Ciężkie czasy

1. LECHICKI, obywatel ziemski
2. JULIUSZ, jego syn
3. BRONIA, córka
4. KWASKIEWICZ
5. PETRONELA, jego żona
6. LEONIDAS, syn
7. ŻURYŁO
8. KAROL, jego syn
9. BAJKOWSKI
10. GIĘTKOWSKI
11. AURORA, jego żona
12. IDALIA, córka
13. NATALKA
14. MATLACHOWSKI, ekonom
15. SŁUŻĄCY
16. LOKAJ

wybiega z drugich drzwi po lewej i biegnie prędko do okna na prawo

Ktoś przyjechał... Ucieszona. To Karol!... I jeszcze ktoś z nim... To pewnie jego ojciec... Zwraca się do głównych drzwi i ujrzawszy wchodzących, mówi tonem zdradzającym uciechę, a zarazem zażenowanie. A! Kłania się.

Ojcze, to właśnie panna...

Bronia, co?

Witam panów. Ojczulek w polu, przy żniwie, ale zaraz poślę po niego...

A to po co!... My możemy poczekać. Robota pilniejsza niż goście. Tymczasem sobie, ot, z córunią pogadamy...

Niechże panowie siadają.

O! Tak na nic, moja panienko! Tu, przy mnie, bliżej... Bierze ją za rękę i sadza przy sobie. Tak. Muszę ci się przecież przypatrzeć. Mój Karol nagadał mi tyle o twoich wdziękach i przymiotach, że taki i mnie wzięła w końcu ciekawość zobaczyć to cudo, co się jemu tak spodobało. Bo choć z ojcem znamy się nie od dzisiaj, ale ciebie, aniołku panie, nie miałem jeszcze przyjemności.

Byłam kilka lat na pensji.

Dalibóg, nie dziwię się, że mój chłopak stracił głowę i serce zaprzepaścił. Jest dla kogo... No, no, nie rumień się poziomeczko, mnie staremu wolno mówić takie rzeczy. Ta to ja tobie już jakby drugi ojciec. A jakże... Bo ja tu przyjechałem w intencji oświadczenia po formie mego kiełbia i jeżeli twoja rodzina się zgodzi, tak dawaj od razu po żniwach na zapowiedzi i weselisko. A jakże... Filuternie. Chyba że wam nie pilno i wolicie może poczekać rok, dwa...

A niechże Bóg broni!

Ty siedź cicho, rozumiesz? Ja się Broni pytam.

Ja tak samo jak pan Karol.

A! skoro tak, to zgoda. Przyciąga ją z wolna do siebie i głaszcząc po włosach lub po ręce, mówi: Tylko ty może imaginujesz sobie, że małżeństwo to ziemia obiecana, mlekiem i miodem płynąca, gdzie manna z nieba i pieczone gołąbki same do buzi wpadać będą? Hę! Co? Bo to teraz panny najczęściej idą za mąż, jak nie przymierzając Żydzi za Mojżeszem, aby tylko co prędzej wyrwać się z niewoli egipskiej, spod władzy mamy i papy, a potem dopiero krzywią się, narzekają i bunty wyprawiają biednemu Mojżeszowi.

Ja mojemu Mojżeszowi buntu robić nie będę.

U nas — widzisz — nie tak wesoło, jak u was, mało kto bywa.

To lepiej. Będziemy mieli więcej czasu dla siebie.

I gospodarstwa trzeba przypilnować, wszędzie zajrzeć, rano wstać...

Panna Bronia zawołana gosposia, żeby ojciec wiedział, jakie ciastka piecze...

Także strzelił. Jemu się zdaje, że jak panna smaży konfitury i dobre ciastka piecze, to już gospodyni całą gębą. A to tylko zabawka, i do tego kosztowna zabawka, bo cukru nastarczyć nie można. Do Broni. A u mnie, widzisz, aniołku, oszczędność to grunt. To mój nałóg, moja choroba. A jakże...

To cnota, proszę pana...

Cnota — powiadasz. Brawo, dzieweczko! Głaszcze ją po włosach. Czekaj, będziemy razem praktykować tę cnotę. Przysuwa się do Broni. Widzisz, moja nieboszczka żona, jak za mnie poszła, to także nie bardzo umiała liczyć się z groszem, bo była przyzwyczajona u rodziców żyć szumnie, po pańsku. Bywało, jadę do miasta, a ona wali mi od razu na konotatce całą litanię sprawunków, cukry, panie, kawy, czekolady, jakieś bakalie, różnych delikatesów, że kilkudziesięcioma reńskimi by się nie okupił. Przysuwa się i mówi przebiegle. Ale ja wziąłem się, uważasz, na sposób. Udałem, uważasz, żem tego zapomniał, tamto przeoczył i gdzie stało dziesięć, tam ja niby zera nie dojrzał... ot tak, niby z głupia frant — uważasz? Czasem nawet całą notatkę zgubił... a jakże. Były z tego potem lamenty, sceny, narzekania — no, ale koniec końców, jak nie było, to musiało się obejść bez tego i owego, a pieniądze taki zostały w kieszeni. O!... Ty się śmiejesz, aniołku? Myślisz sobie: ot, stary kutwa, łakomił się na głupich kilkanaście reńskich. A wiesz ty, aniołku, że ja z tych małych oszczędności przez dziesięć lat uzbierałem wyprawę dla mojej Joasi?

