku, aby zwiększyć mowy
Naszej eufonię: Orłów i Strogonów,
Lwów, Bezborodko, Arseniew-Grek nowy,
Płatów, Czepega, Meknop i Czogonów,
I jeszcze jeden dwunastozgłoskowy.
Mógłbym wymienić bardzo wielu „onów”
Z gazet — lecz Sława, kapryśna dziewucha,
Prócz trąby słynie z pieszczonego ucha,

XVI

Aby wymówić słowa, pełne zgrzytu,
Bo takimi są rosyjskie imiona.
A przecież godni mego propozytu,
Jak męża godna piękna narzeczona
Albo jak godna niemego zachwytu
Londonderry’ego mowa napuszona.
Więc: iszkin, uszkin, uj, oj, uski, owski,
Pośród ostatnich jaśniał Razumowski,

XVII

Mitaczów, łabanów, równie się snuła
Wołodiów, Saszów i Wasilów siła.
Najtęższa szlachta, jaka kiedy kłuła
Bagnetem albo szablą dziurawiła.
Nic nie obchodził ich Mahomet, Mułła,
Chyba by skóra w cenie podskoczyła,
Wtedy gotowi byli drzeć z nich pasy
I z miękkich skrawków robić tołumbasy6.

XVIII

Zbiegli się także wojownicy cudzy,
Przeróżnych nacji — ochotnicy sami,
A nie ojczyzny ani kraju słudzy,
Lecz chcący kiedyś być brygadierami.
A także w łupach mieć swą część jak drudzy,
Zwłaszcza że byli młodymi chłopcami...
Z angielskiej nacji zagrażało miastu
Wielu Thomsonów, Smithów dziewiętnastu.

XIX

Jack Thomson i Bill Thomson; — nazwisk wiele
Poety wielkie imię „James” obarcza.
Nie wiem, czy w herbie mieli młot, czy cielę,
Lecz lepsza taka z imieniem „James” tarcza.
Było trzech Piotrów Smithów, a w swym dziele
Najlepszy: „wielu co ciosom wystarcza”,
Rycerz, co ongi stał pod Halifaxem:
Dziś pragnął w ruskim wojsku być Ajaksem7.

XX

Reszta Jack, Will, Bill — jak z jednego kojca,
Gdy o najstarszym Jacku, Smitha synu,
Powiem to, że miał w Kumberlandii ojca
Kowala — a więc, że pochodził z gminu,
Tom uzupełnił życiorys mołojca,
Który znalazł śmierć przy wzięciu Koczynu,
Małej wioseczki, za co w biuletynie
Trzy poświęcono jego sławie linie.

XXI

Śmiem wątpić, chociaż kocham i szanuję
Marsa, czy ulży biuletyn rannemu,
Gdy srogie bóle ten nieszczęsny czuje...
Nie przyganiajcie dowcipowi memu,
Bo w kalemburach niećwiczon — cytuję;
Szekspir ten sam żart dał w usta jednemu
Z mężów w komedii, co humorem skrzy się,
A który nasi kradną dowcipnisie. —

XXII

Był tam niejeden Francuz dziarski, śmiały,
Ale zbyt dobrym jestem patryjotą,
By ich imiona wymieniać w dniu chwały.
Dziesięć kłamstw powiem, nim prawdę podłotą
”Okupię!... O cześć Anglii jestem dbały
I nazwę tego hultajem, niecnotą,
Kto będzie twierdzić, że w pokoju błogim
John Bull8 przestaje być Francuza wrogiem.

XXIII

Moskwa, stawiając dla baterii szańce
Na bliskiej wyspie — miała takie cele:
Publiczne gmachy po ostatnie krańce
Miasta zrujnować... i prywatnych wiele.
Mniejsza, co biedni ucierpią mieszkańce;
— Forteca — główna rzecz, legnie w popiele,
A że stawiana w półkole — więc dom by
— Żaden nie uszedł granatu ni bomby.

XXIV

Zasię cel wtóry: Wyzyskać tę chwilę
Panicznej trwogi, zgiełku, zamieszania
I atakować turecką flotyllę,
Co się w pobliżu układła do spania,
Trzeci zaś motyw, jeśli się nie mylę,
Strachem przynaglić miasto do poddania.
Rycerstwo ma swe humoru wyskoki,
Gdy nie jest mężne jak taksy, buldoki...

