Rozdział 9 z 17

Pieśń ósma

I

„Krew i pioruny!” albo: „Krew i rany!”
Zwyczajne klątwy, jakich gmin używa —
Niedelikatny i nieokrzesany.
Tak jest; lecz w klątwach takich się ukrywa
Zagadka sławy, a że przedsiębrany
Szturm biuletynom ma dostarczyć żniwa,
Niech mnie te bóstwa dwa natchną dostojne:
Mars czy Bellona — zawsze znaczą: Wojnę.

II

Wszystko gotowe: ogień, miecz i ręce,
By ich użyły, pełne dzikiej werwy.
Armia, niby lew, zęby swe zwierzęce
Ostrzy, a żyły napięła i nerwy:
Hydra człowiecza, co głodnej paszczęce
Dogadza, krwią się karmiąca i ścierwy.
Kolumna głową jej; ścięta z tułowu,
Nie kona, ale w mig odrasta znowu.

III

Historia rzeczy ryczałtem brać zwykła,
Lecz gdyby kto chciał szczegółowo badać,
Jaki zysk, jaka niekorzyść wynikła
Z wojen — musiałby przekląć je i biadać,
Bo strat niewarta chwała zwykle nikła,
Gdy ostateczny cel wojny — posiadać.
Piękniejszą sławę ma, kto czyje oczy
Osuszy, niż kto morze krwi wytoczy.

IV

A to dlaczego? Bo w sumieniu wie, że
Dobrze uczynił; gdy ten mimo kwiaty,
Salwy i łuki, mosty, kwiaty, krzyże,
Pensji od ludu, co sam niebogaty,
Mimo pochlebstwa, co mu stopy liże,
Sławę imienia, co odurza światy,
Jest zawsze — oprócz w walce dla wolności,
Synem zabójstwa, rabunku i złości.

V

Ten jeden tytuł od przyszłości zyska.
Ty, Leonido, nie, i Waszyngtonie,
Bo pola bitew waszych — uroczyska,
Od których z wonią kwiatu wolność wionie.
Tak słodko w uszach dzwonią te nazwiska!...
Gdy przed zdobywcą będzie bladł w pokłonie
Niewolnik, wasze imię hasłem będzie
Ziemi, wolności póki nie zdobędzie.

VI

Noc była czarna. Oczy nie dojrzały
Przez mgłę nic oprócz rdzawej ognia łuny,
Która objęła skrzydłami strop cały,
Kąpiąc w Dunaju swe krwawe całuny.
Obraz gehenny! Armatnie wystrzały
Huczą już, bijąc raz w raz jak pioruny,
Nawet okropniej, bo gdy piorun rzadziej
Szkody wyrządza, działo setki gładzi.

VII

Ledwo kolumna ta, którą Rosjanie
Słali do szturmu, wyszła za okopy,
Gdy najeżony Turek nagle wstanie
I śle chrześcijanom gorące ukropy.
Pożar ogarnia wszystko; po otchłanie
Bezdenne wzburzą się wodne zatopy,
A szaniec ogniem rzyga na kształt Etny,
Kiedy ją czkawką wstrząśnie Tytan szpetny.

VIII

Ogromny nagle runął okrzyk: „Ałłah”!
I powstał zamęt tysiącznych hałasów,
Straszniejszy niźli wciąż ryczące działa
Wyzwaniem na bój. A z gór, dolin, lasów
Wróciło: „Ałłah”! Gęsta chmur nawała,
Która zawisła nad polem zapasów,
Przyjęła imię Boga i już potem
Tylko: „Ałła-hu!” rozbrzmiewa bekotem.

IX

Pułki zaczęły iść, ze strzelby palić.
Atakujące jednak z wody hordy
Jęły1 niby las rąbany się walić,
Choć ich Arseniew wiódł, lubiący mordy,
Lubiący w ogniu spiżów się osmalić.
„Rzeź córką Boga jest” — powiada Wordly2,
Jeśli to prawda — jest Chrystusa siostrą,
Choć jak w Betlejem Herod — rządzi ostro.

X

Książę Ligne zaraz raniony w kolano;
Hrabiemu Chapeau-Bras kula przelata
Pomiędzy głową a czapką; poznano
Z tego, że hrabia jest arystokrata:
Ostrożna kula nie obrazi raną
Czaszki ni czapki, poczuwszy magnata;
Lecz kiedy popiół spada do popiołów,
Dziw, że nie przylgnął do ołowiu ołów.

XI

Podobnie Markow brygadier — generał —
Kiedy unosił księcia z bojowiska,
A na tłum ludzi prostych nie spozierał,
Że z bólu jęczy, wije się i ciska,
Na gmin, co, prosząc kropli dżdżu, umierał
Z spiekłymi usty, on — marząc, że zyska
Nagrodę „czynu” wyższego lub krzyża —
Legł; nogę kula urwała mu chyża.

XII

Sto dział zażyło prochu na womity,
Trzysta set rusznic pigułkami miecie
I krwotok nimi przyśpiesza obfity.
Śmierci! Osobną szpaltę masz w gazecie,
Masz głód, doktorów, tyfus jadowity,
Co pokazują skon na cyferblecie3
Życia; ale głos twojego zegaru4
Mniej straszny niż huk wojennego gwaru.

XIII

Ta różnorodność mąk, co wszędzie zmienia
Oblicza, nawet serce rozpieszczone
Nieskończonością bólu zakamienia;
Wszędzie śmierć, w którą wzrok obrócisz stronę.
Konwulsje, jęki, przekleństwa, westchnienia,
Oczy świecące białkiem, przewrócone
W swych jamach — oto nagroda dla gminu;
Starszy — dosłużył się wyższego „czynu5”.

XIV

Ja lubię sławę; sława mnie rozczula.
Bo pomyśl: wejdziesz-li w starość ułomną,
Żyjesz z pensyjki kochanego króla...
(I mędrzec pensją nie pogardzi skromną.)
A wieszcz, po strunach lutni kiedy hula,
Wspomni cię w pieśni. Więc za tak ogromną
Nagrodę; pensję dośmiertną i sławę,
Warto się puścić w rycerską zabawę.

XV

Zaledwie na ląd wysiadła drużyna,
Natychmiast w prawo na baterie bieży;
Poniżej druga dywizja zaczyna
Dzieło zniszczenia — są to grenadierzy.
Dopadli... jeden za drugim się spina,
Jak płoche6 dzieci na łono macierzy,
Na ostrokoły, kolce, palisady,
Właśnie tak samo jakby w dzień parady.

XVI

Dowodem było to niepospolitych
Sił ducha. Gdybyś piekło w Etny lawę
Wsypał z masą bomb i kul rozmaitych,
Jeszcze by morze rozlała mniej krwawe.
Jeden oficer tam na trzech zabitych
Padał; wojsko się hamowało żwawe;
Zaczęło tracić zwycięstwa nadzieję.
— Spadnie dojeżdżacz, to sfora głupieje. —

XVII

W ogólnym zgiełku zrobię tu przestanek
I na tor sławy Juana wywiodę,
Z lauru osobny uwiję mu wianek;
Bo pięć tysięcy gdybym chciał — na brodę
Proroka — imion wprowadzić do szranek,
Każdemu palnąć epigram lub odę,
Musiałbym chyba wydać słownik sławy,
Nieszczęściem gruby bardzo — choć ciekawy.

XVIII

Więc pozostawiam wszystkie ciche zwłoki
Gazetom, które reporterskiej psiarni
Każą je zliczyć, leżące w głębokiej
Drzemce po rowach, polach, gdzie w męczarni
Dusza wyzuła się z ziemskiej powłoki;
Szczęśliwi, których imiona z drukarni
Poprawnie wyszły. Mój znajomy zwał się
Grose — przez zecera prędkość Grovem stał się.

XIX

Juan i Johnson z pułkiem swym ruszają
W ściśnionych szykach i prą się przemocą,
Nie wiedząc dokąd, bo drogi nie znają,
Ani którędy, dlaczego i po co.
Idą, potkną się o trupy, powstają,
Strzelają, kolą, grzeją się i pocą,
A zawsze razem przez gęstwę się prują:
Biuletyn sobie spólny wysługują.