Czy być może?

Tak, tak. A moja kobiecina, jak się potem włożyła do gospodarstwa, jak zaczęła, z przeproszeniem, karmić wieprze, tuczyć indyki, hodować kury, sprzedawać nabiał, jarzyny, panie, to z tego posag dla córki uciułała. Tak, tak, bo kobieta to ważna figura w gospodarstwie, a jakże... Mąż trzyma jeden węgieł domu...

A żona trzy. Tak babunia zawsze mówi.

Prawda, zapomnieliśmy o babuni.

Biedaczka, chora teraz...

Wiem, wiem — paraliż w nogach — mówił mi Karol...

Od trzech miesięcy nie rusza się z pokoju.

Ta zaprowadźcież mnie do niej, bo przede wszystkim od niej nam zacząć należy i poprosić o pozwolenie i błogosławieństwo. Gdzież się to idzie?

Tu na lewo. Otwiera drugie drzwi z lewej. Proszę panów.

Panienko, panienko!

Zaraz. Do Karola. Zaprowadź pan ojca do babci, ja tam zaraz przyjdę. Po wyjściu Karola, do Matlachowskiego. Co takiego? Czemu pan Matlachowski taki pomieszany?

Gdzie starszy pan, proszę panienki?

Przy żniwie, pod lasem. Co się stało?

Głupstwo się stało, proszę panienki. Pan Juliusz sprzedał Żydom gaj brzozowy.

Gaik babuni? To niepodobna!

Widziałem na własne oczy, panienko. Jadę ja sobie z jarmarku, patrzę, a tu Mośkowi ludzie cechują1 siekierami najstarsze drzewa do wycięcia. Dalej ja na nich, powiadam: a wy łotry, powiadam, kto pozwolił? A Mosiek kontrakt mi pod nos pakuje, gdzie stało czarne na białym, że pan Juliusz sprzedał las za dwa tysiące papierków.

Ojciec na to nigdy nie pozwoli, bo gdyby się babunia dowiedziała... Chryste Jezu, co by tu było. Niech tylko pan Matlachowski prędko ojca sprowadzi, on już na to poradzi. Tylko prędko, mój Matlachowski. Ojciec jest pod lasem. Idąc na lewo do drugich drzwi, mówi z dziecinnym zakłopotaniem, składając ręce. Boże! Boże! Co ten Julek porobił.

Ba, to pytanie, czy pan starszy będzie mógł teraz zabronić, skoro już raz oddał synowi gospodarstwo. Niepotrzebnie się pospieszył — i mnie się widzi, że on tego gorzko pożałuje, bo choć pan Juliusz skończył niby tam jakieś akademie rolnicze, to jeszcze pytanie, jaki z niego będzie gospodarz. Patrząc w okno. A! otóż i nasz pan. Ba, cóż z tego, kiedy z panem Juliuszem. Jakże mu tu teraz powiedzieć.

Więc powiadasz, że wszystko dobrze poszło?

Jak najlepiej. Podanie moje o pożyczkę melioracyjną zostało na sesji nadzwyczaj dobrze przyjęte; dyrektorowie obiecali mi pusować2 tę sprawę, jak tylko hipoteka zostanie przepisaną na moje nazwisko.

To nastąpi najdalej za miesiąc.

Wtedy bierzemy pożyczkę i rozpoczynamy akcję na wielką skalę; budujemy młyn parowy, zaprowadzamy kulturę chmielu i hodowlę poprawnej rasy bydła, wołów wypasowych, drenujemy łąki... słowem, gospodarstwo en gros3... po amerykańsku, które według mego obliczenia powinno nam przynosić rocznie, à peu près4, co najmniej piętnaście tysięcy netto.

Co ty gadasz? Ależ to świetny interes!

Mam ja tu jeszcze świetniejszy na myśli. Wstaje i zbliża się do ojca. Zawiozłem do Lwowa próbki naszej glinki spod lasu. Jeżeli analiza chemiczna potwierdzi moje domysły, że to glinka porcelanowa, w takim razie zakładamy na akcje wielką fabrykę porcelany — a to znaczy miliony, mój ojcze.

Miliony, powiadasz?... Tylko czy my podołamy temu wszystkiemu... czy to nie będzie za wiele naraz?

Trzeba nagrodzić czas stracony. Za długo siedzieliśmy z założonymi rękami. Musimy teraz rozpocząć działalność na wszystkich punktach, rozwinąć wszystkie żagle, aby dojść do czego. Podaje ojcu cygara. A może ojciec...

Pi, pi — cóż to za paradne cygaro!

Smakuje ojcu? Siadając, mówi obojętnie. Prawdziwe hawanna. Setka po 80 florenów. Kupiłem kilka pudełek.

Bój się Boga, Julku, ależ to zbytek.