XXV

Istnieje zwyczaj, nie nazwę go cnotą:
Lekceważenie sobie przeciwników.
Niestety, u nas zwyczajny — a oto
Przezeń polegli Smith i pan Czyczyków
(Smith jeden z owych dziewiętnastu, co to
Gwiazdami byli pośród swoich szyków;
Imię tak bardzo częste w naszym kraju,
Że Smith nazywał się już Adam z raju).

XXVI

Rosja za prędko sypała okopy,
Nie pokończyła więc swoich bateryj;
— Podobny pośpiech — kradnie wierszom stopy,
Z czego ma stratę Longman i John Murray,
Gdy im poezje zalegają szopy
Księgarskie, stałe zająwszy kwatery. —
Wskutek pośpiechu zatem się wstrzymało
To, co historia zwie „mordem” lub „chwałą”.

XXVII

Czy to głupota panów inżynierów
Popsuła działa te i kartelusze,
Czy niesumienność, łotrostwo giserów9,
Co oszukując, oczyszczali duszę
Z grzechu zabójstwa, czy błąd kanonierów,
Dość że chybiały oblężnicze kusze;
Jedne przeniosły, drugie nie doniosły,
A w wojsku listy trupów ciągle rosły.

XXVIII

Nieobliczenie przestrzeni i siły
Popsuło również nawodne roboty:
Tam trzy brandery w górę wystrzeliły,
Nim doszły celu — bez szkody dla floty
Tureckiej; lonty za wcześnie się stliły
I wywołały tylko puste grzmoty,
Bowiem brandery pękły w środku rzeki,
Podczas gdy Turkom sen kleił powieki.

XXIX

Gdy się ocknęli, Dunajem płynęła
Rosyjska flota. Około godziny
Dziewiątej już się pod mur podsunęła
Nieustraszenie na odległość liny
I kanonadę zaraz rozpoczęła.
Turcy nie stali też jak manekiny,
Lecz powitali gości niezbyt czule,
Miecąc granaty, kartacze i kule.

XXX

Sześć godzin stały pod ogniem fortecy
Ruskie okręty; z lądu działa grzmią, by
Wspierać flotylę i zasłaniać plecy,
Lecz zrozumiano wnet, że same bomby
Nie zdmuchną miasta jak płomienia świecy,
Więc zatrąbiły do odwrotu trąby,
Jeden okręt pękł, drugi w piasku osiadł
Porwany prądem — i Turek go dosiadł.

XXXI

On też utracił statków, ludzi siła10,
Ale na widok uchodzącej floty
Zgraja Delhisów w łodziach się puściła
Ścigać, z janczarek śląc kule i groty.
Nawet na wyspę wysieść11 się kusiła,
Lecz za wysoko zamierzyła loty,
Bo hrabia Damas ze swym dzielnym gminem
Zepchnął ich z wielkim trupów biuletynem.

XXXII

„Gdybym — historyk rzecze — zechciał czyny
Rosjan opiewać w ów to dzień marsowy,
Mógłbym ułożyć całe woluminy,
A jeszcze nigdy nie byłbym gotowy”.
Więcej nie mówi, lecz zaraz wawrzyny
Składa na obce a znaczniejsze głowy:
Damasa, księcia de Ligne, Langerona —
Przesławne dziejów współczesnych imiona.

XXXIII

Z tego zrozumieć można, co jest chwała:
Oto ci zacni trzej kawalerowie...
Ręczę, że mała liczba z was wiedziała,
Że żyli kiedyś. A może też... kto wie?...
Dziś jeszcze żyją? Sława to kabała,
Trzeba mieć szczęście do niej, tak, panowie.
Prawda — książę Ligne pisał pamiętniki;
Te polecają go masom publiki.

XXXIV

Różni tam bili się, nie tylko księstwo.
Rzekłbyś — wróciła homerowa era.
Lecz się jednostka między taką gęstwą
Gubi, gubi się imię bohatera.
Niedostrzeżone i bajeczne męstwo
Ginie, dla sławy za prędko umiera.
Z bitew spółczesnych, nie wiem, czy znajdziecie
Dziewięć wyraźnych imion gdzie w gazecie. —

XXXV

Wstęp, chociaż czoła laurami ubierał,
Dowiódł, że w akcji gdzieś musiał błąd leżeć.
Więc Ribas, znany w historii generał,
Radził czym prędzej do szturmu uderzyć,
W czym generalny sztab mu się opierał,
Mówiąc... lecz musiałbym stancę rozszerzyć.
Więc stanę, aby się czytelnik który
Nie zdrzemnął, nim się wedrzemy na mury.

