Rozdział trzydziesty czwarty Zielony Przylądek

Inżynier Bruns siedział na kamiennej werandzie pod dużą palmą, której nakrochmalone liście rzucały ostre i wąskie cienie na ogolony kark inżyniera, na jego białą koszulę i na krzesło z garnituru generałowej Popowej, na którym nudził się, oczekując obiadu.

Bruns wydął soczyste usta i głosem rozkapryszonego bąka zawołał:

— Dzieci-i-i-inko!

Wieś milczała.

Podzwrotnikowa flora przymilała się do inżyniera. Kaktusy wyciągały doń swe kolczaste dłonie. Draceny szeleściły liśćmi. Banany i drzewa palmowe chroniły łysinę inżyniera przed muchami, róże, pnące się po werandzie, padały mu do obutych w sandały stóp.

Lecz wszystko było daremne. Bruns czekał na obiad. Ze zdenerwowaniem patrzał na perłową zatokę, na daleki cypel Batumi, i śpiewnie wołał:

— Dzieci-i-inko! Dzieci-inko!

W wilgotnym podzwrotnikowym powietrzu wszelki dźwięk nader szybko zamierał. Odpowiedzi nie było. Bruns oczami wyobraźni ujrzał dużą, dobrze przysmażoną gęś z syczącą tłustą skórą i nie mogąc powstrzymać się, zawołał:

— Dzieci-i-inko, a co z gęsinką?!

— Andrzeju Michałowiczu! — krzyknął z pokoju kobiecy głos. — Nie zawracaj mi głowy.

Inżynier, zwinąwszy znów nawykłe do tego usta w trąbkę, odrzekł niezwłocznie:

— Dziecinko! Nie masz ani trochę litości nad swym maleńkim mężulkiem!

— Wynoś się, żarłoku! — odpowiedziano z pokoju.

Lecz inżynier nie złożył broni. Zamierzał w dalszym ciągu prowokować gęsinę, co czynił już bezskutecznie od dwóch godzin, gdy nagle nieoczekiwany szelest zmusił go do obejrzenia się.

Z czarnozielonych bambusowych zarośli wyszedł człowiek w granatowej bluzie, przepasanej wytartym, skręcanym sznurkiem z gęstymi frędzlami, oraz w wyszarzałych, pasiastych spodniach. Dobroduszne oblicze nieznajomego zdobiła kudłata bródka. W rękach trzymał marynarkę.

Podszedł bliżej i spytał urzejmie:

— Czy mógłbym się zobaczyć z inżynierem Brunsem?

— Służę panu — odezwał się basem zaklinacz gęsiny — jestem inżynier Bruns.

Przybysz padł bez słów na kolana. Był to ojciec Fiodor.

— Oszalał pan! — krzyknął, zrywając się z miejsca, inżynier. — Proszę natychmiast wstać.

— Nie wstanę — odrzekł ojciec Fiodor, patrząc na inżyniera jasnym wzrokiem.

— Wstań pan!

— Nie wstanę!

I ojciec Fiodor jął1 ostrożnie — by nie sprawiało to czasem bólu — tłuc głową o przydrożny żwir.

— Dziecinko! Chodź tutaj! — krzyknął przestraszony inżynier. — Patrz, co się tu dzieje. Wstań pan, bardzo proszę! No, błagam pana!

— Nie wstanę! — powtórzył ojciec Fiodor.

Na werandę wbiegła „dziecinka”, orientująca się doskonale w subtelnościach głosu męża.

Ujrzawszy niewiastę, ojciec Fiodor zręcznie, nie wstając z ziemi, doczołgał się do jej stóp, pokłonił głęboko i zaczął lamentować:

— W tobie, dobrodziejko kochana, w tobie cała moja otucha i nadzieja!

Inżynier Bruns zarumienił się przy tych słowach, ujął petenta pod ramię i z wysiłkiem podniósł go, pragnąc postawić na nogi, lecz ojciec Fiodor założył sprytnie nogi pod siebie. Poruszony do głębi Bruns zaciągnął dziwnego gościa do kąta i przemocą posadził go na krześle z fabryki Gambsa. Krzesło to nie pochodziło wprawdzie z willi Worobianinowa, lecz z salonu generałowej Popowej.

— Nie śmiem — bąknął ojciec Fiodor, kładąc na kolanach trącącą mocno naftą kamizelkę piekarza — nie mam śmiałości siedzieć w obecności tak wysoko postawionych osób.

I ojciec Fiodor znów próbował paść na kolana.

Inżynier powstrzymał go z żałosnym okrzykiem.

— Dziecinko! — rzekł, ciężko sapiąc. — Pomów z tym obywatelem. To chyba jakieś nieporozumienie.

„Dziecinka” od razu zaczęła urzędowym tonem:

— W moim domu — rzekła groźnie — wypraszam sobie wszelkie klękania!