Ale zbytek konieczny, bo jak cię widzą, tak cię piszą; a często trafi się interessant6, któremu trzeba zaimponować dobrym cygarem. Praktyczność przede wszystkim.

A!... Matlachowski. Wróciłeś już? No, cóż takiego? Cóż Matlachowski takie miny stroi, jakby połknął żywego węgorza?... Widząc, że ten daje mu znaki, że chce coś powiedzieć, zbliża się. O cóż idzie? Słucha, co mu Matlachowski szepcze. Ależ nie pleć głupstwa!... Z uśmiechem do Juliusza. Słyszysz Julek, co ten gada, żeś Mośkowi sprzedał las brzozowy — także7 palnął.

Co Matlachowski miesza się w nie swoje rzeczy? Matlachowski niech sobie idzie pilnować ludzi, a nie wtrąca się do tego, co do niego nie należy.

Do usług pańskich... Kłania się nisko i odchodząc, mówi na stronie A co? Nie mówiłem? Oj, będzie bieda!

Jak to? Więc ty może naprawdę chciałbyś sprzedać ten las?

Już sprzedałem.

Sprze-da-łeś?!

No, dlaczegóż miałbym nie sprzedać? Las był nieużyteczny, a że mi dobrze zapłacono...

Ależ to ulubiony lasek twojej babki — relikwia najdroższa, świętość prawie, bo to pamiątka po nieboszczyku jej mężu. Tam prawie każde drzewo jego ręką sadzone, każda piędź ziemi jego potem oblana, każda ścieżka przez niego wydeptana.

Więc cóż z tego? Więc mam nie ścinać drzewa dlatego, że mój dziad go sadził? Że się pocił przy nim? No, to oprawmyż w ramki pola, lasy, postawmy za szkłem i nie tykajmy tych świętości.

Julku — nie mów tak.

Ależ bo nie rozumiem doprawdy tego rodzaju sentymentalizmu. To właśnie nasze nieszczęście, nasza choroba, że zawsze i wszędzie rządzimy się tylko sercem, a nie głową. Jesteśmy sentymentalni w polityce, w gospodarstwie, w interesach, we wszystkim — i to nas gubi. Musimy być praktyczni, mój ojcze, to jest warunek sine qua non8.

Możemy być praktyczni — zgoda. Ale uszanujmy to, co szanować należy.

Ostatecznie, czy ojciec oddałeś mi gospodarstwo, czy nie?

No, oddałem.

Więc pozwólże mi ojciec gospodarować tak, jak ja uważam za najlepsze.

Ależ tu o babkę idzie.

Już ja babkę biorę na siebie i sam jej to wytłumaczę.

To Kwaskiewicz z żoną i synem. Przyjechał pewnie na te narady.

Na jakie narady?

Jak to? Nie pamiętasz? Wszakże sam zwołałeś na dziś posiedzenie względem założenia tego banku ratunkowego dla szlachty.

Ah, sacre bleu9, na śmierć zapomniałem. Niech ich ojciec przyjmie tymczasem, bo ja muszę trochę wypocząć, przebrać się...

Dobrze, dobrze — już ja ich tu zabawię.

Julek! Julek!

A! to ty!

Mój kochany, odpisz ty już raz co tej Natalce, żeby mnie nie męczyła ciągle swoimi listami. Wczoraj znowu pisała do mnie, zapytując, co się z tobą dzieje, czyś chory lub gdzie wyjechałeś, że jej nie odpisujesz.

Głupia dziewczyna. Cóż ona sobie myśli, że ja wiecznie będę się nią zajmował?

A ja ci mówiłem, że niepotrzebnie zaawanturowałeś się w tę znajomość.

To był rodzaj sportu, mój drogi. Widziałeś przecie, że o posiadanie Natalki dobijała się cała złota młodzież, synowie najpierwszych rodzin w Wiedniu. Zdystansowałem Niemców i zdmuchnąłem im dziewczynę sprzed nosa. Zadałem tym niemało szyku wtedy. Ale teraz inna rzecz. Odkąd wstąpiłem na drogę pracy i obowiązków, znać jej nie chcę i nie mogę. Nie wypada mi.

To bardzo ładnie z twojej strony. Ale cóż ja mam robić z listami tej facetki?

Rób tak jak ja. Rzucam listy do kosza, nie czytając ich wcale.

Tak, tylko czy ta panna da się tak łatwo skwitować ze swoich pretensji. Taka awanturnica gotowa się na wszystko odważyć — i może być bieda. Spostrzega wchodzących. Oj, Kwaskiewiczowie. A niechże, ja uciekam, bo jakby mnie baba złapała i zaczęła opowiadać o swoim Leonidasie, nieprędko bym się wydostał.

Więc państwo prosto ze Lwowa? No to musieliście tam gdzie spotkać mego Julka, bo on co tylko wrócił stamtąd.

A! Widzieliśmy, widzieliśmy pana Juliusza.

Psyjechaliśmy tym samym pociągiem.

Tylko że pan Juliusz nie raczył nas widzieć, bo on jechał pierwszą klasą.

Pierwszą klasą? Patrzcie państwo — a to wygodniś.

Ja tam i tsecią bym się nie zenował, bo nie miejsce cłowieka, ale cłowiek miejsce zdobi.

