Rozdział trzydziesty piąty Żałosny demon

Trzy dni po transakcji wspólników z monterem Miecznikowem Teatr Kolumba wyjechał koleją na Baku. W ciągu tych trzech dni wspólnicy, których apetytu nie zaspokoiła zawartość wypatroszonych na Maszuku dwóch krzeseł, spodziewali się wciąż, że Miecznikow przyniesie im trzecie krzesło. Lecz monter, znużony piciem narzanu, całe dwadzieścia rubli zużył na kupno zwykłej siwuchy1 i doszedł do tego stanu, że trzymano go pod kluczem.

— A to nas ubrał! — skonstatował Ostap, dowiedziawszy sie o odjeździe teatru. — Skończony drań z tego montera. Trzeba się będzie na przyszłość wystrzegać tea-robotników2!

Jednak szanse odszukania skarbów niepomiernie wzrosły.

— A więc Tyflis! — rzekł Ostap. — Nie ma co marudzić. Trzeba forsy na przejazd do Władykaukazu. Stamtąd Gruzińską Drogą Wojenną pojedziemy do Tyflisu autem. Czarujące widoki. Oszałamiający pejzaż. Cudowne powietrze górskie! A finał tego wszystkiego: okrągła sumka stu pięćdziesięciu tysięcy rubli. Warto nadal kontynuować posiedzenie.

Lecz nie tak łatwo było wyjechać z Mineralnych Wód. Okazało się, iż Worobianinow jest dziwnie niepojętnym fajtłapą; jego wszelkie próby jazdy na gapę sromotnie zawiodły, toteż musiał raz jeszcze wystąpić w roli byłego kuratora okręgu szkolnego. Dało to niewielkie rezultaty. Dwa ruble za dwanaście godzin ciężkiej i poniżającej pracy. Kwota wystarczająca jednakże na drogę do Władykaukazu.

Jadącego bez biletu Ostapa wyproszono w Biesłanie z pociągu i Wielki Kombinator biegł uparcie za pociągiem na przestrzeni trzech wiorst3, wygrażając pięścią Bogu ducha winnemu Hipolitowi Matwiejewiczowi. Następnie Ostapowi udało się wskoczyć na stopień pociągu zbliżającego się z wolna ku łańcuchowi gór kaukaskich. Z tej pozycji Ostap przyglądał się z ciekawością odsłaniającej się przed nim panoramie gór.

Była godzina czwarta nad ranem. Na wierzchołki gór padały ciemnoróżowe słoneczne refleksy. Góry nie przypadły Ostapowi do gustu.

— Zbyt dużo parady! — oświadczył. — Dzikie piękno. Idiotyczne urojenie. Marne widowisko.

Na władykaukaskim dworcu oczekiwał przyjezdnych otwarty autobus Zakawtopromtorgu i uprzejmi ludzie zapraszali:

— Tych, którzy pojadą potem Gruzińską Drogą Wojenną, wieziemy do miasta darmo.

— A wy, Kiso, dokąd? — rzekł Ostap. — Siadamy do autobusu. Niech wiozą, kiedy powiadają, że darmo.

Gdy przybyli do biura Zakawtopromtorgu Ostap nie spieszył się bynajmniej zarezerwować miejsce w maszynie. Gawędząc żywo z Hipolitem Matwiejewiczem, zachwycał się opasaną chmurami Górą Stołową4 i skonstatowawszy, że góra istotnie przypomina stół — szybko oddalił się.

We Władykaukazie trzeba było przesiedzieć kilka dni. Wszystkie próby zdobycia pieniędzy na jazdę Gruzińską Drogą Wojenną albo całkiem zawiodły, albo też przynosiły zysk wystarczający zaledwie nia jednodniowe wyżywienie. Próba ściągania od obywateli dziesiątek nie udała się. Kaukaskie pasmo górskie było tak wysokie i widoczne, że branie pieniędzy za pokazywanie go było kompletnie niemożliwe. Widać je było niemal zewsząd. Zaś żadnych innych osobliwości nie było we Władykaukazie. Co się zaś tyczy Tereku5, to przepływał on obok „Treka”, za wejście do którego miasto, obchodzące się bez pomocy Ostapa, pobierało na własną rękę pieniądze. Rezultat dwudniowej żebraniny Hipolita Matwiejewicza wyrażał się kwotą trzydziestu kopiejek.