XX

Kroczyli ciągle krwią ciepłą zbroczeni,
Po miękkich ciałach; czasem się udało
Zyskać naokół parę stóp przestrzeni
I wtedy biegli tam, gdzie bitwą wrzało,
Pod jaką basztę; to znowu spędzeni
Płomieniem, którym — rzekłbyś — piekło plwało
Musieli cofać się z tych miejsc straszliwych,
Depcąc kolegów ciała jeszcze żywych.

XXI

Juan raz pierwszy widział bitwę z bliska,
Lecz choć znużony nocą, marszu ciszą
Groźną, gdy śmiałość tak świetnie nie błyska,
Jak pod wieńcami, gdy w ulicach wiszą
Dla wojsk zwycięskich — chociaż na chmurzyska
Gęste jak krochmal, co wilgocią dyszą,
Tęsknie poglądał, wyczekując słońca,
Jednak nie uciekł i dotrwał do końca.

XXII

Nie mógł ujść. Choćby uszedł, pomsty nieba
Nie wołaj, bowiem nie hańbi rzecz taka.
I wielkich czasem przyciśnie potrzeba,
Fryderyk Wielki spod Molwitz7 drapaka
— Prawda, raz jeden — dał; bo ludzi trzeba
Rozgrzać, jak pannę młodą, jak rumaka,
Kobuza8, zanim nabędą praktyki
W walce dla żołdu albo polityki.

XXIII

Był tedy Juan tym, co Eryn zowie
W iryjskim czy też punickim języku
(Dziś przysięgają antykwariuszowie,
Co umią czytać w wieków pamiętniku,
Że język Pata jest w swym źródłosłowie
Językiem Punów i w abecadlniku
Dydony9 stoi — myśl nowa i śliczna,
Ale niestety niepatriotyczna),

XXIV

Był tedy „młody aż do szpiku kości”,
Z popędów sennych miał złożone życie.
To się rozpływał w rozkosznej czułości,
W „jeziorze wrażeń”, jeżeli wolicie,
To znowu, kiedy przyszło z konieczności
Bić się, szedł równie chętnie na zdobycie
Miasta w kompanii, co jest zawsze krewka,
Gdy ją przyjemność nęci — i sakiewka.

XXV

Don Juan wszystko to czynił bez złości;
Kochał i walczył zawsze w tym, co zwie się
„Dobra intencja”, kozerna10 ludzkości
Rezerwowana na czas, kiedy w grze się
Nie wiedzie; prawnik, mąż stanu, podłości
Swoje tłumaczy zawsze, kiedy chce się
Usprawiedliwić, „chęciami dobrymi”.
— Szkoda, że piekło brukowane nimi. —

XXVI

Nie wiem, czy w kraju zagrobowych cieni
Jest bruk; a jeśli znajduje się, czyli
Nie starli piętą piekielnych kamieni,
Nie ci, którzy się chęciami zbawili,
Lecz ci, co poszli k’czartu niebronieni
„Dobrą intencją”, która już od chwili
Stworzenia piekła brukuje zagrobny
Świat, do Pall-Mallu11 tak bardzo podobny. —

XXVII

Nagle tym losem, który w różne strony
Pędzi kamrata od kamrata boku,
Jak od małżonków wiernych czyste żony
Czasem przed końcem poślubnego roku,
Jakby gwałtowną falą odrzucony
Biegł... lecz się zdziwił i powstrzymał kroku,
Kiedy nasiekłszy czaszek jak kapusty,
Ujrzał, że jest sam, a plac wkoło pusty.

XXVIII

Czym się to stało? Oto — moim zdaniem —
Tym, że część większa była już zabita.
Reszta zrobiła zwrot, znudzona staniem,
W prawo. Sam Cezar w takich razach zgrzyta.
Pomni świat, jako to przestraszony chwianiem
Pułku, na oczach armii za tarcz chwyta
I nieodważnym dodając ochoty,
Na powrót wpędza w bitwę rzymskie roty.

XXIX

Don Juan nie był Cezarem z rzemiosła,
Tylko odważnym chłopcem, który służył
Nie wiedzieć czemu; gdy go fala zniosła,
Stanął na moment, co się mu przedłużył
W wieki, a potem nagle na kształt osła...
Nie krzycz, słuchaczu; odkąd Homer użył
Na cześć Ajaksa owej parafrazy,
Zasłużył na nią Juan tysiąc razy.

XXX

Więc na kształt osła nadał rozpęd nogom
I biegł, co dziwna, nie zwracając głowy.
Za to przed sobą widział łunę srogą,
Roztaczającą płaszcz swój purpurowy,
Oślepiający tych, którzy nie mogą
Krwawych widoków znieść, i szukał nowej
Ścieżki, by dobić się tam na pagórek
W pomoc brygadzie, którą rzezał Turek.

XXXI

Nie widząc nigdzie swego generała
Ani dywizji, pułku, ani roty,
Która Bóg sam wie, gdzie się zapodziała
(A ja też szukać nie myślę hołoty
W polu), biegł; a rzecz bardzo zrozumiała,
Że młodzian, pełen rycerskiej ochoty,
Nie oglądał się, lecz biegł, wzniósłszy szaszkę,
I trupy, które deptał, miał za fraszkę.

XXXII

Nie widząc — mówię — pasterza i trzody,
Jak młody dziedzic, co (ot! zwykle młodzi)
Zbywszy opieki leci na przygody —
Błędny wędrowiec, co po bagnach brodzi,
Goniąc chochliki — rozbitek, co z wody
Prosto do pierwszej chałupy zachodzi,
Tak Juan, wziąwszy nos za przewodnika,
Biegł, gdzie śród ognia wrzała bitwa dzika.

XXXIII

Nie wiedział, gdzie jest, i nie zauważył,
Jak się tam dostał odurzony cały.
Niby błyskawic żar krew mu rozparzył,
Nitki pamięci mu się rozwiązały
W mózgu. Zwrócił się, gdzie najsroższy prażył
Ogień, gdzie kule najgłośniej gwizdały,
Bomby grunt ryły, wyrywały z trzaskiem,
Twoim, Bakonie mnichu, wynalazkiem.

XXXIV

Więc kiedy dobiegł już, wpadł między masy
Tego, co drugą kolumną się zwało
Pod rozkazami generała Lascy,
Lecz się skurczyło teraz i zmalało;
Niby streszczona książka wyszedł z prasy
Ekstrakt dzielności. Tam skoczył z wspaniałą
Odwagą, kędy12 zjeżone bagnety
Niosła rycerska garść na parapety.

XXXV

Przybiegł i Johnson wydrzeć ich rozpaczy.
On się był „cofnął”, jako brzmi utarty
Wyraz o ludziach, co tył podać raczej
Wolą niż iść przez gardziel zguby w czarty.
Johnson, roztropny taktyk, wie, co znaczy
„Uciec” a „cofnąć się” — kiedy przyparty.
On nie uciekał przed nieprzyjacielem,
Chyba ucieczka miała być fortelem.

XXXVI

Kiedy był ujrzał, że pułk wszystek leży
Oprócz Juana — który nie folguje
Strachowi, bo ma w sercu zapał świeży,
Z nieświadomością ową, co neguje
Obawę, i jak niewinność, gdy wierzy
W moc własną, mięśnie i nerwy hartuje —
Ustąpił, nie chcąc się jak prosty Tatar
Narażać w zimnej mogile na katar.

XXXVII

Tam zasłoniony nieco przed gorącem
Bateryj i przed gradem kul z każdego
Bastionu, wału, strzelnicy bijącym
— Gdyż bohaterska garść nie zda jednego
Fortu, ale go okupi tysiącem
Trupa i broni się do upadłego —
Zobaczył ruskich strzelców, jak ginęli
Z ręki tych, których właśnie zabić mieli.

