XII. Cudowne przemiany

Jeszcze bym ci długo mógł pisać o mrówczych obyczajach, ale wierny obietnicy, nie dodam już ani słowa.

I dobrze się stało, żem ujął w karby swoją pamięć, bo widzę, że im dłużej roztrząsam mrówczą historię, tym więcej przybywa ciekawych faktów. Miejsca by nie stało1 na wyczerpanie wszystkich. Lubo więc z żalem, odkładam mrówki do osobistego widzenia się naszego. Jeśliś ciekawy, przychodź, a będę ci opowiadał od świtu do zmierzchu. Wracając do swych przygód, powiem ci tylko, że postanowiłem zająć się wyszukaniem przytułku noclegowego.

Najpraktyczniejsze wydało mi się na ten cel miejsce wzniesione i odkryte, aby łatwiej obserwować okolicę, a zarazem zostawić widoczne z daleka sygnały.

Przewidując tę potrzebę, przygotowaliśmy z sir Robertem zapas lekkich jedwabnych chorągiewek z białą gwiazdą, która została wymalowana masą białą, świecącą w nocy, w tym celu, aby chorągiewki w dzień i w nocy służyć mogły za sygnały. Miejscowość odpowiednią do zatknięcia pierwszej wkrótce znalazłem. Był to wysoki wzgórek, skąpo pokryty roślinnością i uwieńczony samotnie wyrosłym przetacznikiem kłosowym (Veronica spicata).

Wzgórek wznosił się przynajmniej na 5 łokci, czyli 120 cali nad okolicą, co dla mnie stanowiło 1200 stóp i wymagało przeszło godzinę wspinania się po pochyłości usianej zawadami podobnymi do tych, które pokonują turyści wspinający się na strome i pokruszone boki Świnicy, Czerwonych Wierchów lub Łomnicy.

Dostałem się na szczyt bez zmęczenia, muskuły bowiem moje stały się wytrwalsze niż dawniej, a cudowny widok, jaki się ze wzgórka roztaczał, sowicie wynagrodził mi zamiar zatknięcia na tej wyżynie chorągwi.

Nasyciwszy oczy, wdrapałem się na kosmatą łodygę przetacznika i umocowałem sztandar na młodym kłosku pączków kwiatowych, wystrzelającym pionowo do góry.

Potem wynalazłem na nocleg bezpieczne schronienie w opróżnionej skorupce jakiegoś drobnego ślimaka, który zapewne za życia nie pomyślał, że skromny domek jego stanie się schroniskiem dla ludzkiej istoty. Zabezpieczywszy, o ile mogłem, swój apartament przed rosą, jaka osiadała na ziemi i roślinach pod postacią coraz większych kul wodnych, oddałem się obserwacjom do czasu zupełnego zmierzchu. Przedmiotu dostarczył mi przetacznik, odgrywający rolę pastwiska.

Cóż znowu? — zapytasz. — Jakim sposobem jedna roślina mogłaby być pastwiskiem?

Bardzo prostym sposobem. Na jego łodydze i liściach dostrzegłem kilka sztuk pasącego się bydełka.

Nie było ono, co prawda, rogate ani czworonożne, ani tak pracowite, jak nasze poczciwe woły, ale wytrwałością w jedzeniu przewyższało z pewnością inwentarz rogaty, a nawet nierogaty.

Potworami tymi, blisko na dziesięć stóp długimi, były czarne, biało nakrapiane... gąsienice motyla przeplatki (Melitaea athalia).

Atalia jest pospolitym motylkiem i nieraz ją łapałem w swoje siatki, od razu też poznałem tutaj jej gąsienice przez odwróconą lunetę. Gdybym zresztą żywił jaką wątpliwość, to rozproszyłaby ją roślina, na której się pasły te istoty.

Gąsienicom atalii smakują jedynie liście przetaczników (Veronica), babki (Plantago) i przeńców (Melampyrum).