— Dość tego — rzekł Ostap — pozostaje nam tylko jedno wyjście: pójść do Tyflisu piechotą. W ciągu pięciu dni odwalimy dwieście wiorst. Nie martwcie się, ojczulku, czarujące widoki górskie, świeże powietrze... Potrzeba tylko pieniędzy na chleb i kiełbasę serdelową. Do swego repertuaru możecie dodać parę włoskich zdań, pozostawiam to do waszego uznania, lecz zapowiadam wam, do wieczora musicie uzbierać co najmniej dwa ruble!... Na obiad dziś się nie zanosi, drogi towarzyszu. Psiakość! Marna perspektywa...

O świcie wspólnicy przeszli przez mostek na Tereku, okrążyli koszary i weszli w zieloną dolinę, przez którą prowadziła Gruzińska Droga Wojenna.

— Mamy szczęście, Kiso — rzekł Ostap — w nocy padał deszcz, wobec czego uniknęliśmy łykania kurzu. Rozkoszujcie się, prezesie, świeżym powietrzem. Śpiewajcie. Przypominajcie sobie kaukaskie wiersze. Zachowujcie się tak, jak przystoi turyście!

Lecz Hipolit Matwiejewicz nie śpiewał i nie przypominał sobie wierszy. Droga szła pod górę. Noce spędzone pod gołym niebem przypominały o sobie kłuciem w boku i ociężałością nóg, a kiełbasa serdelowa — ustawiczną i męczącą zgagą. Szedł, pochyliwszy się na bok, trzymając w rękach pięciofuntowy chleb owinięty we władykaukaską gazetę i ledwie powłócząc lewą nogą.

Znów iść! Tym razem do Tyflisu, tym razem najpiękniejszą w świecie drogą. Lecz dla Hipolita Matwiejewicza było to obojętne. Nie dostrzegał kompletnie Tereku, który zaczynał już pohukiwać na dnie doliny. I jedynie połyskujące w słońcu lodowe szczyty coś mu niewyraźnie przypominały — blask brylantów, a może najlepsze politurowane trumny mistrza Bezenczuka.

Aż do pierwszej stacji pocztowej — Bałty — wędrowcy posuwali się drogą wijącą się u podnóża Góry Stołowej.

Zwarty ogromny blok, poprzecinany żyłami śniegu, ciągnął się za nimi na przestrzeni dziesięciu wiorst. Najpierw wędrowców wyprzedziło auto osobowe Zakawtopromtorgu, a po upływie pół godziny — autobus wiozący nie mniej niż czterdziestu turystów i nie więcej niż sto dwadzieścia walizek.

— Pozdrówcie Kazbek6! — krzyknął Ostap w ślad za maszyną. — Pocałujcie go w lewy lodowiec!

Po przejeździe samochodów jeszcze długo unosiła się w górach woń benzyny i rozgrzanej gumy. Głośno brzęcząc, wymijały wędrowców wózki góralskie. Spoza zakrętu wyjechał naprzeciw kabriolet.

W Bałcie Ostap wydał Hipolitowi Matwiejewiczowi glonek7 kiełbasy, a sam zjadł podwójną porcję.

— Jestem żywicielem rodziny — rzekł — należy mi się większa porcja żywności.

Za Bałtą weszli w wąwóz i kroczyli wąską ścieżynką, wykutą w ciemnych i stromych górach. Droga wiodła spiralnie w górę. Pod wieczór nasi wspólnicy znaleźli się na stacji Lars — tysiąc metrów nad poziomem morza.

