Rozdział czternasty Obywatele — respekt przed tapczanami!

Liza — silnie wzburzona — biegła ulicą. Uprzykrzyły się już jej i obrzydły do cna mdłe oładki1, patrzeć po prostu nie mogła na jarskie „zające”. Posprzeczała się z mężem.

Była to owa niedzielna godzina, w której wybrańcy losu wracają z Rynku Smoleńskiego objuczeni tapczanami i wszelakimi gratami.

Nowożeńcy i sowieccy średnio zamożni obywatele to główni nabywcy sprężynowych tapczanów. Stojąc na wozie, obejmują je obiema rękoma. Czyż mogliby nie obejmować czule niebieskiej, o połyskliwych kwiatach, podstawy swego szczęścia?

Obywatele! Miejcie respekt przed sprężynowym tapczanem w niebieskie kwiatki! To ognisko rodzinne, alfa i omega umeblowania, gwarancja przytulności, miłosna baza, ojciec prymusa! Jakaż to rozkosz spać przy demokratycznych dźwiękach jego sprężyn! Jakie sny miewa człowiek zasypiający na jego niebieskim płótnie! Jakim szacunkiem cieszy się każdy właściciel tapczanu!

Człowiek niemający tapczanu jest godzien pożałowania. Nie egzystuje po prostu. Nie płaci podatków, nie ma żony, znajomi nie pożyczają mu pieniędzy „do jutra”, szoferzy taksówek obsypują go gradem obelg, dziewczęta wyśmiewają go — nie lubią idealistów. Człowiek niemający tapczanu pisuje przeważnie wiersze: „W fotela miękkie poduszki wtulony o szarej zmierzchu godzinie marzę. Starego zegara pieściwe tony do wtóru myślom moim gwarzą”.

Pisuje te strofy na poczcie przy wysokim pulpicie, zabierając miejsce zaaferowanym właścicielom tapczanów, pragnącym jak najszybciej nadać swe depesze.

Tapczan zmienia radykalnie życie człowieka. W obiciu jego i sprężynach kryje się jakaś przyciągająca i dotąd jeszcze niezbadana siła. Na apel jego sprężyn gromadzą się ludzie i rzeczy. Przychodzi fin-agent i dziewczątka. Chcą żyć w zgodzie z właścicielami tapczanów. Fin-agent robi to w celach fiskalnych — dla dobra państwa, a dziewczątka — bezinteresownie, ulegając prawom natury. Zaczyna się rozkwit młodości. Fin-agent, ściągnąwszy podatek, z radosnym brzęczeniem ulatuje do swego rejonowego ula. A odpływającą falę dziewczątek zastępuje żona i prymus „Ursus nr 1”.

Tapczan jest nienasycony. Żąda ofiar, w nocy wydaje dźwięki przypominające szczęk spadającego miecza. Potrzeba mu etażerki2. Potrzeba mu stołu na głupich nogach. Szczękając sprężynami, żąda stor, portier3 i naczyń kuchennych. Trąca człowieka i mówi mu:

— Idź i kup fotel na biegunach!

— Człowieku, rumienię się za ciebie! Nie masz jeszcze dywanu!

— Pracuj! Obdarzę cię dziećmi! Musisz zdobyć pieniądze na pieluszki i kołyskę!

Nawet poeta nie może uniknąć ogólnego losu. Patrzcie, wiezie z Rynku Sucharewskiego tapczan i z przerażeniem tuli się do jego miękkiego łona.

— Pokonam twój upór, poeto! — mówi tapczan. — Nie będziesz już musiał biegać na pocztę po to, by pisać wiersze, a zresztą, czy opłaca się w ogóle pisać? Weź posadę w biurze! Zawsze wtedy saldo wypadnie na twoją korzyść. Pomyśl o żonie i dzieciach.

— Nie mam żony! — krzyczy poeta, odsuwając się gwałtownie od sprężynowego nauczyciela.

— Będziesz miał. I nie mogę nawet zapewnić ciebie, że będzie to najpiękniejsza z dziewcząt na kuli ziemskiej. Nie wiem nawet, czy będzie dobra. Bądź przygotowany na wszystko. Przyjdą na świat dzieci.

— Nie lubię dzieci!

— Polubisz je!

— Obywatelu tapczanie, jestem przerażony!