Jedno z tych stworzeń trzymało się najniższego listka i niezasłonione przed mym wzrokiem przedstawiło mi w całej jaskrawości swą bajeczną żarłoczność. Potwór ten stworzony był, jak się zdawało, po to, aby jeść, jeść i ciągle jeść, nie troszcząc się o nic więcej na świecie. Przewyższał apetytem o całe gastronomiczne niebo wszystkich pasibrzuchów i smakoszów rodu ludzkiego. Szerokie jego szczęki (poruszając się w poziomym kierunku) pracowały bez ustanku, a liść cięty niby nożycami nikł we wnętrznościach jak w bezdennej przepaści.

Podziwiając tę pasącą się bestyjkę, mimo woli przypomniałem sobie nasze konie, woły i prosięta. Jakież to zamorzone chudziaczki w porównaniu z dzielnymi gąsienicami! Ciekawa rzecz, czy moglibyśmy je wyżywić, gdyby potrzebowały spożyć co dzień tyle funtów siana z owsem albo osypki2 z kartoflami, ile same ważą? Żaden ziemianin nie mógłby bez przerażenia wyobrazić sobie konia, który by zjadał codziennie po cztery cetnary3 siana i przybierał na wadze w stosunku dwadzieścia lub trzydzieści funtów na dobę. Wśród istot kręgowych jest to stosunek całkiem niemożliwy, tymczasem zwierząt tak szybko rosnących i dużo jedzących ziemia żywi nieprzeliczone miliardy.

Doprawdy, larwy i gąsienice to już chyba największe w świecie żarłoki! Gdyby się cierpliwym Anglikom udało przez umiejętną kulturę4 doprowadzić je do wielkości naszych wołów, a choćby nawet owiec, byłyby to niezawodnie najkorzystniejsze dla hodowli opasy5.

Ciekawa w tym wszystkim jest okoliczność, że nie ma tak gorzkich, cierpkich i trujących ziół, którymi by się nie żywiły. Nie marnowałyby się tedy żadne dary boże, a nieużytki z chwastem wszelakim byłyby prawdziwym eldoradem. Pytanie tylko, czyby na długo wystarczyła roślinności dla tak powiększonych obywateli.

Obliczono, że gąsienica jest w stanie w ciągu jednego miesiąca zjeść 60 000 razy tyle pokarmu, ile sama początkowo ważyła. Znaczy to, że gdyby wylęgnięta z jajeczka ważyła ćwierć funta, zjadłaby sama przez miesiąc 150 cetnarów liści!

Nie mogłem oczu odwrócić od jedzącej maszyny, dopóki nie przypomniał mi się motyl, jaki z niej wyrośnie, eteryczny motyl, który zadowalając się homeopatycznymi6 dozami słodyczy kwiatowej, nie pamięta, jak twardych niedawno używał pokarmów.

Gdyby mu nawet kto perswadował, że nie należy brzydzić się tym, co dawniej wybornie smakowało, oburzyłby się niezawodnie.

— Jak to! — zawołałby z ogniem. — Więc sądzicie, że to ja spożywałem te cierpkie i twarde zieleniny? Kto tak śmie twierdzić, jest podłym oszczercą! Więc ten pocieszny żarłok, czołgający się na szesnastu słoniowych nogach, żujący szorstkie liście i bezmyślnie patrzący na świat dwunastoma maleńkimi oczkami, ma być obrazem mojej młodości? Powiadacie, że ta niezgrabna kreatura wkrótce porzuci niesmaczne zielsko, aby rywalizować ze mną w powietrznych pląsach? Za grube żarty, moi państwo, z biednego motyla, który szanuje, podobnie jak wy, swoją godność i bolesne mu jest słuchać drwin czy potwarzy.

Tak by niezawodnie bronił swego »dobrego urodzenia« obrażony motyl i nie miałby racji, ale doprawdy i nam nawet trudno pogodzić się z myślą, aby dwie tak odmienne na pozór istoty miały być jedną i tą samą!

A jednak tak jest. Gąsienica — to młody motyl, a motyl — to tylko stara gąsienica.

Z szesnastu bowiem nóżek brzydka gąsienica straci wkrótce dziesięć, a pozostałe przybiorą wysmuklejsze kształty.