XXXVIII

Zawołał na nich, a na zawołanie,
Jak mówi Hotspur, „spadli nie inaczej
Jak duchy”, prędko dość, bo trzeba na nie
Podobno długo wołać, nim się raczy
Ukazać który. — Skąd to usłuchanie,
Nie wiem; może wstyd umknąć spod kartaczy
Lub moc ich zmusza ta, co pędzi trzody.
Za wodzem, a za prorokiem narody.

XXXIX

Na Zeusa! Johnson był junak nie lada,
Choć imię jego tonem się mniej gładkim
Niż Achillesa imię wypowiada.
Taki mąż w świecie dziś zjawiskiem rzadkim,
Bił i tłukł jak młot, gdy raz po raz spada
Pod ręką mistrza jednostajnym spadkiem.
Nie odmieniając twarzy, poganina
Rąbał, na miejscu stojąc jak machina.

XL

Więc gdy się „cofnął”, to z zastanowieniem
Wiedząc, że za nim są rycerze w tyle,
Którzy się zbiegli tamże pod natchnieniem
Strachu, co gniecie (jak wiatry niemile
Żołądki dzielnych, którym choć śmierć cieniem
Często przysłania zmysły, wiedzą tyle,
Że aby w śmierci obliczu nie ścierpnąć,
Trzeba stanąwszy — oddechu zaczerpnąć.

XLI

Johnson odbieżał, aby przyjść ina powrót
Z rycerstwem owym i zakończyć dramą
Potyczkę, doprowadziwszy ich do wrót,
Które Hamlet zwie „Okropności bramą”.
Rzekłbyś, że dziady jego — to był lwów ród!
A jak galwanizm13 na trupy, tak samo
Myśl jego tęga działała na żywych
I bohaterów robiła — z lękliwych.

XLII

Zatem szli chętnie pod te same strzały,
Przed którymi się rozpierzchli jak wrony;
Mimo ponętę, co się mieści w chwały
Słodkościach, mimo ten „instynkt wrodzony”,
Co krwi widokiem obudzą zapały,
Nie wspominając już ponęt mamony.
Bieżeli szukać tego w ogniu wściekłym,
Co łączy ludzi z niebem albo piekłem.

XLIII

Walili się jak łany gradem starte,
Trawa pod kosą lub pod sierpem kłosy,
W dowód, że mało życie ludzkie warte
I marny mozół, co nam bieli włosy.
Armaty tłukły jak młockarnia w zwarte
Szeregi lub jak bokser; w krwawe sosy
Padało mięso. Turcy z jednorurek
Kładli, nim który zdołał odwieść kurek.

XLIV

Za każdy profil i za każdą ścianę
Ukryty Osman uśmiercał sołdaty,
Zmiatał szeregi jak wiatr morską pianę.
W tej chwili los ów, który wplata światy
I ludy w swoje koło rozhukane,
Sprawił, że Johnson i jego kamraty
Pośród owego siarkowego tańca
Spostrzegli nagle, że są w głębi szańca.

XLV

Jeden, dwóch, pięciu, tuzin — a pochopni
Wszyscy, bo szło tu już o piękną skórę,
Ogień rozszerzał się coraz okropniej,
Lał się jak smoła na dół, tryskał w górę,
Że trudno wyrzec, kto robił roztropniej,
Czy ci, co pierwsi chcieli swą fryzurę
Wysunąć za mur i wręcz wroga siekać,
Czy ci, co jeszcze woleli poczekać.

XLVI

Ci, co się wdarli, doznali wybornej
Pomocy, głupstwem cudzym ozy przypadkiem;
Tureckie bowiem czy greckie Coehorny14
Kunsztem stawiali ostrokoły rzadkim,
Co w Belgii, Francji zdałby się potworny.
(My i w tym wielcy: masz Gibraltar świadkiem).
Na parapecie15 stały wszystkie słupki
W środku, jak gdyby spędzone do kupki,

XLVII

Tak, że zostało na prawo i lewo
Może dziesięć stóp. Tędy się wtłoczyli
Rosjanie; reszta była łatwą sprawą,
Przynajmniej dla tych, którzy jeszcze żyli:
Mogli skupieni postępować ławą.
Druga dogodność, jaką się cieszyli,
Że poprzewracać mogli kołki owe,
Prawie nie wyższe nad żyto majowe.

XLVIII

Między pierwszymi — „najpierwszy” nie powiem:
Rozumiem takiej stronności szkodliwość;
Jest to jątrzący czynnik; trzeba bowiem
Uwzględniać dumy narodowej żywość.
Pewnie by Anglik ten przypłacił zdrowiem,
Który by twierdził, drażniąc obraźliwość
John Bulla, że pod Waterloo wziął pletnie16
Wellington17 — albo prawie był kompletnie

XLIX

Zbity — i gdyby nie mocne poparcie
Takich Bűlowów, Gneisenów, Blűcherów,
Co strach rzucili w szeregi zażarcie
Walczących jak lwy głodne grenadierów,
Inny by wynik stał w dziejowej karcie,
Książę Wellington nie miałby orderów,
Nie brałby pensji z rządowej skarbnicy,
Największej, jaką płacili Anglicy.

L

Lecz co tam! Boże, strzeż króla — w ogóle
Królów — bo nie Ty, to któż im pomoże?
Słyszę, jak ptaszek wywodzi, że króle
Niedługo muszą zdjąć ludom obrożę.
Licha kobyła wierzgnie, gdy nieczule
Woźnica grzbiet jej często batem porze;
Tym nawet, których spodliła niewola,
Sprzykrzy się w końcu hiobowa dola.

LI

Lud zrazu mruczy, potem klnie, a potem,
Jak Dawid z procy, rani wielkie głowy.
W ostateczności uzbraja się młotem,
Bronią rozpaczy, i wtedy gotowy
Bunt. Obawiam się, nie jednym nawrotem
Mieć go będziemy. Nie lubię domowej
Wojny, lecz widzę, że jedynie buntem
Hańba się ziemi wykorzeni z gruntem. —

LII

Jeśli nie pierwszy, zawsze w szykach przednich
Wstąpił don Juan na mur Izmaiła,
Jakby to należało do powszednich
Czynów młodzieńca — a z nim fryców siła,
Co się liczyli też do niepowszednich.
Gorączka sławy na skroś przepaliła
Tego wojaka z odwagą zacięcia
Pełną, z sercem lwa, a twarzą dziewczęcia.

LIII

On — on był tutaj, chłopaczek pieszczony
Na łanie pięknych kobiet, miękki, tkliwy;
Teraz na szańcu stał jak wyćwiczony
Mąż i był w ogniu jak — w raju szczęśliwy;
On, nienaganny nawet z owej strony,
Którą wskazuje Rousseau podejrzliwy:
„Patrz na kochanka wtedy, kiedy zdradza”.
Nie zdradzał nigdy. Zawsze wyższa władza

LIV

Burzy go porwie albo zawieruszy
Nieszczęście, gnając nieprzepartą falą.
On tam był, gdzie się każdy łańcuch kruszy,
Gryziony ogniem, kulami i stalą,
On — tak w jestestwie swoim pełen duszy,
Zniesiony losów gwałtem, co powalą
Najtęższych, na ten życia wbiegł manowiec,
Jak ostrogami kłuty wyścigowiec.

LV

Irytowały go wszystkie przeszkody
Niby dżokeja, gdy mu się najeży
W drodze podwójny płot, a Anglii młodej
Byt od ciężaru człowieka zależy
— Lżejszy bierze tor. Nie lubił niezgody
I rzezi, tak jak wszyscy, póki świeżej
Krwi nie poczują; lecz i wtedy jeszcze
Westchnie raz po raz i przejmą go dreszcze.

LVI

Generał Lascy, z którym było ślisko,
Wsparty posiłkiem tak niespodziewanym,
Kilkosecinnym, na pobojowisko
Jakby z dobrego księżyca zesłanym,
Witał Juana, stojącego blisko,
Ufny, że miasta dobędzie przed ranem;
A wziął go trafem nie za „Bezończyka”,
Jak mówi Pistol18 — lecz za „Inflantczyka”.