— Milcz, głupcze! Nie wiesz jeszcze wszystkiego! W Mosdrzewie będziesz brał na kredyt meble.

— Tapczanie, zabiję ciebie!

— Szczeniaku! Jeśli ośmielisz się to zrobić, sąsiedzi zadenuncjują ciebie przed rządcą domu.

I tak w każdą niedzielę przy radosnych dźwiękach tapczanów kursują po Moskwie wybrańcy losu.

Lecz nie tylko to, oczywista, cechuje moskiewską niedzielę.

Niedziela — to dzień poświęcony muzeom.

Istnieje w Moskwie szczególna kategoria ludzi. Nie rozumie się ona nic a nic na malarstwie, nie interesuje się architekturą i zachowuje obojętność wobec pomników przeszłości. Ta kategoria ludzi zwiedza muzea wyłącznie dlatego, że znajdują się one w pięknych gmachach. Wałęsają się ci ludzie po olśniewających salach, zazdrosnym okiem oglądają malowane sufity, ruszają rękoma to, czego ruszać nie wolno, i bezustannie pomrukują:

— Ho, ho! Jak to dawniej mieszkano!

Nie obchodzi ich to, że ściany są pokryte przecudnymi freskami. Obchodzi ich natomiast, ile też mogło to kosztować poprzedniego właściciela willi. Na kominku stoi porcelana, lecz oni, nie zwracając na nią ani krzty uwagi, orzekają, że kominek to rzecz arcyniepraktyczna, pochłania zbyt wiele drzewa. W ozdobionym dębową boazerią stołowym nie dostrzegają wspaniałej rzeźby. Absorbuje ich jedna jedyna myśl: tutaj jadał poprzedni gospodarz kupiec — ile też to mogłoby kosztować przy obecnej drożyźnie.

*

Dławiąc się łzami, Liza biegła wzdłuż ulicy. Popędzały ją własne myśli. Rozmyślała nad swym szczęsnym4, skromnym życiem:

„Gdybyśmy mieli jeszcze choćby tylko stół i dwa krzesła, byłoby już całkiem dobrze. I prymus trzeba by też koniec końcem nabyć. Trzeba się jakoś urządzić”.

Wracać do domu było nijako. Nie miała do kogo pójść. W kieszonce leżało dwadzieścia kopiejek. I Liza postanowiła rozpocząć samodzielny żywot od zwiedzenia Muzeum Mebli. Po sprawdzeniu posiadanej gotówki weszła do westybulu5.

W westybulu Liza natknęła się na człowieka o postrzępionej brodzie, który przyglądając się uporczywie malachitowym kolumnom, cedził przez zęby:

— Jednak z komfortem dawniej mieszkano!

Liza spojrzała z należnym respektem na kolumny i poszła na górę.

W maleńkich, kwadratowych pokoikach, o tak niskich sufitach, że każdy wchodzący tam człowiek wydawał się niemal gigantem — Liza wałęsała się dobre dziesięć minut.

Były to pokoje umeblowane w stylu empire6 z czasów Pawła7.

Stały tu poważne, przepiękne rycerskie meble z cesarskiego czerwonego drzewa i brzozy karelskiej. Dwie kwadratowe szafy, poprzez szklane drzwi których widać było skrzyżowane dziryty8, stały naprzeciw biurka. Biurko było bezbrzeżne. Jak Plac Teatralny9. Teatr Wielki z kolumnadą i czwórką brązowych rumaków niosących Apollina10 na premierę Czerwonego Maku — wyglądały na biurku jak przybór do pisania. Tak przynajmniej wydawało się Lizie, która nigdy nie wychylała nosa na szeroki świat. Słońce igrało na brzoskwiniowym obiciu foteli.

Liza zestawiła w myśli bezcenny fotel empire ze swym tapczanem w czerwone pasy. Wcale nieźle by to jednak wyglądało... Przeczytała wiszącą na ścianie tabliczkę z naukowym i ideologicznym uzasadnieniem stylu cara Pawła, po czym, srodze strapiona tym, że oboje z Kolą nie mają ani jednego pokoju w tym pałacu, poszła dalej i niespodzianie znalazła się w jakimś korytarzu.