Słyszysz pan? On by się i trzecią nie żenował.

Bo się do tego w szkołach przyzwyczaił, gdzie dostawał zawsze trzecią klasę.

Jasiu!

Mój ojce, wyprasam sobie podobne psytycki.

Nie zapominaj, że to już nie smarkacz żaden, tylko mężczyzna, co się zowie.

I cóż z tego? Chłopczysko wyrosło jak szparag, a pożytku z niego żadnego. Niczym nie jest, nic nie robi.

Leonidas nic nie robi! — Jasiu! Jak możesz tak mówić...

Jestem cynnym cłonkiem Towarzystwa Oświaty Ludu.

Uczy chłopstwo, jak pana szanuję.

A sam nic nie umie.

Ja pokazę światu, co mozna zrobić z nasego ludu.

Zrób ty pierwej co z siebie, trutniu jakiś — to będzie lepiej.

Brawo! brawo!

Oświata ludu to dziś najwazniejse zadanie społecne.

Bo trzeba panu wiedzieć, że to teraz bardzo w modzie, zajmować się chłopstwem.

Ludem, ludem, mamecko.

Hrabianka Irena sama własnoręcznie haftuje szkaplerze dla wiejskich dzieci i uczy je wierszy, a jej brat fotografował się w towarzystwie swoich parobków, jak pana szanuję, na własne oczy widziałam.

„Z polską ślachtą — polski lud”, jak powiada nas wiesc nieśmiertelny.

Słyszysz? Jak ty powinieneś być dumnym z takiego syna.

Że osioł szkół nie skończył, mam być z czego!

Jasiu!

Daj, mamecko, pokój. Tatko, notorycnie znany pesymista, nigdy z nicego nie zadowolony, to wiadoma zec!

Masz słuszność. Szkoda słów. Chodźmy lepiej do babci przywitać się.

Sanowanie.

Ot, masz babskie wychowanie. Przewróciła chłopakowi w głowie i zrobiła z niego dziwoląga — zero kompletne. Mój Boże, jaka to różnica z twoim.

No, Julek znacznie starszy.

Co to znaczy? Czego się Jaś nie nauczył, tego się Jan nie nauczy. Już ja z niego pociechy się nie doczekam. Myślałem, że we Lwowie uda mi się wpakować go do jakiego banku. Ale gdzie tam. Tam takich osłów jak on, co szkół nie pokończyli, setki szlifuje bruki i czeka na posady. Dlatego przyjechałem do ciebie, mój Olesiu. Przysiada się do niego. Może by się dało umieścić go przy tym banku ratunkowym, co twój Julek ma nam założyć. Za bądź co, byleby się zaczepił.

Ależ bank, mój kochany, nie jest towarzystwem dobroczynności, jeno instytucją finansową do ratowania szlachty.

Ta to on przecież także szlachcic, a jakże, szlachcic z dziada, pradziada. Więc ratujcież mi chłopca, żeby nie zmarniał, bo ja, dalibóg, rady sobie już dać nie mogę. Wioszczyna, panie, obdłużona, dochody lichwa zjada. Służący wnosi na tacy wino, ciasta i przekąski. Lechicki napełnia kieliszki, Kwaskiewicz mówi dalej. Kto nie chce, to udrze teraz tego biednego szlachcica. Grady go młócą, powodzie zalewają, podatki męczą, dzienniki besztają10, wszystkie plagi egipskie na tę nieszczęśliwą szlachtę. Jeżeli Pan Bóg się nie zlituje i nie zrobi z nami jakiego cudu, to dalibóg skapiemy11 marnie.

Niech Bóg broni, okropnych doczekaliśmy się czasów.

Serwus oberwus. Comemnt vous portez-vous12. Jak się masz, stary, daj pyska!

Bajkowski!

Jak się masz? Ha! ha! I Kwaskiewicz tutaj! Podaje mu rękę. Serwus oberwus. Comment vous portez-vous. Jak się masz, stary. Daj pyska!

Może kieliszeczek?

Bon13.

No, jakże tam jarmark?

A niech go tam siarczyste pioruny!

Cóż, nie udał się?

Jakże się miał udać, kiedy żydowskie święta, a myśmy o tym na śmierć zapomnieli.

No, to właśnie dobrze.

Diabła starego tam dobrze. Szlachcic bez Żyda, to jak bez prawej ręki. Żydów nie było, więc i kupców nie było. Koni multum, szlachty jakby nasiał, a kupować nie miał kto, ani faktorować, bo Żydy świętowały.

Oj, te Żydy, ja powiadam...

Do tego jeszcze deszcz lał jak z cebra, że psa ciężko było wygnać. Na rynku pustki, powiadam wam, jak wymiótł, na mieście żywego ducha, za to po handelkach, restauracjach jak w ulu. Bo cóż było robić? Szlachta z desperacji zapijała się węgrzynem, szampanem, czym mogła — i rżnęła w karcięta na potęgę.

Okropne czasy! Trąca o kieliszek Bajkowskiego. Twoje zdrowie!