— Duszo anielska! — roztkliwił się ojciec Fiodor. — Dobrodziejko!

— Nie jestem dla pana żadną dobrodziejką. Czym mogę służyć?

Klecha bełkotał coś niezrozumiałego, lecz najwidoczniej coś bardzo roztkliwiającego. Dopiero po wielu pytaniach udało się wydobyć z niego, że jako o szczególną łaskę prosi o sprzedanie mu garnituru krzeseł, na jednym z których teraz właśnie siedzi.

Inżynier z wielkiego zdumienia puścił z rąk ramię ojca Fiodora, który natychmiast runął na kolana i zaczął czołgać się za inżynierem jak żółw.

— A z jakiej racji — krzyknął inżynier, unikając długich rąk ojca Fiodora — z jakiej racji mam sprzedawać swe krzesła?! Mimo że raz po raz pada pan na kolana, nie mogę nic a nic zrozumieć!

— Toż to przecież moje krzesła — wystękał ojciec Fiodor.

— Jak to pańskie? Niby jakim cudem? Zbzikował! Dziecinko! Teraz dopiero rozumiem! To jest kompletny wariat!

— Moje — pokornie powtarzał ojciec Fiodor.

— A więc według pana ukradłem je? — zawołał z gniewem inżynier. — Ukradłem? Słyszysz dziecinko? Toż to szantaż!

— Uchowaj Boże — szepnął ojciec Fiodor.

— Jeśli ukradłem, to dochodź pan swej krzywdy na drodze sądowej i nie rób skandalu w naszym domu! Słyszysz, dziecinko! Co za bezczelność! Obiadu spokojnie zjeść nie dadzą!

Nie, ojciec Fiodor nie chciał o zwrot „swych” krzeseł skarżyć do sądu. Nic podobnego. Wiedział, że inżynier Bruns nie ukradł mu tych krzeseł. O, w myśli mu to nawet nie postało. Lecz jednak krzesła te przed rewolucją należały do niego, ojca Fiodora, i są one nader drogie konającej teraz w Woroneżu żonie jego. Jej to wolę spełniając (sam nigdy by nie śmiał), pozwolił sobie wyszperać, gdzie znajdują się krzesła, i zjawić się u obywatela Brunsa. Ojciec Fiodor nie żąda jałmużny. O, nie! Ma dość środków po temu (niewielka fabryka świec w Samarze), by ostatnie chwile umierającej żony osłodzić nabyciem starych krzeseł. Gotów jest szarpnąć się i za cały garnitur zapłacić dwadzieścia rubli.

— Co? — wrzasnął inżynier, pąsowiejąc. — Dwadzieścia rubli? Za wspaniały garnitur mebli? Dziecinko, słyszysz? Jednak to jest wariat! Jak mi Bóg miły, wariat!

— Nie jestem wariatem. Lecz wykonuję jedynie wolę małżonki mej ślubnej...

— Do diaska — przerwał inżynier — znów zaczął czołgać się. Dziecinko! On znów pełza!

— Powiedz pan wreszcie cenę — jęczał ojciec Fiodor, tłukąc oględnie głową o pień araukarii2.

— Nie niszcz drzewa, dziwaku! Dziecinko, wydaje mi się, że to nie wariat. Po prostu przejął się tak najwidoczniej chorobą żony. Może sprzedać mu te krzesła? Co? Pozbędziemy się go? Co? Gotów tu łeb sobie rozbić!

— A na czym my będziemy siedzieć? — spytała „dziecinka”.

— Kupimy inne.

— Za te dwadzieścia rubli?

— Za dwadzieścia, dajmy na to, nie sprzedam, nie sprzedam nawet za dwieście... a za dwieście pięćdziesiąt sprzedam.

Odpowiedzią było straszliwe uderzenie głową o dracenę.

— O, dziecinko, mam już tego dość!

Inżynier podszedł stanowczym krokiem do ojca Fiodora i zaczął mu dyktować ultimatum.

— Po pierwsze, proszę się oddalić od palmy co najmniej o trzy kroki. Po drugie, proszę natychmiast wstać. Po trzecie, meble gotów jestem sprzedać za dwieście pięćdziesiąt rubli; ani o grosz mniej.

— Nie gwoli3 zysku — jęknął ojciec Fiodor — a gwoli spełnienia życzenia mej chorej żony...

— Słuchaj, kochasiu, i moja żona jest chora. Prawda, dziecinko, nie jesteś w porządku z płucami. Lecz ja nie domagam się na tej podstawie, żebyś mi... no... sprzedał na przykład pańską marynarkę za trzydzieści kopiejek!

— Oddam darmo — zapiał ojciec Fiodor.