Przenocowali bezpłatnie w ubogiej góralskiej chacie, a nawet dostali jeszcze po szklance mleka, ująwszy gospodarza i jego gości karcianymi sztuczkami.

Ranek był tak cudowny, że nawet Hipolit Matwiejewicz, orzeźwiony górskim powietrzem, kroczył raźniej niż poprzedniego dnia.

Zaraz za stacją Lars wyrosła przed wędrowcami ogromna skalista ściana. Dolina Tereku wciąż się zwężała. Pejzaż stawał się coraz bardziej ponury, a napisy na skałach coraz liczniejsze. W tym miejscu, gdzie skały tak zdusiły łożysko Tereku, że długość mostu wynosiła zaledwie dziesięć sążni8, wspólnicy ujrzeli tyle napisów na skalistych ścianach, że Ostap zapomniał o majestacie Wąwozu Darialskiego9 i usiłując przekrzyczeć łoskot i jęki Tereku, zawołał:

— Wielcy ludzie! Popatrzcie, prezesie. Widzicie nieco wyżej od obłoku i nieco niżej od lotu orła napis: „Kola i Mika, lipiec 1914 r.”? Niezapomniany widok! Zwróćcie uwagę na artyzm wykonania! Każda litera wielkości metra, malowane olejnymi farbami! Gdzie jesteście teraz, Kola i Miko!

Zadumał się również i Hipolit Matwiejewicz.

— Gdzie jesteście, Kola i Miko? I co wy teraz, Kola i Miko, robicie? Roztyliście się pewnie, zestarzeliście? Nie wgramolilibyście się teraz zapewne na czwarte piętro, a cóż dopiero pod obłoki, by uwieczniać tam swe nazwiska? Gdzie teraz, Kola, pracujesz? Kiepska, powiadasz, praca? Wspominasz swe sielskie dzieciństwo? Cóż w nim było sielskiego? To wy smarowanie wąwozów nazywacie sielskim dzieciństwem? Kola, jesteś okropny! I twoja żona Mika jest wstrętną kobietą, choć, prawdę mówiąc, jest mniej winna od ciebie. Gdy wisząc na skale, kreśliłeś swe imię, Mika stała na szosie i patrzyła na ciebie zakochanymi oczyma. Wydawało się jej wtedy, że jesteś drugim Pieczorinem10. Teraz ona już wie, kim jesteś. Jesteś po prostu głupcem! Tak, tak, wszyscy jesteście jednacy, wy pełzacze od piękna! Pieczorin, Pieczorin, a okazuje się, że za głupi jest, by zachować równowagę budżetu!

— Kisa! — ciągnął dalej Ostap. — Uwiecznijmy się i my. Zadamy Mice bobu11! Mam akurat kredę! Dalibóg, wlezę tam zaraz i napiszę: „Kisa i Osja byli tutaj”.

I Ostap, niewiele myśląc, złożył na barierze odgradzającej szosę od otchłani Tereku zapasy serdelowej kiełbasy i zaczął wspinać się po skale.

Hipolit Matwiejewicz z początku obserwował uważnie wspinanie się Wielkiego Kombinatora, lecz potem siadł i odwróciwszy się, zaczął oglądać ruiny zamku Tamary12, który zachował się na skale przypominającej koński ząb.

W tym czasie od strony Tyflisu wszedł do Wąwozu Darialskiego ojciec Fiodor. Dwie wiorsty dzieliły go od naszych wędrowców. Szedł równym, żołnierskim krokiem, patrząc przed siebie twardym, roziskrzonym wzrokiem i opierając się na wysokim kosturze z przekrzywionym końcem.