XXXVI

Był mąż — jeśli go mężem zwać się godzi —
Nie przeto, bym mu odmawiał męskości,
Bo gdyby nie był Herkulesem, młodziej
Musiałby umrzeć ani niestrawności
Czekał, co śmierć mu zesłała w powodzi
Kwiatów pod drzewem, w kraju zieloności
Skroś spustoszonym dla pańskich rozkoszy,
Tak jak szarańcza nigdy nie pustoszy.

XXXVII

To — był Potemkin12, wielkość takiej ery,
Gdy mężobójstwo i nierząd są w cenie.
Gdybyś chciał wartość liczyć na ordery
I złoto, chwałę miał wielką jak mienie.
Sześciostopowy olbrzym, zdołał szczery
Afekt czy tylko chwilowe zachcenie
Wywołać w wielkiej imperatorowej,
Co oceniała człowieka — z budowy.

XXXVIII

Gdy się rzecz chwiała, Ribas pchnął do księcia
Gońca i tyle sprawił przez ajenta,
Że go dla swego zyskał przedsięwzięcia.
Nie wiem, jakie miał k’temu argumenta,
Dość, że starczyły zgoła do dopięcia
Celu; tymczasem bliżej podsunięta
Bateria grzmiała; z czterdziestu gardzieli
Twierdza wtórzyła piekielnej kapeli.

XXXIX

Aż trzynastego, gdy wojsko w rozterce
Smutną na statki swe siadało rzeszą,
Zjawił się kurier i ucieszył serce
Tych, co już dawno sławę z szabel krzeszą,
Jak tych, co byli frycami w żołnierce,
Krótką i zwięzłą wojskową depeszą,
Że się amator dowództwa i gwarów
Wojennych zbliża — marszałek Suwarów.

XL

List do marszałka, pisan przez samego
Kniazia, godzien był spartańskiej zwięzłości.
O! Gdyby tylko wiódł był do zacnego
Celu: obrony prawa i wolności.
Lecz to był wyraz nad ziemią zgiętego
Łuku brwi groźnych — niech więc praw nie rości
Do chwały, chyba ze stylu bezsprzecznie
Jędrnego: „Zdobyć — Izmaił — koniecznie”.

XLI

„Niech będzie światło!” — rzekł Bóg — i już świeci.
„Niech będzie krew!” — rzekł człowiek — i już płynie.
A jedno fiat13 tych zepsutych dzieci
Nocy (dzień czynów ich nie zna) w godzinie
Tyle zła sprawi, że trzeba stuleci,
Aby je zatrzeć, i chyba jedynie
Tych słońc, co skrzyły dla edeńskich stworzeń.
Wojna nie sam pień gubi, lecz i korzeń.

XLII

Muzułmanowie, co krzyczeli: „Ałłah”,
Widząc, że Rosja bierze za pas nogi,
Spuścili nos na kwintę; któż nie pała
Męstwem, widząc, jak cofają się wrogi
(Raczej wrogowie — należy się cała
Dworność biedakom, co doznają trwogi).
A więc na Turków nowa żałość padła.
(Choć wieprzem gardzą, strzegą swego sadła).

XLIII

Aż szesnastego wrzasły „karaule”
I zjawili się dwaj jeźdźcy, kozaki,
Pędząc galopem schyleni na kule
Siodeł; pakunek mieli u kulbaki
Mały, bo na dwu tylko trzy koszule.
Dwa ukraińskie niosły ich kłusaki.
Gdy wpadli w obóz na kształt dwu ogarów,
Poznano, że to z lejbjegrem Suwarów.

XLIV

„W Londynie bal! bal!” — woła gap, gdy świeczki
Iluminacji w oknach się ukażą,
Które John Bullom, przyjaciołom beczki,
Mile łaskoczą zmysły, gdy się jarzą.
Płoną więc barwne lampy i lampeczki,
Bo mędrzec (John Bull) z jaśniejącą twarzą
Odda swój rozum, nierozum, pieniądze,
Aby jak wielka ćma nasycić żądzę.