Inżynier z pasją machnął ręką i zimno wycedził:

— Skończ pan już raz z tymi żartami. W dalsze rozważania nie mam zamiaru wdawać się. Oszacowałem krzesła na dwieście pięćdziesiąt rubli i nie spuszczę z tego ani kopiejki.

— Pięćdziesiąt! — zaproponował ojciec Fiodor.

— Dziecinko! — rzekł inżynier. — Zawołaj Bagrationa. Niech wyprowadzi tego obywatela!

— Nie gwoli zysku...

— Bagration!

Ojciec Fiodor uciekł ze strachu, a inżynier poszedł do stołowego i zabrał się do gęsinki. Ulubiona potrawa wpłynęła na Brunsa nader zbawiennie. Zaczął się powoli uspokajać.

Owinął właśnie kosteczkę w bibułkę od papierosów i podniósł smakowity kąsek do różowych ust, gdy nagle ukazało się w oknie błagalne oblicze ojca Fiodora.

— Nie gwoli zysku — rozległ się delikatny głos. — Pięćdziesiąt pięć rubli.

Inżynier, nie oglądając się, ryknął. Ojciec Fiodor znikł.

Potem przez calutki dzień postać ojca Fiodora migała to tu, to ówdzie. Wybiegała spośród cienistych drzew palmowych, wyrastała nagle w gaju pomarańczowym albo też przebiegała przez dziedziniec i trzęsąc się, zdążała w kierunku ogrodu botanicznego.

Inżynier przez cały dzień wołał „dziecinkę”, uskarżał się na wariata i na ból głowy. W wieczornych ciemnościach od czasu do czasu rozlegał się głos ojca Fiodora:

— Sto trzydzieści osiem! — krzyczał skądś jak gdyby z nieba.

A po chwili jego głos donosił się od strony Dumbasowa.

— Sto czterdzieści jeden — proponował — nie gwoli zysku, panie Bruns, a gwoli...

W końcu inżynier nie wytrzymał, wyszedł na środek werandy i wpatrując się w nocne ciemności, krzyknął donośnie:

— Pal licho! Niech już będzie dwieście! Tylko odczep się pan!

Rozległ się szelest poruszonych bambusów, cichy jęk i oddalające się kroki. Potem wszystko ucichło.

W zatoce przeglądały się gwiazdy. Robaczki świętojańskie krążyły dokoła głowy ojca Fiodora, rzucając na jego twarz zielonawy, chorobliwy refleks.

— A to ptaszek! — bąknął inżynier, wchodząc do pokoju.

Tymczasem ojciec Fiodor pędził wzdłuż wybrzeża morkiego ostatnim autobusem do Batumi. Tuż obok, wydając dźwięki podobne do szelestu przewracanych kartek, uderzały fale, wicher smagał po twarzy i wycie szakali wtórowało syrenie samochodowej.

Tego wieczora ojciec Fiodor wysłał do miasta N. do swej żony, Katarzyny Aleksandrówny, depeszę następującej treści:

„Towar znalazłem, wyślij telegraficznie dwieście trzydzieści, sprzedaj, co chcesz. Fiedia”.

Pełen emocji wałęsał się dwa dni koło willi Brunsa, kłaniał się z daleka „dziecince”, a nawet od czasu do czasu podzwrotnikową ciszę przerywał jego krzyk:

— Nie gwoli zysku, a gwoli spełnienia życzenia mej chorej żony...

Na trzeci dzień przyszły pieniądze wraz z rozpaczliwą depeszą:

„Wszystko wyprzedałam, zostałam bez grosza, całuję i czekam, Jewstigniejew nadal stołuje się. Katia”.

Ojciec Fiodor przeliczył pieniądze, pobożnie przeżegnał się, wynajął wóz i pojechał na Zielony Przylądek.

Pogoda była okropna. Wicher gnał chmury od tureckiej granicy. Góry ginęły we mgle. W szarym ołowiu stopił się błękit nieba. Nadchodziła burza. Zabroniono kąpania się i wypływania w łódkach na morze.

Huk i łoskot rozległy się nad Batumi. Burza wstrząsała brzegami.

Ojciec Fiodor kazał woźnicy zatrzymać się przed willą Brunsa i zaczekać, sam zaś poszedł po meble.

— Przyniosłem pieniądze — rzekł ojciec Fiodor — mógłby mi pan opuścić trochę.

— Dziecinko — jęknął inżynier. — Już nie mogę.

— Już nic, nic, przyniosłem pieniądze — rzekł spiesznie ojciec Fiodor — dwieście rubli. Według umowy.

— Dziecinko! Weź od niego pieniądze! I niech on wynosi się z tym jak najszybciej. Migreny dostałem!

Cel całego życia był osiągnięty. Fabryczkę świec w Samarze ojciec Fiodor miał w rękach. Brylanty same sypały mu się do kieszeni.