Ojciec Fiodor dojechał do Tyflisu za ostatnie grosze i zdążał właśnie teraz pieszo w domowe pielesze przez Przełęcz Krzyżową13 (dwa tysiące trzysta czterdzieści pięć metrów nad poziomem morza) — ugryzł go orzeł. Ojciec Fiodor pogroził zuchwałemu ptakowi kosturem i poszedł dalej. Szedł, tonąc w obłokach, i mruczał:

— Nie gwoli zysku, a gwoli spełnienia woli mej żony!

Te same słowa powtarzał, wkraczając w Wąwóz Darialski. Odległość między wrogami zmniejszała się. Za jednym z zakrętów ojciec Fiodor natknął się na starca w złotych binoklach.

Wąwóz rozpołowił się w oczach ojca Fiodora. Terek przerwał swój odwieczny krzyk. Ojciec Fiodor poznał Worobianinowa. Po straszliwym niepowodzeniu w Batumi, gdy wszystkie nadzieje już runęły, ponowna możność zdobycia bogactw wpłynęła na ojca Fiodora w sposób zgoła niezwykły.

Złapał Hipolita Matwiejewicza za chudą grdykę i zaciskając palce, ryknął zachrypłym głosem:

— Gdzieś podział skarby wpędzonej przez ciebie do grobu teściowej?

Hipolit Matwiejewicz, niespodziewający się czegoś podobnego, milczał, wybałuszywszy ślepia tak, że stykały się one niemal ze szkłami binokli.

— Mów — rozkazywał ojciec Fiodor. — Kajaj się, grzeszniku!

Worobaninow czuł, że się dusi.

— Mów — rozkazywał ojciec Fiodor. — Kajaj się, grzeszniku!

Nagle rozkoszujący się już zwycięstwem ojciec Fiodor ujrzał skaczącego po skale Bendera. Techniczny dyrektor schodził z gór, wrzeszcząc na całe gardło arię z Demona14.

Niezmierne przerażenie ogarnęło serce ojca Fiodora. Machinalnie trzymał dalej prezesa za gardło, lecz kolana zaczęły mu dygotać.

— O, kogo ja widzę! — krzyknął przyjaźnie Ostap. — Konkurencyjna organizacja!

Ojciec Fiodor nie tracił czasu. Posłuszny zbawiennemu instynktowi, złapał kiełbasę i chleb i dał nura.

— Bijcie go, towarzyszu Bender! — krzyczał leżący jeszcze na ziemi, lecz zwolniony już z żelaznego ucisku Hipolit Matwiejewicz.

— Łap go! Trzymaj!

Ostap zaczął gwizdać i pohukiwać.

— Uuuu! — krzyczał, rzucając się w pościg. — Bitwa pod piramidami, czyli Bender na polowaniu! Dokąd uciekacie, kliencie? Mogę wam zaofiarować dokładnie wypatroszone krzesło.

Ojciec Fiodor nie mógł znieść mąk pościgu i wlazł na zupełnie pionową skałę. Pchało go w górę serce, stające mu niemal w gardle, i szczególne, znane tylko tchórzom, swędzenie w piętach. Nogi same skakały po granitach i unosiły swego pana i władcę w górę.

— Uuu! — krzyczał Ostap z dołu. — Łap go!

— Porwał nam prowianty! — zawył Hipolit Matwiejewicz, podbiegając do Ostapa.

— Stój! — zagrzmiał Ostap. — Powiadam ci, stój!

Lecz to tylko dodało nowych sił osłabionemu już ojcu Fiodorowi. Zaczął się znów piąć w górę i po paru skokach znalazł się o dziesięć sążni wyżej, niż sięgał najwyższy napis.

— Oddaj kiełbasę! — wył Ostap. — Oddaj, durniu, kiełbasę! Wszystko ci przebaczę!

Ojciec Fiodor nic już nie słyszał. Znalazł się na szczycie, którego dotąd nikomu jeszcze nie udało się zdobyć.

Ojca Fiodora ogarnął blady strach. Zrozumiał, że w żaden sposób nie uda mu się zejść na dół. Skała opadała prostopadle i o zejściu z niej nie można było nawet marzyć. Spojrzał w dół. Wściekał się tam Ostap i na dnie wąwozu połyskiwały złote binokle marszałka.