XLV

Dziw, że klnie jeszcze: „Oczom potępienie”,
Już dawno tępe! a tych klątw ze wstrętem
Sam diabeł słucha, gdyż opadły w cenie,
Odkąd John Bull wzrok utracił ze szczętem
I zwie podatki rajem, długi mieniem.
A gdy głód okiem, w gorączce wyschniętem,
Pogląda mu w twarz jak krwawym rubinem,
Powiada, że głód jest Cerery14 synem!

XLVI

Wielka uciecha śród marsowych dzieci:
Rosjan, Tatarów, Francuzów, Anglików,
Którym Suworow niby lampa świeci
Gazowa, igrę gotując dla szyków;
Lub niby ognik, co błyśnie, podleci,
Na trzęsawiska wiodąc podróżników
I tak czarując skaczącym błyskaniem
Że kto obaczy, ślepo dąży za nim.

XLVII

Teraz pójdzie szturm drogą należytą.
Witały wodza entuzjastyczne
Okrzyki: z armat na cześć jego bito
I prognostyki wszystkie były śliczne.
Na strzał armatni obozy rozwito,
Łatano dziury w szańcach i rozliczne
Przygotowano i różnej struktury
Machiny, kosze, drabiny i sznury.

XLVIII

W duchu potężnym leży ta przyczyna,
Że jeden wodzi za sobą narody.
Tak się masa wód pod wiatrem przegina,
Za bykiem, starym wodzem, idą trzody.
Ślepca człowieka wiedzie mała psina,
Tryk bekiem trzodę ściąga, gdy do wody
Bieży lub z koszar na paszę wychodzi;
Zawsze bo wyższy niższemu przewodzi.

XLIX

Obóz się cieszy, wykrzyka radośnie,
Rzekłbyś, że śpieszy na weselne gody.
(Nie powiedziałem tu tego przenośnie:
Wesele jest też zawiązkiem niezgody
I wojny) — nawet ciurom serce rośnie;
Gotowi są grzbiet narazić na szkody,
A wszystko przez to, że mały człeczyna
W kusej15 rubaszce16 chce iść na Turczyna.

L

Istotnie chce iść; więc roboty swojej
Doziera każdy pilnie, bo czas krótki.
Pierwsza dywizja w trzech kolumnach stoi
I czeka tylko wojennej pobudki.
Podobnie druga, która wnet ukoi
Pragnienie sławy, bo jej jak do wódki
Drżą wargi do krwi czerwonej i świeżej.
Trzecia w kolumnach dwóch z wody uderzy.

LI

Wzmocniono działa i zwołano radę
Wojenną, w której jednozgodność głosów —
Rzadka w zebraniach — zastąpiła zwadę,
Rzecz, co się zdarza w strachu wielkich ciosów.
Gdy usunięto tak wszelką zawadę,
Sława się jęła wzdymać do niebiosów,
A wódz, co się jej chciał koniecznie dobić,
Uczył żołnierzy, jak bagnetem robić.

LII

Tak. Sam marszałek mużyków17 musztrował
I nie brzydził się po szczękach ich walić,
I na podrzędnej służbie czas marnował,
By się kapralską rutyną pochwalić.
Więc salamandrom młodym pokazował,
Jak w ogień skakać, by się nie opalić,
Jak po drabinie się (nie Jakubowej)
Spinać, leźć na wał i przesadzać rowy.

LIII

Więc manekiny za Turków przebierał
W turbany, dał im kindżały i szaszki,
A. żołnierz na nie z bagnetem nacierał,
Siekąc i kłując watowane czaszki.
Tak wyćwiczonych dopiero generał
Chciał wyprowadzić na inne igraszki.
Młódź z niego śmiała się, że czas mitrężył,
Nie odpowiadał, poszedł — i zwyciężył.

LIV

W wilię ataku wojsko na właściwym
Stanęło miejscu; śród obozu trwała
Posępna cisza. Wyda się to dziwnym,
Lecz żołnierz, co ma iść zdobywać działa
I czeka hasła, staje się mrukliwym
W chwili ostatniej; armia więc milczała.
Jeden o domu myślał, dzieciach, żonie,
A drugi o tym, co będzie po skonie. —

LV

Suworow biega wszędzie czynny, czujny,
Musztruje, bije, żartuje i gwarzy,
Bo to był człowiek, jakiego i bujnej
Fantazji pisarz nieprędko wymarzy,
Bohater, geniusz — śmieszny i niechlujny,
Dziki a mądry, nim zrobi — rozważy,
To Mars, to Momus18, a u zdobywanej
Twierdzy — arlekin za wodza przebrany.