Dwanaście krzeseł jedno za drugim załadowano na wóz. Były one bardzo podobne do krzeseł Worobianinowa, z tą tylko różnicą, że nie były obite wzorzystym kretonem, lecz niebieskim płótnem w różowe paski.

Ojca Fiodora po prostu rozsadzała niecierpliwość. Pod połą miał ukrytą siekierę. Ojciec Fiodor siadł obok woźnicy i oglądając się ustawicznie za siebie, na krzesła, ruszył w stronę Batumi. Żwawe koniki zwiozły Fiodora i jego skarb w dół na szosę. Przejechały obok knajpki „Feniks”, w której wiatr hulał po trzcinowych stołach i altankach; obok tunelu, połykającego ostatnie cysterny transportu naftowego, obok fotografa, pozbawionego w tak ponury dzień swej zwykłej klienteli, obok szyldu „Batumski Ogród Botaniczny” — i niezbyt szybko powlokły się tuż nad skalistym brzegiem. Krople słonej wody pryskały na ojca Fiodora. Fale, odparte przez skały, biły w górę fontanną i z wolna opadały.

Pęd i huk fal podniecał strwożonego ojca Fiodora. Konie, walcząc z wiatrem, zbliżały się z wolna do Machindżauri4. Kędy5 okiem sięgnąć wszędzie, świszcząc, wzdymały się mętne zielone bałwany wód. Aż do samego Batumi ciągnęła się piana przypływu niby rąbek halki widoczny spod sukni nieporządnej damulki.

— Stój! — krzyknął nagle do woźnicy ojciec Fiodor. — Stój, muzułmaninie!

Dygocąc i potykając się, zaczął wyładowywać krzesła na bezludnym wybrzeżu. Obojętny woźnica otrzymał umówioną pięciorublówkę, smagnął konie biczem i odjechał. A ojciec Fiodor, przekonawszy się, że nikogo dokoła nie ma, ściągnął krzesła z urwiska na maleńki, suchy jeszcze skrawek plaży i wyjął siekierę.

Chwilę wahał się — nie wiedział, od którego krzesła zacząć. Potem, jak lunatyk, podszedł do trzeciego krzesła i dziko chlasnął siekierą w poręcz. Krzesło przewróciło się, lecz nie doznało żadnego szwanku.

— Aha! — krzyknął ojciec Fiodor. — Ja ci pokażę!

I rzucił się na krzesło jak na istotę żywą. W mgnieniu oka zostało ono posiekane jak kapusta. Ojciec Fiodor nie słyszał uderzeń siekiery o drzewo, o płótno i o sprężyny. Burza zagłuszała swym potężnym wyciem wszystkie inne dźwięki.

— Aha! Aha! Aha! — Ojciec Fiodor dygotał, rąbiąc z rozmachem.

Krzesło za krzesłem ubywało z szeregu. Wściekłość ojca Fiodora wciąż się wzmagała. Wzmagała się również burza. Niektóre fale docierały aż do samych stóp ojca Fiodora.

Od Batumi aż do Synopy6 rozlegał się huk za hukiem. Morze wściekało się i wściekłość swą wyładowywało na każdym stateczku. Parowiec Lenin, kopcąc z dwóch kominów i przechylając się ociężale w tył, zbliżał się do Noworosyjska.

Na Morzu Czarnym srożyła się burza, wyrzucając spienione bałwany na brzeg Trebizondy7, Jałty8, Odessy i Konstancy9. Za ciszą Bosforu10 i Dardanelami11 grzmiało Morze Śródziemne. Za Cieśniną Gibraltarską12 tłukł się o brzegi Europy Atlantyk. Gniewne wody opasywały kulę ziemską.

A na wybrzeżu batumskim stał sobie malutki człowieczek i pocąc się, rąbał ostatnie krzesło. Po chwili wszystko było skończone. Ojca Fiodora ogarnęła rozpacz. Rzuciwszy osłupiałe spojrzenie na nagromadzony przez siebie stos nóg, poręczy i sprężyn — ojciec Fiodor cofnął się. Fala chwyciła go za nogi. Przemoczony zbiegł na szosę. Olbrzymia fala uderzyła o skałę i cofając się, uniosła okaleczony garnitur generałowej Popowej. Ojciec Fiodor nie widział już tego. Wlókł się — zgarbiony — szosą, mokrą pięść przyciskając do piersi.

Wszedł do Batumi, nie widząc niczego dokoła. Jego sytuacja była rozpaczliwa. Pięćset kilometrów od domu z dwudziestoma rublami w kieszeni — przedostanie się do rodzinnego miasta było stanowczo niemożliwe.

Ojciec Fiodor minął bazar turecki, gdzie idealnym szeptem proponowano mu kupno pudru Coti’ego, jedwabnych pończoch i przemycanego tytoniu, dowlókł się do dworca i tam zagubił się w tłumie tragarzy.