Bon. Potrzebuję się zakropić, bom zły jak sto tysięcy diabłów! Koni nie sprzedałem, opuściłem sobie odpust w Jadolinach przez ten głupi jarmark i do tego zgrałem się jak stare skrzypce.

I ty także?...

Ha, no cóż miałem robić? Dla kompanii dał się Cygan powiesić. Ale ja to jeszcze nic, spłukałem się na jakie 300 blatów, i koniec. Ale Rewelkowski, żebyście wiedzieli, jak się panie zapalił przy labecie, tak i gotówkę przerżnął, jaką miał przy sobie, i powóz, i konie, i wszystko diabli wzięli.

Będzie on się miał z pyszna od swej magnifiki14.

Ba, nieprędko on jej się teraz pokaże na oczy. Prosto z jarmarku pojechał z nami na pocieszenie na fetkę do Winogóry.

A cóż tam było w Winogórze?

O! Wielka uroczystość. Łapserdacki zakładał u siebie bractwo wstrzemięźliwości. Zaprosił, panie, księży multum, obywateli z okolicy, urzędników z powiatu, słowem, urządził uroczystość, co się zowie. Przyjęcie było, powiadam wam, królewskie, wina w bród i to takiego, że warto mu dać buzi, toteż piliśmy, nie przymierzając, jak szewcy.

A to ładne bractwo wstrzemięźliwości.

Jak to, albośmy to dla szlachty zakładali to bractwo, to dobre dla chłopów, ale nie dla nas.

I to wszystko przez tych gałganów Żydów. Okropność, ja powiadam.

Oby nam się dobrze działo.

Cóż to dla mnie.

To tak dla zaostrzenia apetytu przed kolacją.

Ależ, duszko kochana, toż ja u Łapserdackiego tak sobie żołądek wypakowałem, że jeszcze nic a nic apetytu nie czuję, bo czego to tam nie było... Lokaj odnosi. A gdzie ty z tym idziesz?

Bo pan powiedział, że nie ma apetytu.

To co z tego, durniu jakiś. To będę jadł bez apetytu, a jeść trzeba, rozumiesz, postaw tu.

Sługa, służka kochanych panów.

Witam pana.

Sługa.

A! Pan Żuryło dobrodziej — servus15 — kopę lat nie widziałem... Ale bo też jegomość siedzisz jak borsuk w jamie, ani na jarmarku, ani na odpuście, nigdzie się nie pokażesz.

Nie ma czasu, dobrodzieju, gospodarstwo!

No i ja mam także gospodarstwo, dzięki Bogu, ale od czegoż ekonom.

Ja nie trzymam ekonoma, dobrodzieju.

E! Bo z jegomości sknera, dusigrosz. Trzeba przecież i drugim dać żyć. Dawniej, panie, szlacheckie dwory żywiły całe stada rezydentów.

Toteż dziś siedzą w długach po uszy.

No, to trudno. Nie żyjemy przecież tylko dla siebie, ale dla drugich, dla kraju, pro bono publico16. Żebyśmy się znowu tak z każdym groszem rachować mieli.

To byśmy go więcej mieli w kieszeni, dobrodzieju, i nie narzekali na ciężkie czasy. Oszczędność to także bogactwo.

Dobrze to mówić, jak się ma z czego oszczędzać.

Mnie na utrzymanie domu nie wystarcza, nie dopiero, żebym jeszcze oszczędności robił. Na czym tu oszczędzać?

Na wszystkim, dobrodzieju. Podrożała kawa, piję sobie polewkę albo żurek na śniadanie, nie stać mnie na pieczeń, jem kaszę i ziemniaki, nie mam na wino, piję wodę, a od święta miodek, co go mam od własnych pszczółek, za drogie mi kabanosy, palę sobie cygarka po dwa krajcary — ot, aby tam coś pod nosem się kurzyło — powiększono mi podatki, sprzedałem powóz, konie cugowe17, odprawiłem stangreta, lokaja i pokryłem tę nadwyżkę. Nie zrodziła się jednego roku pszenica, drugiego spadły ceny zboża, więc oddaliłem ekonoma i sam pilnuję teraz gospodarstwa — syna zrobiłem leśniczym i młynarzem, córce oddałem kuchnię, oborę i spiżarnię, żebym nie potrzebował płacić szafarki i gospodyni. I tak ciągle — w miarę ubytku dochodów — zmniejszam wydatki.

A, kłaniam uniżenie za takie życie. Żebym ja sobie miał odmawiać wszelkich wygód i przyjemności.

I pić wodę, jak kaczka, zamiast wina.

A tożby mnie za miesiąc diabli wzięli na takim wikcie18.

Taż to teraz chlebek razowy, mleko kwaśne, kapustę i inne chłopskie potrawy doktorzy jako najskuteczniejsze medykamenta zalecają.

To znaczy, że pan chciałbyś nas po prostu na chłopów wykierować, żeby szlachcic żył jak chłop, jadł jak chłop, pracował jak chłop.

Alboż nie lepiej, dobrodzieju, żyć jak chłop i wyjść potem na pana, niż żyć szumnie po pańsku, a w końcu zejść na dziada?