Szczęki zastąpi u niej misterna trąbka, zwijająca się jak sprężyna u zegarka, zdatna jedynie do wysysania kwiatowego nektaru, a olbrzymi »żołądek«, wypełniający dziś jak worek całe niemal wnętrze gąsienicy, stanie się drobnym i zaledwie dostrzegalnym organem w arystokratycznym motylu.

Z tysięcy dawnych muskułów nie zostanie ani jeden, zastąpią je nowe i całkiem inaczej ugrupowane wiązki.

Rażąca przemiana gąsienicy w motyla nie zachodzi jednak nagle. Odbywa się powoli. Gąsienica, rosnąc bezustannie, zrzuca od czasu do czasu całą skórę, aż do samych szczęk, i w końcu doszedłszy do największego wzrostu, słabnie, choruje i przyczepia się pyszczkiem do rośliny lub innych przedmiotów. (Niektóre przy tym gąsienice obmotują się w jedwabistą przędzę). Potem potwór kurczy się, zsycha, jeszcze raz na powierzchni pęka, aby wyłonić się na świat boży spod starej skórki pod postacią pękatej, nieruchomej »poczwarki«, pozbawionej nie tylko wszelkich członków, ale nawet gęby, niepotrzebującej już jadła, jednym słowem podobniejszej do mumii egipskiej aniżeli do żywego stworzenia.

Tu dopiero, osłoniona przed wzrokiem ciekawych, wstydliwa gąsienica dokonuje gruntownej zmiany w toalecie. Nie załatwia tego sama, bo od czegóż troskliwa o swe dziatki matka-natura?

Ukochana więc córeczka lub synek w poczwarce traci ruchy i pozory istoty żywej i nie przestając żyć, rozpływa się w gęstą ciecz, z której powoli dopiero wyrabiają się i twardnieją w ciasnym więzieniu nowe organy i kształty prawdziwego motyla.

Nareszcie, jak kurczę w jajku, pewnego ciepłego poranku motyl, który się już w poczwarce z gąsienicy przeobraził, wprawia ciało w silne ruchy, rozsadza skorupkę i wydobywa się z więzienia, wysuwając najprzód nogi wraz z czułkami z otulających je pokryw. Jeżeli oprócz twardej skórki motyl jest osłonięty oprzędem, wtedy zwilża takowy cieczą, która go zmiękcza — trąca potem głową w osłabione miejsce, a zrobiwszy wyłom, wysuwa się nieuszkodzony. Po tych przejściach, zmęczony i wątły, odpoczywa czas jakiś i prostuje swe mokre, skurczone i zwisłe skrzydła. Wkrótce powietrze, światło i ciepło nadają organom należytą sprężystość, naprężają twardniejące skrzydła... i motyl w całym przepychu barw i kształtów ulatuje w swój nowy żywioł... w powietrze!

Motyl jest niejako kwiatem swego indywidualnego bytu. Jako liszka7, spełnił poziomą8 rolę, narzuconą mu przez przyrodę i teraz wchodzi w okres życia krótki, w czasie którego spełnić ma ostatnie swe przeznaczenie: ma pozostawić potomstwo.

Niektóre gatunki w tym okresie żadnych już pokarmów nie przyjmują, życie ich wszakże, normalnie niedługie, przedłuża się znacznie, jeśli zachodzą przeszkody w pozostawieniu potomstwa.

*

Nie mniej zadziwiającą historię swego życia mógłby opowiedzieć i ten komar, co zatacza z wyprostowanymi, jak bocian, nogami duże kręgi nad mą głową i rozmyśla, w którym by miejscu najkorzystniej mógł zatopić długi swój lancet. To także szybko spanoszony sybaryta9.