LVII

Lecz że przemawiał w niemieckim języku,
Juan mający może więcej wprawy
W chińskim, wzniósł jeno dłoń do kaszkieciku,
Gdyż wywnioskował, bądź co bądź, z postawy,
Wstąg czarnych, modrych i z orderów szyku
Na piersi, i z gwiazd, i ze szpady krwawej,
Z głosu, ze wzroku, co górnie spozierał,
Że to być musi co najmniej — generał.

LVIII

Pomiędzy dwoma, którzy się językiem
Różnią, dialog krótki. Zresztą w czasie
Bitwy i szturmu, kiedy krzyk za krzykiem
Przerywa mowę i zbrodnia spełnia się
Prędzej, nim słowo wypadnie przełykiem,
Kiedy w piekielnym łączą się hałasie
Przekleństwa, jęki, wycia, strzałów burza,
Pogawędka się zwykle nie przedłuża.

LIX

Więc co ja tutaj w dwu oktawach rzekłem,
Zapewne w jednej minucie się stało.
Lecz ta minuta drobna była piekłem,
Co w sobie wszystką okropność zebrało.
Nawet kartauny19 z swym echem przewlekłem
Cichnęły w zgiełku — i ptaszynę małą
Tyle byś pewnie słyszał, co armaty,
Tam, gdzie się w śmierci stykały dwa światy.

LX

Wzięto gród. O ty, sławo, wiecznie żywa!..
„Bóg stworzył ziemię, człowiek stworzył miasta”
Powiada Cowper — a mnie się odkrywa
Znaczenie słów. tych, kiedy mi wyrasta
Ze wspomnień Roma, Babilon, Niniwa
I inne, które mógłbym liczyć na sta.
Myślę, gdy widzę w gruzach grody, dwory,
Że wkrótce znowu zamieszkamy bory...

LXI

Najfortunniejszym z ludzi obok Sulli,
Co aż do śmierci pono był szczęśliwy,
Z wszystkich, co „w czepku” na świat się wykluli,
Był generał Boon20, kentucki myśliwy.
Używał tylko na niedźwiedzie kuli,
Na wilki, rysie — i niefrasobliwy
Z dala od świata spółczesnych zapasów,
Żył w mateczniku pradziewiczych lasów.

LXII

Zbrodnia nie zaszła tam; jej meta w progu
Puszcz; za to zdrowie płynęło obficie
W krainę znaną dotąd tylko Bogu.
Jeśli jej ludzie nie szukają, życie
Oddając za śmierć — w miastach — to z nałogu
Do tej gnuśności, na której pozbycie
Sił im nie staje. Śród dębów i sosen
Ów Boon żył przeszło dziewięćdziesiąt wiosen.

LXIII

A co ważniejsza: zostawił niekrwawe
Imię, o co źli kuszą się daremno.
Zostawił sławę — i to dobrą sławę,
Bez której chwała jest bajką karczemną;
Proste, naiwne serce, czyste, prawe,
Oszczerstwa nawet nie skażone ciemną
Plamą; bo dzieckiem był ten osiwiały
Mędrzec-pustelnik, „mąż z Rossu zdziczały”.

LXIV

Prawda, że uciekł nawet od rodaków,
Gdy się rozsiedli w jego lubym lesie,
I sto mil zbieżał, aby dojść do szlaków,
Gdzie już nie było ludzi, za to gdzie się
Pokój znajdował. (Należy do braków
Cywilizacji, że nieufność niesie).
Ale gdy spotka jednego człowieka,
To się nim zajmie i czule opieka21.

LXV

Żył niesamotny: wkoło niego dzieci
Łowów, gromadka młoda i wesoła;
Słońce im zawsze młodym światłem świeci,
Smutek ani miecz nie obrażą zgoła
Pogodnych oblicz, a krew nie zeszpeci
Czoła natury ni tych ludzi czoła.
W swobodnych gajach żyli, twory wolne,
Świeże jak potok albo kwiaty polne.

LXVI

Smukły wzrost, silne ramię, noga chyża,
Wywyższały ich nad karłów natury.
Swobodna dusza, zawsze jędrna, świeża,
Bo dom ich — lasy dziewicze i góry.
Nigdy duch nie mdlał widząc, że się zbliża
Choćby śmierć; z małpiej wyzuci natury
Wielkiego świata, prości, lecz nie dzicy,
Celnie, niezdarnie strzelali z rusznicy.

LXVII

W nocy mają sen, a praca w dzień biały,
Za przewodniczkę wesołość ich wodzi.
Nie są w zbyt wielkiej liczbie ni zbyt małej,
Więc się zepsucie między nich jak złodziej
Nie wsliźnie ani spoczynek zgnuśniały
Z przepychu łowcom obcego nie zrodzi.
Błogich — ale nie próżniaczych wywczasów22
Zażywa szczęsna gmina w państwie lasów,

XVIII

Pośród natury niejarzmionej, żyznej.
Cywilizacjo! Jakież z ciebie zyski?
I ze społeczeństw wielkich? Byt zgnilizny
Pełen, głód, wojna, despotów uciski,
Żądza wyższości, bat ojca ojczyzny,
Żołdak kradnący biednym strawę z miski,
Sceny z alkowy sześćdziesięcioletniej
Pani... nimi się zwycięstwo uświetni. —

LXIX

Do miasta wkroczył wśród gorących deszczy
Pierwszy batalion, potem drugi, trzeci;
Bagnet o szalblę dzwoni, ogień trzeszczy
Na dachach, matki jęczą, małych dzieci
Stadko do nieba o ratunek wrzeszczy,
Kłęby siarkowych dymów jak zamieci
Śnieżnej wgryzają się w oczy — zawzięty
Turek nie chce zdać ojcowizny świętej.

LXX

Kutuzów, ten sam, który (prawda, wsparty
Lodem i śniegiem) wypędzi Francuzów
I zapisze się sławnie w dziejów karty,
Teraz sam w bitwie nabawił się guzów.
Jowialny był to człowiek, stroił żarty
Nawet śród bitwy — serdeczny Kutuzów!
Śmiał się, chociaż śmierć nieraz widział z bliska;
Na Kutuzowa teraz przyszła kreska...

LXXI

Pierwszy zeskoczył do głębokiej fosy,
Tuż za nim skaczą sotnie grenadiera;
Padają ludzie w grząską krew jak kłosy,
On osobiście na szaniec się wdziera,
Lecz tu kres szczęścia naznaczyły losy
(Między innymi stratę Ribeaupierra
Miano opłakać), bo Turcy, po społu
Przypadłszy, wszystkich zepchnęli do dołu.

LXXII

Gdyby nie błędne kozaków oddziały,
Co tam wysiadły zniesione wzburzoną
Falą i w wielkim skłopotaniu stały
Nie wypełniwszy, co im polecono,
I zaszły wreszcie, gdy już był dzień biały,
Ku miejscu, co się im zdawało broną23,
Wielki Kutuzów nie byłby na świecie,
Padłby, gdzie padły wojsk jego dwie trzecie.

LXXIII

Owa więc garstka na mury się wdarła,
I mimochodem zdobywszy baterią24,
Gdy w Kutuzowie już nadzieja marła,
Gdy zaczął myśleć raz pierwszy „na serio”,
Wrota mu „Kilią” nazwane otwarła
I zakończyła biedaków mizerią.
Ci, stojąc dotąd w grzęzawie po kosty,
Jęli iść naprzód przez ciał żywych mosty.

LXXIV

Dońcy lub jeśli wolicie: kozaki
(Po obu nazwach czytelnicy trafią
Do sensu; nie ma w tym ważności takiej,
Gdy politykę znam i geografią),
Dońcy, nawykli do swojej kulbaki,
Nie obeznani za to z topografią
Twierdz, poszli jednak naprzód po ukazu
Wodza i wszyscy zginęli od razu.