LVI

Właśnie gdy swoich mużyków układał
(Zdobywca czerpał i z kapralstwa chwałę),
Patrol, co konno okolicę badał,
Napotkał w wieczór towarzystwo małe;
Jeden językiem ruskim słabo władał,
Ale wyrazy były zrozumiałe,
A czy to z ruchów, miny, nie wiem, z czego
Poznali, że być musiał ich kolegą.

LVII

Było trzech mężczyzn razem i dwie panie;
By ich wiedziono. do obozu — proszą.
Strojem na pozór niby muzułmanie,
Lecz poznać po nich, że strój obcy noszą
I że tam w każdym tureckim kaftanie
Tkwi chrystyjanizm, który czasem głoszą
Usta i suknia; serce dzikość zdradza,
Co nieraz wielkie omyłki sprowadza.

LVIII

Suworow właśnie stał przed swoją rotą
W jednej rubaszce i tępe kałmuki,
Błaznując, krzycząc, klnąc tępszych „hołotą”,
Uczył szlachetnej zabijania sztuki.
Ten mąż, co ludzką glinę miał za błoto,
Filozofował i dawał nauki,
Z których w kodeksie Marsa była główna
Ta, że w potyczce śmierć — pensji się równa.

LIX

Ujrzawszy podjazd kozacki, powitał
Bystrym spojrzeniem ten łup muzułmański
I przenikliwym wzrokiem w twarzach czytał.
„A skąd wy?” — krzyknął. — „Z stolicy osmańskiej,
My uszli z turmy”. Generał znów pytał:
„A kto wy?” — „Przypatrz się”. Był to spartański
Iście dialog. Ten, co odpowiadał,
Wiedząc, do kogo gada, krótko gadał.

LX

„Wasza familia?” — „Johnson; to znajomy
Mój, Juan; to są dwie damy, a tamten
Ni to, ni owo”. — Generał kryjomy
Wzrok na nie rzucił i rzekł: „Johnson. Znam ten
Głos... i człowieka; ów mi niewiadomy.
Wy się przydacie — ale na co kram ten?...
Ty służył, kiedy. się tu dawniej biłem,
W nikołajewskim pułku?” — „Tak, służyłem”.

LXI

„Był u Widdynia?” — „Tak”. — „Prowadził rotę?”
„Tak jest”. — „Cóż dalej?” — „Nie wiem; zapomniałem”.
„Pierwszy wszedł na mur?” — „Nie liczę za cnotę,
Że gdzie kto żmudził19, tam go wyprzedzałem”.
„Cóż dalej?” — „Kula przerwała robotę;
Padłem, w obierze Turków się dostałem”.
„Możesz się pomścić, bo ten fort przeklęty
Dwakroć mocniejszy niż ten, gdzieś był wzięty.

LXII

Gdzie pragniesz służyć?” — „Gdzie każe generał”.
— „Wiem, że straceńcem będziesz nie na żarty,
I za to, że cię poganin poterał,
Zemścisz się siekąc tak, jak wszystkie czarty.
Ale po cożeś dzieciaki zabierał;
Cóż mi ten malczyk20 pomoże obdarty?...” —
„Ho! Jeśli mu się w wojnie szczęścić ma tak
Jako w miłości, to godzien wieść atak!” —

LXIII

„No! no! Niech tylko zechce”. — Juan miłym
Gestem dziękował. — „Ale w tobie złożę
Ufność. Łaskawie twemu pozwoliłem
Pułkowi jutro lub dziś w nocy jeszcze
Ruszyć do szturmu. Na duszę, zrobiłem
Ślub wielu świętym, że zburzę, zaorzę
Z gruntu Izmaił, a pługi i haki
Rozniosą, zetrą po meczetach znaki.