Kilka godzin temu nie znał się jeszcze na smaku ciepłej krwi, był mieszkańcem stojącej kałuży, wodnym robaczkiem, podobniejszym do ryby niż do owada. Uwijał się żwawo wśród tysięcy współbraci, wyszukując mikroskopijnych istotek w gnijących resztkach roślinności. Pędząc takie życie, zrzucał w miarę potrzeby kilka razy skórę, aż stał się poczwarką po kilku miesiącach czynnego żywota (a nawet, stosownie do gatunku, po paru latach). W tym stanie zmienił bardzo radykalnie swoje barwy, kształty i zasady. Zwinął się tak, że głowa i koniec odwłoka stykają się niemal ze sobą, ale nie stracił w tym stanie ruchu, jak się to zdarzyło motylowi. W szybkich a bardzo charakterystycznych rzutach przecina po dawnemu w różnych kierunkach rodzinną kałużę, pilnując, czy wszystko w porządku. Nie może już jednak jak dawniej kryć się stale w głębinach, bo potrzebuje powietrza; od czasu do czasu więc podpływa pod samą powierzchnię wody, wciągając powietrze dychawką, umieszczoną w końcu ciała. Nareszcie przychodzi dzień, w którym sądzone mu pożegnać na zawsze cuchnącą wodę. Pożarł już dostateczną ilość słabszych żyjątek i zasłużony oczekuje na awans. Otrzymawszy od przyrody nominację na komara, raźno przystępuje do obleczenia się w nowy, świetny uniform. Wypływa na powierzchnię i daje się muskać wietrzykowi. Gdy obsechł dobrze, nastaje w jego życiu decydująca chwila. Skórka pokrywająca istotę, przeznaczoną odtąd do innego życia, pęka i wysuwa się z niej ostrożnie komar w nowym przebraniu. Tkwi jeszcze tylną częścią ciała i końcami skrzydeł w wątłej łupinie niby w łódce. Popychany wiatrem, pływa czas jakiś po zwierciadle wód i obsycha. Niebezpieczna to nad wyraz chwila! Przypomina mi w niej młody komarek akrobatów pokazujących sztuki na trapezie wzniesionym nad głęboką przepaścią, przypomina także szulerów10 w Monaco, co na jedną kartę stawiają cały swój majątek. Ileż komarów ginie na progu do nowej epoki życia, zaledwie raz jeden odetchnąwszy pełnymi dychawkami, zaledwie zdążywszy nowymi oczami spojrzeć w świat słonecznej, lekkiej atmosfery!... Co za dziwna kolej rzeczy! Przed chwilą wyjście z wody zgubiłoby go, teraz znowu wywrócenie się kruchej łódki przynosi komarowi śmierć w tym samym żywiole, który dotychczas był dla niego niezbędnym warunkiem życia, w żywiole, w którym mu było dotąd tak dobrze. Nic też dziwnego, że cieszy się, gdy szczęśliwie zdołał opuścić niebezpieczną łupinę. Lada zefirek11 przecież groził jej zatopieniem, a że mu szczęście sprzyjało, czekają go największe rozkosze: ciepła krew i umizgi do pięknych komarzyc12.

Nie wszystkie owady w swoim rozwoju podlegają podobnie rażącym przemianom, choć przyznać należy, że podlega im większość, mianowicie: motyle, chrząszcze, pszczoły, muchy oraz część żyłkoskrzydłych13. Inne, to jest pluskwiaki i prostoskrzydłe, wychodzą z jajeczek od razu podobne nieco do starych i głównie różnią się drobnymi rozmiarami i brakiem skrzydeł, które im dopiero w epoce dojrzewania powoli wyrastają. Nawet więc mucha, śpiewająca skrzydłami monotonną piosenkę, i ona ulega bardzo dziwnym kaprysom losu.

Zrodziwszy się białym robakiem, zalęgłym w zgniliźnie, żyła wśród cuchnących materii, później skurczyła się i zeschnięta niby maleńka, twarda beczułeczka, póty leżała wśród brudu, dopóki w ciasnym swym więzieniu nie przekształciła się w strojną istotkę, obdarzoną wieloma przymiotami, a przede wszystkim zręcznością i lotnymi skrzydłami, na których uniosła się w lepsze sfery, gdzie już tylko woń kwiatów, słodycz i porywy miłosne nęcą ją i spokój odbierają.