No, tak źle, dzięki Bogu, nie jest jeszcze z nami, żebyśmy się mieli uciekać aż do takich ostateczności. Mamy my inne sposoby ratowania się, posłyszysz pan nie za długo, jak Julek rozwinie nam tu cały swój program ekonomiczny. Dopiero pan dowiesz się, co to z tej naszej Galicji można będzie zrobić. Druga Belgia, panie. I jeżeli choć połowa tych świetnych pomysłów się urzeczywistni, jakie on ma w głowie, to dla nas, szlachty — nowa era, prawdziwe Eldorado. Tak, panie.

To się nie uda.

Co się nie uda?

No — to, co Julek chce robić.

A czy wiesz już, co chce robić? Mówił ci już o tym?

Nie wiem, nie mówił, ale to wiem z góry, że się nie uda, bo my już mamy takie psie szczęście, że do czego się weźmiemy, to się nie uda. Ja jestem przekonany, że gdybyśmy, szlachta, wzięła się w ostateczności do robienia butów, to albo by się ludzie bez nóg rodzili, albo by nastała moda chodzenia boso.

Jasiu! Fe! Wstydź się mówić takie rzeczy. A od czegoż, panie, religia, wiara w opatrzność boską, że Jego święta opieka nas nie opuści? Sursum corda19 — panie dobrodzieju. Od czegóż szlachecki animusz, fantazja? Szlachcic powinien być jak koń rasowy, głowa zawsze do góry. Patrz na mnie. Kłopotów po uszy, gospodarstwo pod psem, Żydzi na karku siedzą i chcą wieś zlicytować, a przecież nie tracę fantazji. Jem dobrze, piję jeszcze lepiej i dzierżę, panie, wysoko w dłoni sztandar szlacheckiej godności i tradycyjnej wiary ojców. Klepie Kwaskiewicza po ramieniu. Ma Pan Bóg, mój Jasiu, więcej niż rozdał, a kogo stworzy, tego nie zmorzy. Zobaczysz, jakoś to będzie. Bierze kieliszek. No, za pomyślność naszą.

Wiwat!

Wiwat!

Ach, moi panowie, chodźcie też zobaczyć, bo to warto widzieć, co ci Giętkowscy za cudactwa z tą swoją służbą porobili.

Przyjechali?

Patrzcie, panowie!

Liberia żółto-zielona, jak jajecnica ze scypiórkiem.

A stangret wygolony jak orangutan.

I znowu inny powóz.

Psepysne lando wiedeńskie.

A jakie szory! Do Żuryły. O! Widzi pan — takich panków strofować i karcić, że gubią kraj i do ruiny prowadzą. Przypatrz się pan, jakie zbytki...

O! Prawda. Ogromna prawda. To musi być wielki bogacz?

Kto? On! Ha! ha! ha! Toś pan trafił jak kulą w płot. Słyszysz Jasiu — pan Żuryło powiada, że Giętkowski bogacz.

A toż on ma długów więcej niż włosów na głowie.

Kiedyś miał gruby majątek po ojcu, ale to wszystko poszło na pałace, zbytki, wystawne życie, jazdy za granice...

Wydawali pieniądze, żeby tym sposobem córkę wydać dobrze za mąż.

Tymczasem pieniądze poszły, a córka została.

Choć mogła była wcale nieźle wyjść za mąż swojego czasu. Ale cóż, pannie zachciało się gwałtem hrabiego, a przynajmniej barona, przebierała, przebierała...

Aż została starą panną.

Skóra i kości, powiadam panu.

Mumia zasusona.

A! Powitać kochaną panią. Jakże się pani ma?

Dziękuję!

Szanowanie!

A! Panna Idalia... Jakże ślicznie wygląda... Czy mi się zdaje, że nawet utyła nieco w sobie.

Fi donc20. Któż widział mówić takie rzeczy przy młodych pannach.

Słyszysz? Ona młoda!

Jak jagoda po świętym Marcinie21.

Bon jour, bon jour22. Staje przed Petronelą i kiwnąwszy głową po angielsku. Madame!23 Do panów. Messieur!24 A! Bajkowski! Comment vous portez-vous?25 Hę...

So... so... pasablowato.

A co? Widzieliście mój zaprzęg... hę? Szyk... co? N’est ce pas?26 Woła przez okno. Dżon! Po chwili. Dżon!

Nie słyszy...

Dżon!

Jasiek! Śmieje się. Widzisz, jak usłyszał.

Przejedź no parę razy koło gazonu. Do obecnych. A co? C’est de plus grand chic?27 Hrabia Artur ma kubek w kubek takie landan, takie konie, szory, wszystko. On peut le dire28, że my mamy toujours29 jednakie gusta — a przy tym uderzające podobieństwo, stąd często zabawne qui pro quo30. Idzie do Żuryły, gdyż inni odchodzą na bok, żeby ich nie nudził. Raz na przykład — uważasz — spostrzegłszy, że to nieznajomy. A, pardon31. Do Lechickiego, półgłosem. Qui est cette personne32?

Panowie się nie znacie: pan Żuryło, pan...

Więc Karlsbad tak się paniom podobał?