LXIV

A więc po sławę, chłopcy!” — Tu się zwrócił
I znów klasyczną mową chłopy ćwiczy,
Aż każdą wielką pierś do głębi skłócił
I natchnął żądzą chwały i zdobyczy.
Prawił jak kapłan (ten choć z serca zrzucił
Żądzę dóbr ziemskich, dziesięcinę liczy)
I szczwał, tresował na pogańskie syny,
Co śmią nie kochać wojsk Ekateryny.

LXV

Johnson, z dłuższego widząc rozhoworu21,
Że już jest w łaskach, tak się rozjunaczył,
Że szedł do wodza, co pełen humoru
Musztrował, i rzekł: „Gdyś mnie wybrać raczył,
To nie zawiodę szczytnego wyboru
I umrę pierwszy; lecz gdybyś wyznaczył
Nam stanowiska: mnie i Juanowi,
Milej byłoby nam iść ku ogniowi”. —

LXVI

„Da, da, zabyłem22. Może chcesz do swego
Rejmentu23 wrócić? Siejczas24 się formować
Będzie. Kaczkowski! Hejże!” — Na polskiego
Tu ordynansa zawołał. — „Zaprowadź
Pana do pułku nikołajewskiego.
Ty, malczyk, zostań; będę potrzebować
Ciebie, wot krasnyj maładiec25. A ony
Won do bagażów albo na furgony”. —

LXVII

Przedstawiła się scena, proszę państwa,
Godna opisu; bo tureckie panie
Do podobnego jeszcze grubijaństwa
Nie przyuczone — chociaż wychowanie
Haremu uczy biernego poddaństwa
I poniżenia — podniosły szlochanie;
Z rozwianym włosem i ręce do góry
Wzniósłszy, jak skrzydła nad swym drobiem kury,

LXVIII

Ponad głowami pary wywyższonej
Przez największego z wodzów i żołnierzy,
Co zaludniali kraje z tamtej strony
Śmierci lub państwa rzucali grabieży.
O ludu! Zawsze na próżno uczony.
Wawrzynie sławy! Każdy listek świeży,
Z urojonego oberwany drzewa,
Musi opłynąć krwią, co się wylewa.

LXIX

Suworow, który miał serce wytrwałe
Na łzy, a krwią się ludzką i cierpieniem
Nie wzruszał, patrzał na te dwie omdlałe
Z trwogi kobiety jak gdyby z odcieniem
Spółczucia; bowiem, przyznam to na chwałę
Wielkich zdobywców, których zatrudnieniem
Rzeź, że ich nawet pośród krwi oparów
Czasem tknie żałość — a z tych był Suwarów.

LXX

I rzekł przybrawszy ton mowy pieszczonej:
„Johnsonie! Na coś do czarta z kłopotem
Babskim na wojnę przyszedł! Niechaj ony
Idą — będzie im lepiej pod namiotem;
Znajdą opiekę; więc niech na furgony
Zaraz mi idą. Nie wiedziałżeś o tem,
Że mało warci żonaci żołnierze?
Nie lubię — chyba że małżeństwo świeże!”

LXXI

„Słuszaju26. Lecz racz zważać, generale —
Wtrącił nasz Anglik — że to żony cudze,
Nie nasze. Prawo znam dokładnie wcale27,
Bo dużo czasu zużyłem w usłudze
Tej armii. W wojsku małżeństwa nie chwalę,
Bo to odbiera marsowemu słudze
Serce, gdy idąc na śmierć, wspomni sobie,
Że po nim malcy zostaną w żałobie.

LXXII

Ot — to są zacne dwie tureckie damy,
Co nas z eunuchem wydobyły z kozy,
I odtąd wszyscy razem się błąkamy,
I doświadczamy przygód pełnych grozy.
Nam to nie dziwne, a więc najmniej dbamy,
Lecz te się trzęsą jak gałązki łozy.
Więc, jeśli pragniesz, bym się bił uczciwie,
Każ, niech się z nimi obchodzą godziwie”.

LXIII

Tymczasem obie spłakane niebogi,
Nie wiedząc, ufać-li obrońcom śmiałym,
Patrzyły, pełne zabobonnej trwogi
Raczej — niż dziwu (co jest zrozumiałym)
Na człeka, co miał wyraz twarzy srogi
Bardziej niż mądry, zwalanego kałem,
W prostej odzieży niedbale przywdzianej,
Szanowanego bardziej niż sułtany.