LXXV

Kolumna, chociaż Turek plwał ołowiem
I stalą dział i rusznic, weszła na wał, —
Myśląc, że wyjdzie stamtąd z całym zdrowiem —
I łupem, bo już Turek się oddawał.
Ale się srodze zawiodła, albowiem
Pokazało się, że Turek udawał
I wpuścił ową kolumnę w głąb szańca,
A potem zagrał psom giaurom25 do tańca.

LXXVI

Gdy ich tak wzięta „z mańki” (co niezmiernie
Przykre jest dla wojsk i pewnych biskupów).
Przede dniem wszyscy zginęli mizernie,
Nie doczekawszy zwycięstwa i łupów,
Zmarli bez jęków, drgań, a jeszcze wiernie
Po śmierci służąc, most pokładli z trupów;
Po nich z połockim swoim batalionem
Przeszedł Jezuskoj marszem wytężonym.

LXXVII

Ten dzielny człowiek nasiekł mięsa wiele
Swoim pałaszem, lecz go nie mógł spożyć,
Bo go wtem jakiś Turek trupem ściele,
Na żaden sposób nie chcąc broni złożyć.
Wały zdobyte. Kwestią w krwawym dziele
Jest, która strona ma triumfu dożyć...
Każda piędź wzięta walką i rozpaczą,
Bo ci prą naprzód, ci puścić nie raczą.

LXXVIII

— Padło też wiele innych batalionów.
Tu kronikarza zdanie zacytuję:
Nie trzeba dawać za wiele patronów
Pułkowi, co się do szturmu gotuje,
Bo gdy wypada biec i użyć szponów
Bagnetu, on się wtedy rezerwuje,
I o swe cenne życie zbyt się bojąc,
Strzela w poważnej odległości stojąc. —

LXXIX

Brygada pod dowództwem generała
Meknopa (który padł przeszyty strzały26
Kilku, gdy pomoc mu nie nadbiegała)
Poszła z innymi odważnie na wały,
Kędy bateria kartaczami plwała.
Opór Turczynów był arcywspaniały,
Mimo to wzięto bastion, choć go bronił
Seraskier27, co się już na nogach słonił.

LXXX

Don Juan, Johnson oraz inni młodzi
Ofiarowali mu pokój zaszczytny,
Lecz seraskierom zdać broń — nie uchodzi,
Przynajmniej nie zda jej Turek tak bitny.
Zginął, ojczyzny patron i dobrodziej,
Męczennik wojny hardy i ambitny.
Anglik oficer, co się nań zamierzył,
By go wziąć żywcem, upadł i — już nie żył.

LXXXI

Bowiem seraskier, tak butnie wezwany,
W odpowiedź w łeb mu z pistoletu pali..
Zaraz i inni jęli na przemiany
Przelewać bigos z ołowiu i stali,
Środek leczniczy bardzo zalecany
Na niedokrwistość. Nikt się nie ocali.
Turków trzysta set na ziemi leżało,
Seraskier dostał pchnięć szesnaście w ciało.

LXXXII

Gród zdobywany tylko krok za krokiem;
Śmierć już pijana krwią, a jeszcze wszędzie
Wre bój, ostatnim serce drga podskokiem
W piersi tych, którym wkrótce bić nie będzie.
Wojna napasła się skonów widokiem,
Naturze zdaje zagłady narzędzie;
Z gorących kałuż wstają widma zbrodni
Jak z Nilu, kiedy słońce go zapłodni.

LXXXIII

Ruski oficer, kiedy szedł — a lśnił się
Krwią — po umarłych, poczuł się za piętę
Nagle złapany zębem, co mu wbił się,
Jak kielce węża ostre i zawzięte.
Próżno klął, szarpał, broczył, z bólu wił się,
Wył jak wilk w paści złapan na przynętę,
Ząb przejął mięso, dzierżąc z całej mocy
Z rozkoszną chucią jak bajeczni smocy.

LXXXIV

Umierający Turek, gdy na głowę
Wróg mu nastąpił, rozwarł zęby chciwie
I zwarłszy, w ścięgno zatopił je owe,
Które zwie stary poeta — właściwie
Nowy anatom — ścięgno Achillowe,
I nie popuścił łupu, póki żywie;
A nawet mówią (jeśli prawda), że kły
Jeszcze odcięty łeb za nogą wlekły.

LXXXV

Bądź co bądź, faktem jest, że wojak tęgi
Na całe życie był napiętnowany,
Bo Turek wbił kły w ciało jak obcęgi
I posłał wroga między weterany.
Nie mógł wyleczyć go chirurg, choć dzięgi28
Brał grube; większej przeto wart nagany
Niż głowa, co choć od karku odcięta,
Troskliwie swego trzymała pacjenta.

LXXXVI

Mówię, jak było. Prawdziwy poeta
Kłamstwa nie znosi ani stawia na nim
Gmachów; nie jest to sztuka i zaleta
Zrobić poezję myśli rozkiełzaniem
Wolniejszą niźli proza. Chyba że ta
Fikcja ma zwać się: poetyzowaniem,
Tym smakołykiem, na którym wieszcz łowi
Jako na wędę dusze szatanowi.

LXXXVII

Gród został wzięty, ale nie poddany. —
Ni jeden Turek nie zawołał: „Łaski!”
Choć krew płynęła jak Dunaj wezbrany,
Choć mu nad głową migotały szaszki,
Stał nieugięty i niezastrachany.
Próżno powietrze napełniają wrzaski
Zwycięzcy; z jękiem ginących obrońców
Jęk słychać jegrów, grenadierów, dońców.

LXXXVIII

Bagnet żga, szabla uwija się krzywa,
Życiem człowieka szafując rozrzutnie;
Jak kiedy jesień czerwone pozrywa
Liście, nagi las przegina się smutnie
I jęczy — tak ta twierdza nieszczęśliwa,
Kiedy straciła synów, dawniej butnie
Wznosząca czoło, padła z żalem wdowy
I matki niby dąb pięciowiekowy.

LXXXIX

Bardzo to smutne dzieje, lecz nie w porem
Się wybrał wszystko spisać w jednym tomie.
Nasz świat szeroki jest bogatym zbiorem:
Dobrego, złego, najgorszego, co mnie
Melancholicznym napełnia humorem. —
W jeden ton brząkać nudzi i renomie
Poety szkodzi. Ale cóż ja winien,
Że krew, krew płynie z ulic, z wałów, z rynien.

XC

„Orzeźwiającą jest rosą” śród owych
Zbrodni dobry czyn — jak brzmi frazes modny
Naszych dni słodkich, skromnych, judaszowych,
Mdłych jak lukrecja albo piernik miodny.
Niechże ochłodzi mój rym od działowych
Ogniów rozgrzany i niech tryśnie chłodny
Strumień na bitwę i jej błogie skutki;
Bez niej poemat mój byłby przykrótki.

XCI

U wziętej baszty śród setek żołnierzy
Krwawi stos kobiet, które tam zakłuli
Zdobywcy; chciały schronić się do wieży
I wpadły pod miecz. Oko się rozczuli
Na taki widok. Piękne jak maj świeży
Dziesięcioletnie dziewczę z lękiem tuli
Pierś dygocącą do nich i twarz kryje
Na łonie matki swej, co już nie żyje.

XCII

Z błyszczącym okiem i błyszczącą bronią
Dwaj dońcy biedną zgonili dziewczynę,
Przy nich się dzikie Syberii zapłonią
Bestie ze wstydu; by też odrobinę
Mieli litości! Wilcy nie tak gonią
Trwożliwe jagnię. — A komuż tu winę
przypisać? Ludzkiej naturze czy królom,
Co zostawiają litość błędnym kulom?

XCIII

Nad małą główką szable migotały,
Włosy się wzbiły dębem w tej katuszy,
Twarz skryła między umarłymi ciały,
Gdy Juan przybiegł, spojrzał, zadrżał w duszy...
Zmilczę, co wyrzekł, aby nie struchlały
Przypadkiem dobrze wychowane uszy;
Lecz im na karki spadł z siłą obucha,
Jedyna mowa, jakiej kozak słucha.