Ależ to, je vous assure33, prawdziwe Eldorado. To nie nasze galicyjskie wody. Powiadam pani, co za stroje, jakie zabawy.

A jaka okolica!

Moja Idalcia przepada za naturą.

A sama tyle sztuki używa.

Ażebyście państwo wiedzieli, co za towarzystwo! Une créme du société34 z Paryża, z Londynu, z Ameryki — tout le monde35 — pełno hrabiów, baronów, książąt.

Słyszysz pan, już wyjeżdża z hrabiami.

A wszystko to takie grzeczne i uprzejme. Idalcia była tak emablowana36, adorowana.

Opowiedz no, ma chère37, państwu o tym księciu...

O księciu Tutafoni?

Tutafoni!... Także nazwisko!

Bardzo znakomite — parole d’honneur38 — czytałem w almanachu. Jest to familia włoska, ale od dawna już we Wiedniu osiadła, skuzynowana z najwyższymi sferami. Cioteczna siostra księcia jest rodzoną stryjenką żony jednego z ministrów — a stąd osobą niezmiernie wpływową.

No i wyobraźcie sobie państwo, że tak wysoka figura, taki pan, taki magnat, fatygował się własnoręcznie, aby podnieść Idalii książkę, którą ona zostawiła przez zapomnienie w Belle-vue na ławce.

Nie dałbym trzech groszy, czy jej tam umyślnie nie zostawiła.

Ledwieśmy uszły kilkanaście kroków od tego miejsca, gdy wtem — patrzymy — jakiś mężczyzna, już w pewnym wieku, poważny i bardzo dystyngowany, zbliża się do nas i powiada: Pardonnez-moi mes dames, vous avez oublie un livre39 — i to mówiąc, z wyszukaną galanterią, podaje Idalii książkę — ona się zarumieniła jak jutrzenka, on się ukłonił — i odszedł.

No i cóż w tym tak nadzwyczajnego, że jakiś tam książę oddał książkę, która nie do niego należała?

Jak to? Nie domyślasz się, że to był tylko pretekst, aby zbliżyć się do moich pań — faire une connaissance40.

No i poznał się z paniami?

Byłby to niewątpliwie uczynił i po tym wypadku złożył nam wizytę, ale niestety tego samego dnia wyjechał do Wiednia, gdzie go jakieś ważne sprawy powoływały.

Co za szkoda! Gdyby nie to, kto wie, czy panna Idalia nie byłaby już dzisiaj księżną.

Maman41, może pójdziemy do babci. Do Lechickiego. Czy mama pańska jest widzialną?

Proszę, bardzo proszę.

Et bien42!... Chodźmy ją powitać.

Musi jej pani opowiedzieć o tym powodzeniu panny Idalii w Karlsbadzie... To tak, jak historia z tysiąca i jednej nocy.

Proszę.

O... nie... Po starszeństwie!

Impertinente43!

Przepraszam panów za spóźnienie, ale musiałem pierwej zebrać trochę myśli, uporządkować papiery.

Julku kochany, my tu na ciebie jak na Mesjasza czekamy.

A więc proszę panów zająć miejsca, przystąpimy od razu do rzeczy, bo czas to pieniądz.

Oui, the time is the money44 — jak mówi hrabia Artur...

Panowie!... Nie tajno to nikomu, że nasza Galicja przechodzi obecnie ciężkie czasy.

Oj, bardzo ciężkie.

Chwila jest krytyczna, panowie — rolnictwo doszczętnie upada...

Święta prawda! Jak Boga kocham.

Ameryka z roku na rok zasypuje coraz więcej swoim zbożem targi europejskie... Czyta z notatki: W roku 1880 dostarczyła 7 600 000 hektolitrów zboża. W tym roku dostarczyła go już cztery razy tyle, panowie, bo dwadzieścia osiem milionów trzykroć pięćdziesiąt tysięcy. Progresja szalona!

A to szelmy, te Amerykany.

Z tego widzicie, panowie, że konkurencja na tym polu jest absolutnie niemożliwą. Trzeba więc nam szukać nowych źródeł zarobku, wytworzyć nowe rodzaje produkcji, na której można by oprzeć rozwój kultury krajowej. A mianowicie...

Proszę pana.

Cicho! Czego chcesz? Nie przerywaj teraz.

Telegram, proszę pana.

To do ciebie, Julku. Oddaje mu. Telegram z Wiednia.

Czyby Natalka ośmieliła się do tego stopnia? Rozrywa kopertę i mówi ucieszony. A! nie... Po przeczytaniu. Panowie! Wielka nowina.

No... co takiego?

Książę Tutafoni pragnie nabyć jakie dobra w Galicji i w tym celu wybiera się do nas.

Tutafoni?

Czy to nie ten Tutafoni, który tego roku był w Karlsbadzie?

Być może, bo on tam co rok jeździ.

No, to moje panie znają go bardzo dobrze. A ty znasz go także?

Kolegowałem z jego bratankiem w Hochschule für Bodenkultur45 — i stąd bywałem częstym gościem w ich domu.

W takim razie książę znajdzie się tu w kółku dobrych znajomych.