— Oddam kiełbasę! — krzyknął ojciec Fiodor. — Zabierzcie mnie stąd!

Odpowiedział mu huk Tereku i namiętne krzyki z zamku Tamary. W ruinach gnieździły się sowy.

— Zabie-e-rzcie mnie! — krzyczał żałośnie ojciec Fiodor.

Widział on wszystkie manewry wspólników. Biegali gorączkowo u podnóża skały i szpetnie klęli.

Po godzinie ojciec Fiodor, wyciągnąwszy się na ziemi i głowę w dół spuściwszy, ujrzał, że Bender i Worobianinow odchodzą w kierunku Przełęczy Krzyżowej.

Szybko zapadała noc. W egipskich ciemnościach i piekielnej wrzawie, tuż pod obłokami, dygotał i płakał ojciec Fiodor. Nie potrzeba mu już było skarbów. Jednego tylko pragnął — dostać się na dół, na ziemię.

W nocy ryczał tak, że zagłuszał chwilami Terek, a z rana pokrzepił się kiełbasą serdelową i chlebem i szatańsko śmiał się z mknących w dole samochodów. Resztę dnia spędził na przyglądaniu się górom i lampie niebios — słońcu. Następnej nocy ukazała mu się królowa Tamara. Królowa przyleciała doń ze swego zamku i zalotnie powiedziała:

— Będziemy sąsiadami.

— Dobrodziejko! — rzekł z przejęciem ojciec Fiodor. — Nie gwoli zysku...

— Wiem, wiem — przerwała królowa — a gwoli spełnienia woli twej żony?

— Skąd wiesz? — zdumiał się ojciec Fiodor.

— Ano wiem. Wstąpcie kiedy, sąsiedzie. Zagramy sobie w sześćdziesiąt sześć15! Dobrze?

Błaźnica16 roześmiała się i zniknęła w mroku nocnym.

Na trzeci dzień ojciec Fiodor zaczął prawić kazanie ptakom. Nawracał je nie wiadomo dlaczego na luteranizm.

— Ptaki — mówił do nich dźwięcznym głosem — czyńcie publiczną pokutę!

Na czwarty dzień pokazywano go już z dołu wycieczkowiczom.

— Po prawej stronie zamek Tamary — objaśniali doświadczeni przewodnicy — a po lewej stoi żywy człowiek, lecz czym się żywi i jak się tam dostał, nie wiemy.

— A to dziki lud! — dziwili się wycieczkowicze. — Dzieci gór!

Przepływały obłoki. Nad ojcem Fiodorem krążyły orły. Najśmielszy z nich skradł mu resztkę kiełbasy serdelowej i trzepnięciem skrzydła zrzucił do spienionego Tereku półtora funta chleba.

Ojciec Fiodor pogroził orłowi palcem i uśmiechając się promiennie, szepnął:

— Lata ptaszek po ulicy, szuka sobie ziarn pszenicy...

Orzeł spojrzał krzywo na ojca Fiodora, krzyknął: „ku-ku-ryku” i pofrunął.

— Ej, orlisko, orlisko, duży z ciebie łotr!

Po dziesięciu dniach przyjechała z Władykaukazu straż ogniowa z odpowiednimi narzędziami i zdjęła ojca Fiodora ze skały.

Gdy go zdejmowano, klaskał w dłonie i bardzo niemiłym głosem śpiewał:

— I będziesz ty królo-o-o-o-wą świata!

I surowy Kaukaz wielokrotnym echem powtórzył słowa Michaiła Jurjewicza Lermontowa i melodię Antona Rubinsteina17.

— Nie gwoli zysku — rzekł ojciec Fiodor naczelnikowi straży ogniowej — a gwoli...

Chichocącego popa przewieziono wozem strażackim do kliniki psychiatrycznej.