LXXIV

Bo wszyscy przed nim skuleni ze strachu
Drżeli; więc w głowie zmieścić im się to nie
Mogło, przywykłym widzieć w Padyszachu
Boga, gdy zasiadł w bisiorach28 na tronie
Lub gdy przechadzał się jak paw po gmachu
(Ptak-król, co nosi diadem w ogonie),
I nie pojęły tego wynalazku,
Że może istnieć potęga bez blasku.

LXXV

Johnson, bolejąc nad ich smutnym stanem,
Lubo29 nie wiedział, jak się koi wdowie
Żale na Wschodzie, pociechę stroskanym
Niósł. Juan w czułej, natchnionej przemowie
Klął się, że ujrzą go jeszcze nad ranem
Albo mu armia rosyjska odpowie...
I dziw powiedzieć — już się pocieszyły.
— Kobiety zawsze entuzjazm lubiły. —

LXXVI

Pośród łez, westchnień, uścisków ostatnich
Pożegnali się; idą, gdzie ich czeka
To, co zależne od strzałów armatnich
Zwie się: fortuna, traf, boża opieka.
(Niepewność — jest to jedna z cech dodatnich.
Życia; ludzkiego szczęścia hipoteka).
I poszli burzyć z pełną złości siłą
Miasto, które im nic nie zawiniło.

LXXVII

Suwarów patrzał przez powiększające
Szkła na świat; był z tych, co się nie kłopocą
O drobiazg, w cyfry nie wdają nużące,
Na łzę narodu nie zważał sierocą
I tyle dbał o tysiąc, dwa tysiące
(Tak, że zwyciężał wreszcie cyfr przemocą).
Co żona, sąsiad o wrzody Hioba;
Więc za cóż stała mu dwu dam żałoba?...

LXXVIII

Za nic. Tymczasem szły porządnym torem
Przygotowania do takiej ruiny,
Jaką by zrządził pod illijskim dworem
Homer, gdyby znał petardy i miny.
Lecz tu nie będziem boleć nad Hektorem30,
Ale zgotujem kosze i drabiny,
Deszcz kul, trzask bomb, huk dział, śród fanfar ryku,
Słowa, co utkwią mej Muzie w przełyku.

LXXIX

Ty, co zachwycasz, o Homerze wieczny,
Najdłuższe lata i najdłuższe uszy,
Szczękając mieczem, przed którym bezpieczny
Dziś świat, bo już go z kurzu nikt nie ruszy,
— Chyba proch wyda się mało skuteczny
Mocarzom, których liga dzisiaj głuszy
Hasła wolności... Ha! niechaj się zbroją!
Wolność nie będzie dla nich drugą Troją.

LXXX

O ty, Homerze wieczny! Właśnie sławię
Zwycięstwo, w którym więcej ludzi zginie
Dzięki machinom i wojennej wprawie,
Niżeś w swym greckim zmieścił biuletynie.
Jednak — jak wszyscy — z pokorą wyjawię,
Że walczyć z tobą, byłoby: krzewinie
Rywalizować ze stuletnim drzewem;
My was przewyższym tylko krwi wylewem,

LXXXI

A nie w poezji, lecz w realnym czynie,
Czyn zaś jest prawdą, wielkim postulatem.
Muza, choć buja w fantazji krainie,
Prawdę ma jednak podstawą, substratem. —
Lecz idę miasto bombardować ninie;
Wielkie się rzeczy staną, słuchać zatem!
Wodzowie wielcy! Sam Febus31 czatuje
W jasności depesz waszych skąpać buje.

LXXXII

O biuletyny Bonaparta! Listy
Ległych i rannych! Leonida cieniu,
Coś był tak w boju serdecznie ognisty,
Gdy moją Grecję trzymał wróg w ściśnieniu
Jak dziś! Cezara pamiętniki, mglisty
Obrazie chwały! Udzielcie natchnieniu
Memu (bo zginę) swych cudownie lśniących
Barw, takich pięknych, a przemijających.

LXXXIII

Przemijającą zowię nieśmiertelność
Rycerzy przeto, że dziś w każdej dobie
(Co nie przesada jest, ale rzetelność)
Rodzi się małe zapłakane bobie,
Które, gdy zliczym jego czynów dzielność,
Spełnionych w ciągu żywota — przy grobie,
To pokaże się, że był rycerz — zdzierca
Lub oszust, tuman rzucający w serca.