I będzie miał w czym wybierać, bo tu u nas w Galicji dóbr do kupowania mu nie zabraknie, a ja sam pierwszy...

A ja wam powiadam, panowie, że to kupno dóbr to tylko pretekst, pozór...

Jak to pozór? Dlaczego pozór?

Panowie! Jeżeli figura położona tak wysoko, zostająca w tak intymnych stosunkach ze sferami rządzącymi, raczy się fatygować do takiego kraju jak nasz, leżącego bądź co bądź poza krańcami cywilizacji europejskiej, i chce tu niejako się aklimatyzować, to, panowie, w tym musi się coś głębszego ukrywać. To nie jest bez znaczenia, panowie, to jest fakt niesłychanej doniosłości, panowie, bo to pokazuje, że rząd pośrednio przez tego rodzaju osobistości chce się zbliżyć do nas, poznać nas lepiej.

Racja, jak Boga kocham, racja.

A ty co myślisz, Julek?

To być bardzo może.

Z tych względów, panowie, ja ofiaruję mój pałac na przyjęcie Jego Wysokości.

Ciekawym bardzo, dlaczego ty?

Tak. Dlaczego ty, a nie który z nas?

Bo żaden z was, panowie, nie ma domu urządzonego na tej stopie, aby mógł godnie przyjąć tak dostojnego gościa.

E! Mój kochany, księciu pałace nie dziwne. On nie będzie patrzał na pałace, tylko na serca nasze... Uderza się mocno po piersi które każdy z nas otworzy mu chętnie z staropolską gościnnością i uczci wedle sił swoich.

Panowie! Książę już zrobił wybór i nasz dom raczył obrać sobie na kwaterę.

Jak to? Nasz?

Tak donosi mi jego bratanek.

Szczęśliwy ten Lechicki, jak Boga kocham.

Taki zaszczyt! Ściska mu rękę. Powinszować ci, Olesiu! Z westchnieniem. Jak się komu szczęści, to we wszystkim.

Ależ to byłby szkandał, żeby książę miał mieszkać w takiej chałupie. Ja na to nigdy nie zezwolę. Muszę naradzić się z Aurorą.

Uważaliście, jak Giętkowskiemu mina zrzedła? Diablo mu poszło po nosie, że go ten zaszczyt ominął.

I kiedyż książę przyjeżdża?

Dwudziestego lipca.

A więc od dziś za dwa tygodnie.

To trzeba będzie jakieś porządki porobić, coś przygotować.

Niech to ojciec już mnie zostawi... Ja się tym zajmę i wszystko urządzę, jak należy.

A ja ci pomogę. Bo ja, panie, praktyk stary, należałem przecież do tylu komitetów, to wiem, jak, co... Zobaczysz, urządzimy mu przyjęcie, że to ha! — banderie, ognie sztuczne, obrazy żywe, krakowskie wesele, bo oni to tam w Wiedniu pasjami lubią.

Za pozwoleniem, daruj mój kochany, ale i my także chcemy wziąć udział w przyjęciu tak dostojnego gościa.

A to się rozumie. Wszyscy przyjmować go będziemy.

Cała szlachta stanie jak jeden mąż.

Tylko, panowie; czy fraki, czy kontusze? Chwila milczenia, wszyscy patrzą po sobie. Bo to ważne, panowie. Julek, jak ty sądzisz?

Ja myślę, że rząd nie miałby nic przeciw temu, gdybyśmy wystąpili w kontuszach.

Trzeba nam się dobrze nad tym zastanowić, panowie, żeby nie palnąć bąka. A może by było dobrze poradzić się starosty?

Ja myślę, że to zbyteczne. Teraz przecież kontusze są dozwolone, nawet na balach dworskich bardzo dobrze są widziane.

Tak. Książę Adam zrobił furorę w Burgu swoim kontuszem.

A więc kontusz — zgoda. Wystąpimy, panie, jak prawdziwi Sarmaci — kontusze, karabele, hej, ha! Hejże, ha! Zatańczymy im, panie, mazura, poloneza... Niech znają Niemcy, jaki to u nas animusz do tańca.

To wszystko bardzo ładnie, ale powiedzcie mi panowie, co ten książę zrobił takiego, że go tak honorujecie.

Co zrobił — nic, cóż my to Żydy, żeby zaraz geszefty46 robić!

No, to teraz może pan Juliusz przeczyta nam dalszy ciąg swego programu.

A dajżeż nam pan pokój z programem. Także trafił! Właśnie teraz czas na to.

To prawda. Mamy zaledwie dwa tygodnie na zrobienie wszystkiego.

Trzeba nam się będzie diablo zwijać.

Narady odłoży się na czas wolniejszy.

A to się rozumie. Narady nie uciekną, a tu książę pilnieszy.

Przede wszystkim, panowie, trzeba wybrać komitet: prezesa, wiceprezesa i sekretarza. Następnie podzielimy się na sekcje: sekcję przyjęcia, gospodarczą, dekoracyjną itd. Któż prezesem? Ja proponuję Lechickiego.

Brawo, brawo!

Brawo!

I oni się dziwią, skąd się biorą ciężkie czasy.