XCIV

Tego ciął w biodro, a temu rozszczepił
Kark; wyciem swoją opiewali szkodę,
Szli do chirurga, aby im zalepił
Szczerby, należną dzikości nagrodę.
Juana zapał na chwilę oślepił,
Lecz sytuację pojął wnet i młode
Dziewczę ze stosu trupów podjął grzecznie
— O mało, że w nim nie zasnęła wiecznie.

XCV

Strach jej krew zziębił, a na marmurowej
Twarzy strużka krwi świadczyła, jak losu,
Który się zwalił na drogie jej głowy,
Była też bliska. Odrzut tego ciosu,
Co zabił matkę, w wianek purpurowy
Ubrał jej czoło, śród trupów pokosu
Związek ostatni. Tak śmierci wyrwana,
Zwróciła duże oczy na Juana.

XCVI

Gdy zamienili ze sobą spojrzenia,
W jego się oku pięknym ujawniły:
Spółczucie, rozkosz, radość z ocalenia,
A przy tym wszystkim trwoga o los miłej
Branki, co jeszcze dziecinnego drżenia
Nie mogła stłumić; oczy jej świeciły
I wyglądała twarzyczka zemdlona,
Jak z alabastru waza oświecona.

XCVII

Biegł też Jan Johnson. Już nie powiem „Janek”,
Bo by to było zbyt gminne nazwanie
W majestatyczny ów, ponury ranek,
Gdy całe pułki szły na rozstrzelanie.
Wiódł sotnie z sobą — Bellony kochanek —
I wołał z dala: „Juanie, Juanie!
Trzymaj się, bracie. Bij, a dobrze wymierz,
Przysięgam, że nas nie minie Włodzimierz29.

XCVIII

Seraskier zbity na łeb; twierdza nasza;
Kamienny bastion tylko się nie wali;
Na piramidzie trupów siedzi Pasza
I ze spokojną flegmą fajkę pali,
Choć wkoło kule padają jak kasza.
Turcy już dużo naszych wystrzelali;
Wkoło bateryj trupy, a wciąż puszki30
Biją i ludzi strącają jak gruszki.

XCIX

Chodź żywo za mną”. — Don Juan odpowie:
„Muszę się dzieckiem tym zaopiekować;
Wiedz, że tak o nie dbam, jak o swe zdrowie.
Ale ją w miejsce bezpieczne przeprowadź,
To pójdę”. — John się poskrobał po głowie,
Podszedł i jął się scenie przypatrować.
„Biedna dziewczyna! — rzekł. — Trzeba w istocie
Pomóc jej, ale jak? jestem w kłopocie”.

C

Na to rzekł Juan: „W jakim bądź sposobie
Muszę ocalić to dziewczątko ładne.
Życzę jej zdrowia dłuższego niż tobie
I sobie.” Rzekł Jan: „Nie ręczę za żadne,
Ale przynajmniej zacnie legniesz w grobie”.
Rzekł Juan: „Co tam! Padnę czy nie padnę,
Wezmę to dziecko; gdy nie ma macierzy
Ani rodzica, więc do mnie należy”.

CI

Rzekł Johnson: „Chodźmy, chodźmy, czas ucieka.
Nie przeczę — bardzo ładna jest ta mała;
Te oczy! Wybierz: tam zwycięstwo czeka,
Tutaj czyn zacny; tu litość, tam chwała.
Czy słyszysz wrzawę, jak huczy z daleka?
Nie ma wymówki; zważ: pogromca działa...
Zostałbym z tobą — ale, mój Juanie,
Gdy wezmą wszystko, cóż nam pozostanie?”

CII

Nieporuszony stał Juan — a że go
Johnson polubił, choć w niedługim czasie,
Żołnierzy kilku wziął z oddziału swego,
Co nie zdradzali żyłki, swojej rasie
Właściwej. każąc: Jeśli się co złego
Dziewczęciu stanie, rozstrzela; a zasię
Jeżeli całą przywiodą i zdrową,
Pięćdziesiąt rubli da — czestnoje słowo.

CIII

Poza tym wszystkich łupów część godziwą
W tejże proporcji, co inni dostaną.
Tedy się Juan zgodził na to żniwo
Iść, choć im co krok ludzi zabijano
Z armat, na co nikt nie zważał — nie dziwo.
Nadzieją zysku już mieli rozgrzaną
Głowę, a dziś się dzieje, jak się działo:
Jednego żołdu rycerzom za mało.

CIV

Oto zwycięstwo! Oto ten, co z chwalbą
Najdoskonalszym zwie się bożym tworem.
Bóg go dziś pewnie zwie inaczej, żal bo
Mu, że się takim stał potworem...
Lecz do powieści: Tatarski chan albo
Sułtan — tak go tu nazywam z autorem,
Którego dobrą prozę mój rym kiepski
Oddaje — nie chciał się zdać, człowiek łebski.

CV

Z nim pięciu synów. — Ma tę poligamia
Wyższość, że wolno jej zuchów napłodzić;
Nie dba o kodeks, jak u nas bigamia.
Nie mógł się z myślą porażki pogodzić,
Póki w nim żyła odwaga. Nie mam ja
Chęci Achillów, Hektorów wywodzić
Na plac, lecz cnego, starego człowieka,
Co z dziećmi miasta broniąc, na śmierć czeka.

CVI

Wziąć go to sztuka. — Rycerska odwaga,
Gdy bohaterstwo widzi uciśnione,
To je ocalić pragnie i pomaga.
Żołnierz — stworzenie z półboga złożone,
Z półzwierza: raz jak morze, gdy je smaga
Burza, zły, to znów cichy. Dąb koronę
Nawet pochyla, gdy go wiatr poruszy,
Litość w najdzikszej odzywa się duszy.

CVII

Stary chan nie chciał być wzięty. Ze wzgardą
Warunki wszystkie odrzucał i szczerze
Siekł chrześcijańskie mięso, stojąc twardo;
Jak niegdyś szwedzki król Karol w Benderze.
Synowie także stawiali się hardo,
Więc się w żołnierstwie znów zbudziło zwierzę
I miłosierna ustała cierpliwość.
Ta cnota wielką posiada drażliwość.

CVIII

Ni na Juana i Johnsona baczy,
Co go językiem Wschodu najkwiecistszym
Proszą, aby się zachował inaczej,
Bo ich przymusi, że z sercem najczystszym
Zabiją dzisiaj człowieka w rozpaczy.
On ciął, jakby był teologii mistrzem,
Zachęcał swoich i ręką, i mową,
Niby woźnica szkapę nałogową.

CIX

Nawet śród walki jednym zamachnieniem
Lekko Johnsona drasnął i Juana.
Więc — jeden z klątwą, a drugi z westchnieniem,
Widząc szał, który ogarnął sułtana,
Podnieśli szable i całym brzemieniem
Roty na tego upartego pana
Oraz na jego chłopaki ogniste
Lunęli jak deszcz na pole piaszczyste,

CX

Co zwilża i schnie. Nareszcie przykryła
Śmierć oczy wszystkim. Jeden syn od kuli
Padł, szabla piersi drugiemu przebiła.
Najładniejszego bagnetem zakłuli,
Piąty, którego niewierna zrodziła
I był ułomny, więc nań w domu szczuli,
Gardząc biedakiem, tu jednak uronił
Życie dla ojca, który się zań płonił.

CXI

Najstarszy — Tatar z duszy i wejrzenia,
Wróg Nazarenów, tak srogi z natury,
Że go mógł prorok użyć do krzewienia
Wiary — nie marzył jak o pięknych huri,
Co ścielą łoże temu, który zmienia
Ziemię dla raju; a tak owe córy
Edenu umią31 wabić, że dokażą
Wszystkiego swoją urodziwą twarzą.

CXII

Na co młodego pożądały chana
W raju — zgadywać nie śmiem, piękne panie.
Wolą podobno krzepkiego młodziana
Niż suchych starców o zwiędłym kolanie,
Dlatego gdy po nocnej bitwie z rana
Pójdziesz oglądać trupy na majdanie,
Ujrzysz: na kilku leciwych żołnierzy
Wiele tysięcy młodych chłopców leży.