LXXXIV

Posady, krzyże, herby, wstęgi, pióra,
To „nieśmiertelnych” naszych są wawrzyny,
Jak nierządnicy Babelu — purpura.
Mundur dla malca tym, czym dla dziewczyny
Wachlarz — a lada kadecik lub ciura,
Jak laufer chce biec przed sławą — zuch z miny.
Lecz sława — sławą. Gdyć potrzebna lepsza
Odpowiedź, spójrz na wietrzącego wieprza.

LXXXV

I on czuje wiatr lub, jak mówią, „widzi”,
Bo mu łaskocze w biegu nozdrzów wylot.
Lub — kto się takim porównaniem brzydzi.
Niech powie: Bieży jak przed brygiem pilot
Lub... ale dosyć! Już się Muza wstydzi
Gadatliwości mojej; sama mi lot
Zniża; w następnej pleśni niby z wieży
Pożarny dzwonek na trwogę uderzy.

LXXXVI

Słyszysz?... W milczeniu nocy mroźnej, czarnej,
Łomot wojsk, które kolumnami płyną,
Za pułkiem sunie pułk śmiercią ciężarny
Między okopy32 a zarosły trzciną
Brzeg rzeki. — Z nieba gwiazdy promyk marny
Przelśni przez gęstwę chmur wilgotną, siną,
Skędzierzawioną. Wkrótce armat paszcze
Czarniejsze rzucą na strop nieba płaszcze.

LXXXVII

Tu staniem zgodnie z przestankiem, co pada
Przerwą na życie i śmierci rozdroże;
Gdy serce stanie, pierś oddech postrada
Na chwilę... jutro już na zawsze może. —
Cicho... Za chwilę huknie kanonada,
Naprzód, marsz, bagnet zazgrzyta o noże,
Hura! Ałła-hu! — i znów huk armatni
Zagrzebie w sobie rannych jęk ostatni.

mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski] ↩
mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
Suwarów — Aleksandr Wasiljewicz Suworow (1729–1800), rosyjski dowódca wojskowy. [przypis edytorski] ↩
perpendykularnie — pionowo. [przypis edytorski] ↩
paść (daw.) — pułapka. [przypis edytorski] ↩
tołumbas — rodzaj bębna. [przypis edytorski] ↩
Ajaks — bohater Iliady Homera. [przypis edytorski] ↩
John Bull — tj. typowy Anglik. [przypis edytorski] ↩
giser — rzemieślnik odlewający przedmioty z metalu (tu: działa). [przypis edytorski] ↩
siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski] ↩
wysieść — dziś popr.: wysiąść. [przypis edytorski] ↩
Potemkin, Grigorij Aleksandrowicz (1736–1791) — feldmarszałek armii carskiej. [przypis edytorski] ↩
fiat (łac.) — niech się stanie. [przypis edytorski] ↩
Ceres (mit. rzym.) — bogini urodzaju. [przypis edytorski] ↩
kusy (daw.) — krótki. [przypis edytorski] ↩
rubaszka — rosyjska koszula męska, przewiązywana sznurem i nie wpuszczana w spodnie. [przypis edytorski] ↩
mużyk (ros.) — chłop. [przypis edytorski] ↩
Momus (mit. gr.) — bóg satyry, sarkazmu i krytyki. [przypis edytorski] ↩
żmudzić (daw.) — zwlekać, marnować czas. [przypis edytorski] ↩
malczyk (z ros.) — chłopak. [przypis edytorski] ↩
rozhowor (z ros.) — rozmowa. [przypis edytorski] ↩
Da, da, zabyłem (z ros.) — tak, tak, zapomniałem. [przypis edytorski] ↩
rejment — regiment. [przypis edytorski] ↩
siejczas (z ros.) — teraz. [przypis edytorski] ↩
wot krasnyj maładiec (z ros.) — oto piękny zuch. [przypis edytorski] ↩
słuszaju (z ros.) — słyszę. [przypis edytorski] ↩
wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
bisior — drogocenna, delikatna tkanina używana przez władców i dostojników. [przypis edytorski] ↩
lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
Hektor — syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena, bohater Iliady Homera. [przypis edytorski] ↩
Febus (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski] ↩
okopy — dziś popr. forma N.lm: okopami. [przypis edytorski] ↩