Po lewej stronie, tuż nad podłogą, ciągnęły się niziutkie, półokrągłe okna. Pod stopami Liza ujrzała olbrzymią białą salę kolumnową. Po sali tam i sam11 błądzili zwiedzający. Liza przystanęła. Nigdy dotąd nie widziała jeszcze sali pod swymi stopami. Zdumiona, z szeroko otwartymi ustami, patrzyła długo w dół. Nagle dostrzegła, że do krzeseł w kierunku biurka idą szybko jej nowi znajomi — Bender i jego towarzysz, reprezentatywny, ogolony starzec.

— Doskonale — ucieszyła się Liza — nie będzie mi tak nudno.

Radośnie pobiegła na dół i od razu zabłądziła. Trafiła do czerwonego salonu, w którym stało ze czterdzieści sztuk krzeseł. Były to meble z orzecha o giętych nóżkach. Z salonu nie było innego wyjścia. Trzeba było wracać przez okrągłą komnatę.

Pędziła obok adamaszkowych12 foteli w stylu włoskiego renesansu, obok holenderskich szaf, obok szerokiego, gotyckiego łoża z baldachimem na czarnych kolumnach. W łożu tym człowiek wydawałby się nie większy od orzecha. Sala była wciąż gdzieś pod stopami, może po prawej stronie, lecz trafić do niej było niepodobieństwem.

Wreszcie dostrzegła wycieczkowiczów, słuchających nieuważnie przewodnika, który demaskował imperialistyczne plany Katarzyny II13 w związku z upodobaniem zmarłej carycy do mebli w stylu rococo14. Była to właśnie olbrzymia sala kolumnowa. Liza udała się do przeciwległego krańca, gdzie znany już jej towarzysz Bender konferował15 namiętnie ze swym wygolonym towarzyszem.

Podchodząc, Liza usłyszała dźwięczny głos:

— Meble w stylu chic moderne16. Lecz wydaje mi się jednak, że to nie to. Musimy wszystko systematycznie obejrzeć.

— Dzień dobry — rzekła Liza.

Odwrócili się obaj i skrzywili niechętnie.

— Dzień dobry, towarzyszu Bender. Jak to dobrze, że was tu znalazłam. Będziemy razem zwiedzać.

Wspólnicy porozumieli się wzrokiem. Hipolit Matwiejewicz, powodowany próżnością, wyprostował się, choć niezbyt mu było miło, że przez Lizę może być na szwank narażona ważna sprawa poszukiwania brylantowych mebli.

— Jesteśmy typowymi gośćmi z prowincji — rzekł niecierpliwie Bender — lecz w jaki sposób pani, rdzenna Moskwianka, znalazła się tutaj?

— Zupełnie przypadkowo. Posprzeczałam się z Kolą.

— No, może opuścimy tę salę — rzekł Ostap.

— A ja jeszcze nie zdążyłam jej obejrzeć. Bardzo ładniutka.

— Nie ma tu zupełnie co oglądać — oświadczył Ostap. — Dekadentyzm, epoka Kiereńskiego17.

— Mówili mi, że są tu gdzieś meble roboty mistrza Gambsa — oznajmił Hipolit Matwiejewicz — może tam pójdziemy.

Obecność Lizy bardzo krępowała wspólników. Podczas gdy oni jednym rzutem oka skonstatowali, że w danym pokoju nie ma poszukiwanych mebli i bezwiednie podążali do następnego pokoju, Liza grzęzła w każdym oddziale. Bezwiednie i nie dostrzegając tego zupełnie, dopasowywała w myśli stojące tu meble do swego pokoju i do swych potrzeb. Gotyckie łoże nie przypadło jej do gustu. Było zbyt wielkie jak na wąziutkie mieszkanko Lizy.

Sale ciągnęły się bez końca. Meble z epoki Aleksandra były bardzo licznie reprezentowane. Stosunkowo niewielkie ich rozmiary wprawiły Lizę w zachwyt.

— Popatrz pan, popatrz — krzyknęła z całym zaufaniem, ciągnąc Worobianinowa za rękaw. — Widzi pan to biurko? Świetnie pasowałoby do naszego pokoju. Prawda?

— Prześliczne meble! — rzekł gniewnie Ostap. — Szkoda tylko, że dekadenckie.

Masy kanap, sekretarzyków, szaf, wszystkie style, wszystkie okresy, wszystkie epoki — oglądali kolejno nasi wspólnicy.