Czy to wszystko nie cudowne przemiany?

Trzeba przyznać, że starożytni na poparcie swej wiary w możliwość cudownych przemian (metamorfoz), o jakich śpiewali ich poeci, mieli w świecie owadów pozorne dowody. Kto wie nawet, czy nauka o metempsychozie, to jest o przechodzeniu dusz z jednego ciała w drugie, nie wzięła początku w obserwacjach świata owadziego i nieznajomości praw fizjologicznych, które rzucają na sprawę przemian u owadów jasne światło i odzierają ją z uroku wszelkiej cudowności. Ściśle biorąc, przemiany należałoby po prostu nazwać stopniowym rozwojem owadów.

Liszka motyla, zarówno jak larwa muchy, pszczoły lub chrząszcza, jest nadzwyczaj skomplikowanym stworzeniem, mieszczącym w sobie gotowe zarody przyszłego motyla.

Gdybym się nie obawiał zarzutu nieścisłości naukowej, porównałbym ją z jajkiem kurzem i nazwał chodzącym, jedzącym i rosnącym jajkiem owada.

Mieści ona w sobie, jak to ścisłe badania wykazały, gotowe zarody wszystkich organów przyszłego motyla, spowite, że się tak wyrażę, w liczne skóry, włożone jedna na drugą. Każda z nich, rozrastając się po kolei, staje się zewnętrzną i ustępuje po pewnym czasie nowej, póty, dopóki przedostatnia nie odsłoni gotowego motyla.

Obawiam się, abyś po tym ciemnym i może niewłaściwym orzeczeniu nie pojął fałszywie słów moich, abyś nie wystawił14 sobie na przykład, że w gąsieniczce tkwi już maleńki gotowy motylek, który rośnie w niej i rozsadza powoli jedną po drugiej skórki gąsienicy.

Nie, wcale tak nie jest!

W gąsienicy jest wprawdzie motyl, ale niewykształcony jeszcze i wyglądający przez to jak gąsienica.

Wszystkie jego części ciała znajdują się już wprawdzie w gąsienicy, ale trudno je rozpoznać z powodu, że posiadają dziwną własność szybkiego zmieniania się. Jedne organy dorosłego motyla są zaledwie w zarodku w ciele gąsienicy i dopiero pod koniec nagle się rozwijają, inne przekształcą się powoli. I na odwrót znowu, gąsienica jest obdarzona takimi wybitnymi organami, jakie albo zmniejszą się, albo zupełnie znikną pod koniec jej życia, gdy przyjmie kształty motyla.

Dziwne może ci się na przykład wydać, że nawet i motylowe skrzydła istnieją w niezgrabnym ciele gąsienicy, naturalnie w stanie zaczątkowym.

Objaśnienia, jakie ci naprędce dałem, odzierają wprawdzie fakt przemian u owadów z cech nadnaturalności, ale z drugiej strony wcale nie sprowadzają go do rzędu pospolitych i prostych zjawisk.

Zgłębiając te gwałtowne przemiany, rozum nasz plącze się w tłumie trudnych do wyjaśnienia zagadek.

Nie możemy pojąć, dlaczego i jakim sposobem jeden i ten sam »żołądek« owada może trawić w pierwszej epoce życia ogromne ilości zielska, a później ogranicza się do odrobinek miodu lub wcale nic nie przyjmuje; dlaczego organy potrzebne w jednej epoce życia giną przy przejściu do drugiej z taką łatwością, z jaką my zrzucamy swą odzież?

Dlaczego całe wnętrze przekształca się tak gruntownie, że wydać się może (porównując tego samego owada w dwóch wiekach, w młodości i dojrzałości), iż mamy przed sobą dwie odmienne zupełnie istoty?

Z głową nabitą tymi pytaniami zasnąłem nareszcie, mimo chłodu, w wygodnym schronieniu i zbudziłem się dopiero, gdy ciepłe promienie wysoko wzniesionego słońca ogrzały skostniałe moje członki.

Zerwałem się na równe nogi i wydostałem co prędzej z oryginalnej sypialni.