CXIII

Huri jest panną bardzo samolubną
I często żonom młodych mężów kradnie,
Nim w dniu wesela kwiatu szczęścia skubną;
Innych, gdy księżyc ich już z tuszy spadnie,
Innych w dwudziestą rocznicę poślubną,
Gdy do wolności westchną — co nieładnie.
Owóż: hurysa, lubiąca łakotki,
Chce pierwsza zerwać z drzewa owoc słodki.

CXIV

Więc z hurysami w głowie syn Nogaju,
Posiadacz czworga niewiast jak maliny,
Żwawo na boski ślub śpieszył do raju. —
Choć nasza wiara z tego stroi drwiny,
Powiem, że właśnie huri w owym kraju
Taką walk żądzę wpajają w Turczyny,
Jak gdyby rzeczą nie było powszednią,
Że nie ma siedmiu nieb, lecz spólne jedno.

CXV

W cudnym widzeniu wzrok mu się zamroczył;
Kiedy bagnetem ugodzony ginął,
Zawołał jeszcze: „Ałłah”, i już zoczył
Raj, jak się z mglistych swych zasłon odwinął
I jednostajnej wieczności otoczył
Blaskiem bez końca. On w tę jasność wpłynął,
Z prorokiem, huri, świętymi się złączył
W jeden rozkoszny chór i drgnął, i skończył.

CXVI

Ale oblicze mu się słodko śmieje. —
Dawno zapomniał hurys chan sędziwy;
W synach miał rozkosz swoję i nadzieję,
Bo rośli wokół niego jak oliwy.
Więc gdy obaczył, że i ten się chwieje
I jak podcięty dąb pada nieżywy,
Struchlał i zwrócił wzrok i twarzy bladość
Na swoją pierwszą i ostatnią radość.

CXVII

Gdy szablę spuścił, wciąż jeszcze gotowi
Byli żołnierze, widząc, jaki grał się
Dramat, mieć litość, jeśli pardon powie,
Nie „precz”, jak przedtem. Ale Turek zdał się
Nic nie spostrzegać i serce starcowi
Biło i dotąd niewzruszony — chwiał się,
Oczyma liczył martwych dzieci zwłoki,
Aż poznał, że jest sam jak świat szeroki...

CXVIII

Wziął go przelotny strach, nagle poskoczył
Śmiało jak młodzik spragniony wawrzynów,
A nieostrożnie jak motyl, gdy zoczył
Świecy zdradny blask — lufy karabinów
Porwał i w piersi całą mocą wtłoczył
Bagnety, które mu zabiły synów;
Spojrzał na swoich gromadkę kochaną
I wytchnął życie jedną wielką raną.

CXIX

I dziw powiedzieć, że ta znieczulona
Rota, co nie dba o płeć ani o wiek,
Widząc, jak leżąc pośród dzieci kona
Ten stary, bronią ich przebity człowiek,
Stała przejęta grozą, zawstydzona;
A chociaż łzami nie zwilżyli powiek
Ni oczu krwawych sczernionych płomieniem,
Uszanowali tę chwilę milczeniem. —

CXX

Jeden się jeszcze bastion nie poczytał
Za zwyciężony; tam spokojny pasza
Raz po raz ogniem napastników witał
I kazał swoim nie szczędzić pałasza.
Nareszcie zstąpił do armat i pytał:
„Co słychać? Czy już wzięta twierdza nasza?”
Gdy powiedziano: tak, do Rosjan agę32
Słał, że się podda, i dawną powagę

CXXI

Przybrał, a zanim wrócą, pod tę chwilę
Siedzi śród ruin i ogniem się poi
Ssanego z szyi wężowej nargile33...
— Podobnej sceny nie widziano w Troi! —
W marsowy spokój twarz przystroił mile,
Filozof, brodę głaszcze i ze swojej
Fajki wypuszcza krągłe dymu sztuki,
Jakby trzy życia miał, z trzema buńczuki.

CXXII

Izmaił wzięty. Choćby się chciał dalej
Bronić, to jakaż w wyniku różnica?
Opór odważnych twierdzy nie ocali.
Izmaił wzięty. Srebrny sierp księżyca
Upadł, na wieży już krzyż zatykali
Krwawy — nie zbawczą krwią. Parność przesyca
Powietrze. Łuny czerwonej szeroki
Blask się odbija w jeziorze posoki.

CXXIII

Wszystko, przed czym się myśl szlachetnych wzdrygnie,
Czym się bydlęcy człowiek kiedy skalał,
Co się czytało lub śniło w malignie,
Co by mógł zdziałać czart, gdyby oszalał,
Czego najśmielsze pióro nie doścignie,
Wszystko złe, którym szatan piekło zalał,
Wszystek grzech, którym człowiek świat bezcześci,
W tym jednym miejscu, w jednym dniu się zmieści.

CXXIV

Że gdzieś zaświta uczucie, a wreszcie
Żal, litość, z krwawych więzów się wywinie
Szlachetne serce; przepuści niewieście
Albo starcowi lub małej dziecinie,
Cóż to stanowi w zrujnowanym mieście,
Gdzie tysiąc węzłów krwi i serca ginie?
Patrz, lwie paryski, londyński bankierze,
Co wojna niesie twym nudom w ofierze!

CXXV

Kiedy przeglądasz gazeciarskie szmatki,
Nie wiesz, wiele się nieszczęść składa na nie.
Pomyśl, że chodzą po świecie wypadki:
Może też na cię wojna niespodzianie
Spaść — a tymczasem Castlereagh, podatki,
Długi niechaj ci zastąpią kazanie,
Czytaj w swym sercu i głodnych Erynu34
Karm Wellingtona liściami wawrzynu.

CXXVI

Lecz lud, co chce stać w wielkich ludów rzędzie,
Kraj kocha, gardzi rewoltą przebrzydłą,
Ma ideały, jakich nie pozbędzie.
Muzo, weźmij ich na polotne skrzydło,
Choć spustoszenia szarańcza obsiędzie
Łany. Do plonów lgnąc, głodu straszydło
Nie wniesie smutku na stół ojca ludów:
Eryn mrze, Jerzy waży dziesięć pudów. —

CXXVII

Tak to upadła świetność Izmaiła,
Potrzeba i mnie, abym skrzydła zwinął.
Toń rzeki łunę pożarów odbiła,
Krwią purpurową modry Dunaj spłynął.
Tu, ówdzie jeszcze dzika tłuszcza wyła
Śród jęków, lecz huk armat słabnął, ginął.
Kilkuset żyło z czterdziestu tysięcy
Obrońców; reszta nie jęczała więcej.

CXXVIII

A tu pochwalić muszę w jednym względzie
Zachowanie się rosyjskich żołnierzy;
Cnotę, która dziś nader cenna wszędzie,
Uznania kilka słów jej się należy.
Rzecz delikatna — i rym takim będzie...
Czy to chłód zimy, a lekkość odzieży,
Niewczasy, lichość strawy... coś się stało:
Wściągliwi, gwałtu zadawali mało.

CXXIX

Nasiekli dużo, kradli i palili,
Tu, owdzie wypadł także czyn drażliwej
Natury, lecz się wybryków chronili,
Do jakich skłonny Francuz bardzo żywy,
Gdy weźmie miasto. Nie widzę w tej chwili
Przyczyny — litość chyba lub dotkliwy
Mróz. Padło zatem ofiarą czterysta
Panien, a reszta pozostała czysta.

CXXX

Omyłki też się zdarzały w ciemnicy,
Z braku latarni lub delikatnego
Gustu; w grubej mgle trudno dojść różnicy
Wieku — a zresztą nie trzeba i tego:
Z pośpiechu błądzi się nawet przy świecy,
Co ma cnotliwą czystość strzec od złego,
Ogółem panien sześć, każda o sześci
Dziesiąt lat, zbyło swej dziewiczej cześci.