— A ja tu już byłam — rzekła Liza, wchodząc do czerwonego salonu — wydaje mi się, że nie warto tu zatrzymywać się.

Ku jej niebywałemu zdumieniu obojętni dotąd towarzysze nie tylko nie spieszyli dalej, ale zastygli, jak gdyby na warcie, koło drzwi.

— Zaraz — rzekł Hipolit Matwiejewicz, uwalniając się od jej ręki — momencik...

Olbrzymi pokój był dosłownie zawalony meblami. Pod ścianą i dokoła stołu stały krzesła roboty mistrza Gambsa. W kącie koło kanapy również stały krzesła. Ich gięte nóżki i wygodne oparcia były aż nadto dobrze znane Hipolitowi Matwiejewiczowi. Ostap przyglądał mu się badawczo. Hipolit Matwiejewicz zaczerwienił się jak burak.

— Zapewne już się pani zmęczyła — rzekł do Lizy — proszę tu usiąść i odpocząć, a my sobie trochę pospacerujemy. Wydaje mi się, że to bardzo ciekawa sala.

Liza usiadła. Wspólnicy stanęli pod oknem.

— Te? — spytał Ostap.

— Jak gdyby te. Tylko inne obicie.

— Doskonale. Obicie mogli zmienić.

— Musimy dokładniej obejrzeć.

— Czy wszystkie krzesła są tutaj?

— Zaraz policzę. Momencik, momencik...

Worobianinow zaczął przenosić wzrok z jednego krzesła na drugie.

— Za pozwoleniem — rzekł wreszcie — dwadzieścia cztery krzesła. To niemożliwe. Miało ich wszakże być raptem dziesięć.

— Niech się pan tylko dobrze przyjrzy. Może to inny garnitur.

— Oparcie jak gdyby inne niż przy moich.

— A więc to nie te?

— Nie te.

Hipolit Matwiejewicz był kompletnie zdruzgotany.

— Trudno — rzekł Ostap — posiedzenie trwa nadal. Krzesło to nie szpilka. Znajdzie się. Proszę o nakazy. Wypadnie nam nawiązać niezbyt miły kontakt z administracją muzeum. Siadaj pan obok tej dziewuszki i siedź. Zaraz wrócę.

Hipolit Matwiejewicz pod surowym okiem Bendera zatracał swą fizjonomię i nader szybko ginął w cieniu potężnego intelektu syna tureckiego obywatela. Teraz, gdy na chwilę został sam na sam z uroczą obywatelką Kałaczewą, zapragnął opowiedzieć jej o wszystkich swych troskach i nadziejach, lecz nie ważył się na to.

— Tak — rzekł, patrząc czule na swą towarzyszkę. — Takie to sprawy.

„Miłości legenda złota” — pomyślał ni stąd, ni zowąd Hipolit Matwiejewicz, wpatrując się w miłą twarzyczkę Lizy. I stary marszałek szlachty tak gwałtownie zapragnął kobiecych pieszczot, których brak nader dotkliwie daje się we znaki, że nie tracąc czasu, ujął łapkę Lizy w swe pomarszczone dłonie i zaczął jej z ferworem opowiadać o Paryżu. Zapragnął być bogaty, rozrzutny i zdobywczy.

— Pan zapewne jest robotnikiem nauki? — spytała Liza.

— Tak... do pewnego stopnia — odrzekł Hipolit Matwiejewicz, czując, że od chwili zawarcia znajomości z Benderem zachowuje się, wbrew swej naturze, coraz bezczelniej.

— A ile też — przepraszam za ciekawość — liczy pan sobie lat?

— Z nauką, którą w tej chwili reprezentuję, nie ma to żadnego związku.

— Kiedy znów będę miał szczęście oglądać panią? — spytał Hipolit Matwiejewicz.

— Czyż rozmowa ze mną sprawia panu tak wielką przyjemność?

— A więc kiedy? — pytał zniecierpliwiony. — Kiedy i gdzie spotkamy się? Dziś?

— A więc dobrze. Proszę wstąpić do nas.

— Nie, spotkajmy się lepiej gdzieś na ulicy. Takie teraz prześliczne pogody. „To jest wiosna, o której nam szepcą drzewa!...” A więc gdzie się spotkamy?