CXXXI

Lecz panująca była wstrzemięźliwość;
Więc wywołało to rozczarowanie
Dam, które czuły jakąś kłopotliwość,
Jakiś niedosyt życia w wolnym stanie,
I już gotowe były mieć cierpliwość,
Gdyby Bóg raczył zesłać pokaranie.
W gruncie z niknącą wstydliwością czuły,
Że najlepszy ślub — sabiński, bez stuły.

CXXXII

Słyszano także pomruki w gromadce,
Wdów jeszcze krzepkich, co się kryły w cienie
(Niestare wdowy są jak ptaki w klatce):
„Kiedyż, u licha, zacznie się gwałcenie?...”
Lecz śród rabunku i rzezi, jak w jatce,
Cielesna rozkosz jest w niewielkiej cenie.
Więc czy uciekły przed zniewagą — sądzę,
Że... że uciekły; może jednak błądzę.

CXXXIII

Zwycięzcą został na placu Suwarów,
Godny następca Dżengów i Timura.
Ledwie ucichły działa, a pożarów
Na dachach moszej35 zakwitła purpura,
Pisał do wielkiej następczyni carów
Depeszę jednym pociągnięciem pióra:
„Bogu, carycy sława. Razem, święty
Boże, imiona te!...) Izmaił wzięty”.

CXXXIV

Wyrazy nie mniej groźne jak płomienny
Napis ów, który Daniel odcyfrował:
Mane i Tekel, zniszczeniem brzemienny.
— Broń Boże, abym tu kaznodziejował.
Co czytał Daniel, to był rozkaz dzienny
Pana; a prorok z grozą nie żartował
I kłamstw nie zmyślał. Lecz ten najswobodniej
Składał rym — drugi Nero przy pochodni

CXXXV

Ogniów, pieśń z natchnień wojennej ekstazy.
Dziś jej nie śpiewa nikt, lecz zapomnianą
Nie będzie, bo ja, ja nauczę głazy,
Jak mają walczyć przeciwko tyranom.
Niech świat wie, czyśmy nie mieli odrazy
Do tronów; tę pieśń przyszłym ziemi panom
Przekażę; niech się dowiedzą, co przebył
Ten nasz glob, kiedy jeszcze wolny nie był.

CXXXVI

Nie nam dzień wielki. Wy go dożyjecie;
Ale że w waszym wieku doskonałym
Nikt nie uwierzy, że było na świecie
Tyle zła, więc wam na dowód spisałem.
Oby w niepamięć wpadło! Gdy stulecie
Wasze przeczyta, niechaj tym zdziczałym
Pogardę rzuci, jak dzikim plemionom,
Co się malują — lecz nie krwią czerwoną.

CXXXVII

Gdy wam ktoś będzie prawił o wielkości
Tronu i tego, co go sobą zdobił,
Spojrzycie, jak my na mamuta kości,
Dziwiąc się, co twór taki w świecie robił;
Spojrzycie, jak my na pozostałości
Egiptu, który hieroglify żłobił
Na piramidach, i pytać będziecie:
Do czego służył taki sprzęt na świecie?...

CXXXVIII

Słuchaczu miły! Wypełniłem swoje,
Przynajmniej to, com przyrzekł w pierwszej pieśni.
Miałeś miłości, podróże i boje;
Spisałem wszystko, a z epickiej cieśni
Nie wychodziłem, bo o prawdę stoję,
Toteż nie zmyślam jak moi rówieśni
I poprzednicy. Nieuczenie graję,
Czasem Apollo bandurkę mi daje,

CXXXIX

Na której brząkam, śmieję się i płaczę. —
Co się w przyszłości z bohaterem stanie
Tej wierszowanej zagadki, słuchacze
Wnet się dowiedzą. Teraz rozigranie
Szału uciszę, ukoję kartacze
Na gruzach miasta, bo mam oto w planie
Zrobić Juana oddawcą depeszy
Wodza, którą się Petersburg ucieszy.

CXL

Polecono mu zaszczytne zadanie,
Okazał bowiem odwagę i litość;
Ostatnią lubią nawet chrześcijanie,
Kiedy złożyli piekłu należytość
Złości. — Prócz tego otrzyma uznanie
Za kawalerską swą pieczołowitość,
W czym mu się większa nagroda zawiera.
Niż w zasługowym krzyżu Władymira.

CXLI

Sierotka poszła w świcie protektora;
To był dziś jej dom, ojczyzna, rodzina;
Jej drodzy, tak jak familia Hektora,
Zginęli w szturmie. Dzisiaj już ruina
Tam, gdzie ojcowski jej dworzec stał wczora
Z meczetu nigdy już śpiew muezina
Nie zabrzmi... — Juan łez kilka uronił,
Przysiągł pilnować córki — i pogonił.

jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
Wordly, właśc. William Wordsworth (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski] ↩
cyferblecie — dziś popr. forma Msc.lp: cyferblacie. [przypis edytorski] ↩
zegaru — dziś popr. forma D.lp: zegara. [przypis edytorski] ↩
czyn (ros.) — ranga, szczególnie ranga urzędnicza. [przypis edytorski] ↩
płochy (daw.) — lekkomyślny a. zmienny. [przypis edytorski] ↩
Molwitz — Małujowice, miejsce bitwy z 10 kwietnia 1741 r. wojskami austriackimi a pruskimi; dowództwo tych ostatnich z rąk króla Prus Fryderyka II przejął w pewnym momencie feldmarszałek von Schwerin. [przypis edytorski] ↩
kobuz — ptak drapieżny z rodziny sokołowatych. [przypis edytorski] ↩
Dydona — postać z Eneidy Wergiliusza, założycielka i królowa Kartaginy. Główny bohater poematu, Eneasz, zakochał się w niej, po czym ją porzucił, by spełnić swoje przeznaczenie, jakim było założenie Rzymu. Dydona z rozpaczy popełniła samobójstwo na stosie. [przypis edytorski] ↩
kozerna (daw.) — karta atutowa. [przypis edytorski] ↩
Pall-Mall — ulica w Londynie, w dzielnicy Westminster. [przypis edytorski] ↩
kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
galwanizm — oddziaływanie prądu elektrycznego. [przypis edytorski] ↩
Coehorn, Menno van (ok. 1641–1704) — holenderski specjalista od fortyfikacji. [przypis edytorski] ↩
parapet — tu: zwieńczenie muru obronnego. [przypis edytorski] ↩
pletnie (daw.) — baty. [przypis edytorski] ↩
Wellington, właśc. Arthur Wellesley, 1. książę Wellington (1769–1852) — arystokrata, wojskowy i polityk, dowodził siłami brytyjskimi w bitwie pod Waterloo. [przypis edytorski] ↩
Pistol — postać z dramatu Williama Shakespeare’a Henryk VI. [przypis edytorski] ↩
kartauna — rodzaj działa ładowanego od przodu. [przypis edytorski] ↩
Boon, Daniel (1735–1820) — dowódca, który pokonał Indian w Kentucky. [przypis edytorski] ↩
opieka — dziś popr. forma 3 os.lp cz. ter.: opiekuje. [przypis edytorski] ↩
wywczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski] ↩
brona (daw.) — brama. [przypis edytorski] ↩
baterią — dziś popr. forma B.lp: baterię. [przypis edytorski] ↩
giaur (tur.) — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski] ↩
strzały — dziś popr. forma N.lm: strzałami. [przypis edytorski] ↩
seraskier (tur.) — wezyr dowodzący armią. [przypis edytorski] ↩
dzięgi (z ros.) — pieniądze. [przypis edytorski] ↩
Włodzimierz — tj. rosyjski order św. Włodzimierza. [przypis edytorski] ↩
puszka (z węg.) — armata. [przypis edytorski] ↩
umią — dziś popr.: umieją. [przypis edytorski] ↩
aga (tur.) — dowódca janczarów, tj. piechoty tureckiej. [przypis edytorski] ↩
nargila — fajka wodna. [przypis edytorski] ↩
Erynu — tj. Irlandii. [przypis edytorski] ↩
moszej — zniekształcone mosques, tj. meczetów. [przypis edytorski] ↩