— Taki pan dziwny! Gdziekolwiek. Może obok kasy ogniotrwałej. Zauważył ją pan?

— Zauważyłem. W korytarzu. O której godzinie?

— Nie mamy zegara. Gdy się ściemni.

Hipolit Matwiejewicz zdążył zaledwie z całym namaszczeniem pocałować Lizę w rączkę, gdy wrócił Ostap. Ostap był bardzo zaaferowany.

— Pani wybaczy — rzekł spiesznie — ani ja, ani mój przyjaciel nie możemy jej, niestety, odprowadzić. Musimy załatwić pewną drobną, lecz nader ważną sprawę. Musimy, i to natychmiast, udać się w pewne miejsce.

Hipolitowi Matwiejewiczowi aż zaparło dech w piersiach.

— Do widzenia, Elżbieto Piotrówna — rzekł spiesznie — przepraszam, przepraszam i jeszcze raz przepraszam, mamy sprawę niecierpiącą zwłoki.

Po czym obaj wspólnicy znikli, zostawiając zdumioną Lizę w pokoju zastawionym obficie dziełami mistrza Gambsa.

— Gdyby nie ja — rzekł Ostap, gdy schodzili ze schodów — byłaby z tego wszystkiego figa. Powinien pan codziennie pacierz za mnie mówić. Módl się pan, módl, głowa panu z karku nie spadnie!

— Znalazły się? — pisnął Worobianinow.

— Wyobraź pan sobie, wyobraź, że w tym chaosie ocalały. Nie mają wartości muzealnej. Toteż wpakowano je do magazynu i dopiero wczoraj, akurat wczoraj, wystawiono je po siedmiu latach na licytację. Hala licytacyjna Gławnauki18. I jeśli nie kupiono ich jeszcze wczoraj lub dziś rano, będą nasze! Zadowolony pan?

— Prędzej! — krzyknął Hipolit Matwiejewicz. — Fiakier!19

Wsiedli, nie targując się o cenę.

— Paciorek na moją intencję niech pan zmówi, paciorek! Śmiało, marszałku! Wino, kobiety i karty: murowane. Wtedy też wyrównamy już rachunek za niebieską kamizelkę.

Do pasażu na Pietrowce20, gdzie znajduje się hala licytacyjna, nasi wspólnicy wbiegli żwawo jak źrebaki.

Zaraz w pierwszym pokoju znaleźli to, czego tak długo poszukiwali. Dziesięć krzeseł Hipolita Matwiejewicza stało wzdłuż przepierzenia. Nawet obicie na nich nie wyblakło, nie zbrukało się ani też nie zepsuło. Krzesła były świeże i czyste, jak gdyby dopiero przed chwilą wyszły spod starannej opieki schludnej Klaudii Iwanowny.

— Te? — spytał Ostap.

— Boże, Boże — powtarzał w kółko Hipolit Matwiejewicz — te, te. Te same. Tym razem nie mam najmniejszych wątpliwości.

— Dla pewności sprawdzimy — rzekł Ostap, usiłując zachować pozorny spokój.

Podszedł do sprzedawcy.

— Jeśli się nie mylę, krzesła te pochodzą z Muzeum Mebli?

— Te? Tak.

— A czy są one na sprzedaż?

— Na sprzedaż.

— Cena?

— Ceny jeszcze nie wyznaczono. Pójdą z licytacji.

— Aha! Dziś?

— Nie. Dziś już handel skończony. Jutro od piątej.

— A teraz nie można by ich kupić?

— Nie, jutro od piątej.

Trudno było odejść tak od razu od krzeseł.

— Czy pozwoli pan — wybełkotał Hipolit Matwiejewicz — obejrzeć je? Można?

Aferzyści długo oglądali krzesła, siadali nawet na nich, a dla niepoznaki oglądali też inne rzeczy. Worobianinow sapał i ustawicznie trącał Ostapa łokciem.

— Paciorek zmów pan — szeptał Ostap. – Paciorek, marszałku.

Hipolit Matwiejewicz gotów był nie tylko zmówić pacierz na intencję Ostapa, lecz nawet całować podeszwy jego malinowych trzewików.

— Jutro — powtarzał — jutro, jutro, jutro.

Chciało mu się śpiewać.