XIII. Grzebisze

Zaledwie puściłem się na poszukiwania lorda i stanąłem, aby wytchnąć na piaszczystym, słonecznym podnóżu kopca, gdy usłyszałem nad sobą ogłuszający brzęk skrzydeł i o kilka kroków przede mną, jakby wyrósł spod ziemi, zjawił się nastecznik drogowy (Pompilus viaticus)1.

Niezwykle to silny owad, podobny do osy, zwinny, długi i ruchliwy. Czarna głowa i tułów tego olbrzyma błyszczały jak wypolerowany metal i pewno pod względem wytrzymałości niewiele ustępowały pancerzom ze stali. Kule mego rewolweru odbijałyby się od niego jak od skóry nosorożca. Choć nie należę do lękliwych, przyznaję, że nagłe pojawienie się tego rozbójnika przestraszyło mnie i poczułem wielką ochotę oddalić się, ale nastecznik, nie czekając ani sekundy, uprzedził mnie i zerwał się do lotu, a w szybkich jak wiatr, zygzakowatych zwrotach począł bujać nisko, przy samej ziemi, nad tą właśnie częścią piasków, na której zatrzymałem się, kryjąc w gałązki wrzosu. Lot jego był tak szybki, że warczał mi tylko nad głową, ale gdzie zwróciłem za nim oczy, tam go już nie było. Niespokojny i pełen życia owad dopadał niekiedy do ziemi, ale nie mógł ani kilku sekund dosiedzieć na miejscu.

Skoro tylko dotknął nogami gruntu, natychmiast kilkukrotnie podskakiwał, zmieniając za każdym razem pozycję.

Wyglądało to zupełnie tak, jakby go parzyła ziemia, na której chciał stanąć. Ulokował się nareszcie w odległości kilkunastu kroków ode mnie i kiwnąwszy kilka razy odwłokiem, jakby z zadowolenia, przybrał taką pozycję jak pies, gdy zwietrzywszy mysz polną, poczyna ryć łapami ziemię.

Zanim mogłem się opamiętać, począł już przednimi nogami odgrzebywać piasek, wyrzucając go ze zdumiewającą siłą spod siebie w tył na znaczną odległość. Istny deszcz żwiru posypał się spod odwłoka zakutego w pancerz chitynowy potwora, a po kilku sekundach utworzył się już nad wygrzebywanym dołkiem nasyp, z którego ziarna piasku na powrót staczały się w dół.

Nastecznik spostrzegł to niebawem i stanąwszy nad zawadzającą mu kupką piasku, począł go tak zawzięcie odmiatać, że zniknął na chwilę sam w tumanie pyłu, a mnie obsypał niespodzianie gradem piasku, wyrzucanego z wielką siłą na znaczną przestrzeń. Zaciekawiony tą czynnością, odszedłem w bezpieczniejsze miejsce i spoza kryjącego mnie liścia przyglądałem się z zajęciem, jak żwawy owad powiększał dołek.

Po upływie może pół minuty napotkał przeszkodę w postaci drzazgi drzewa, ważącej pewno ze dwadzieścia razy więcej od niego. Nastecznik, nie namyślając się długo, chwycił zaporę w potężne szczęki, aż zatrzeszczała, i za jednym szarpnięciem wyrwał ją z piasku. Dokonawszy tego, odniósł drzazgę pieszo i złożył ją o jakie trzydzieści łokci moich, to jest blisko o sześć cali od wykopanej jamki, zapewne z przezorności, aby mu do dołu nie wpadła.

Zabawiła mnie ta zbytnia ostrożność.

Jeszcze się przypatrywałem tym ciekawym dowodom zręczności, jakie składał mój skrzydlaty olbrzym przy zajęciu kopacza, i czekałem, co dalej pocznie, gdy nagle rozległ się tuż za mną gwałtowny i urywany brzęk skrzydeł muszych i odwrócił moją uwagę od nastecznika. Widok, jaki się przedstawił moim oczom, zmroził mi krew w żyłach. O parę łokci ode mnie znajdował się ogromny pstry pająk, najstraszniejszy z pająków, bo obok chytrości, wrodzonej wszystkim ośmionogom, odważny i napadający zwykle otwarcie na zdobycz. Znajdowałem się zapewne i poprzednio w jego sąsiedztwie, lecz ukryty czatował, nie zdradzając niczym groźnej swej obecności. Dopiero jakaś duża mucha znęciła go zbytnim zbliżeniem się i potwór jednym skokiem rzucił się na ofiarę. Przednimi łapami od razu dosięgnął jednego ze skrzydeł i już gwałtowne trzepotanie nie mogło biednej muchy uratować. Przez parę sekund zdobywała się na rozpaczliwe wysiłki, pragnąc nadaremnie wyswobodzić się ze strasznych uścisków kosmatych łap pająka, ale prędko pod magnetycznym wpływem błyszczących ślepi napastnika straciła siły i byłaby już otrzymała ranę w głowę, gdyby niespodziewane nie przyszło jej ocalenie.

W tym samym momencie, w którym napastnik gotował się zadać śmiertelny cios, zadrżał nagle i jakby skamieniał w postawie cechującej wielką trwogę. Żylaste nogi rozprostowały się, potem skurczyły i pająk, zwinięty w kłębek, jak nieżywy stoczył się z pochyłości, na której się scena mordu odbywała.

Poturbowana i omdlała mucha uczuła się wolna. Poruszyła się lękliwie, następnie, utykając, wstała i zajęła się muskaniem naderwanego skrzydła oraz przyprowadzeniem do porządku zrujnowanej toalety. Chciała włoski zjeżone na grzbiecie uczesać, ale widocznie ból w nadwichniętych łapkach nie pozwolił jej zatrzeć śladów przebytej katastrofy.

Żal mi się zrobiło biedaczki; opatrzyłbym ją chętnie, gdybym wiedział, jak się wziąć do tego, ale niestety, dla owadów chirurgia i medycyna musiałyby wesprzeć się na innych niż dla ludzi zasadach. Moja skromna wiedza nie wystarczała tutaj, porzuciwszy więc niepraktyczną myśl, począłem zastanawiać się nad przyczyną dziwnego ocalenia niedoszłej mojej pacjentki. Zguba jej zdawała się nieuchronna — czym więc wytłumaczyć dobrowolną rezygnację pająka?

Jedno tylko stać się mogło. Musiał on w chwili decydującej o życiu muchy ujrzeć nagle potężnego wroga.

Aby zobaczyć, co się dzieje z moim tchórzem, napadającym znienacka, zszedłem na dół, ale mimo troskliwych poszukiwań nigdzie go dostrzec nie mogłem. Umknął widać i zaczajony gdzieś w bliskości, przygotowuje się do powtórnej napaści na inną zdobycz.

Dreszcz mnie przeszedł z obawy, aby przypadkiem on lub który z towarzyszy jego ohydnego rzemiosła nie omylił się i nie wziął mnie za muchę. Obawa miała niejakie podstawy, bo wszak nazywam się Muchołapski!

W nazwisku moim jest »mucha«, miałbym się z pyszna w jego »łapach«!

Przyśpieszyłem kroku, cofając się na dawne miejsce, aż tu brzęk nastecznika zwrócił na nowo moją na niego uwagę. Gdy opuścił się przy świeżo wykopanym dole, dostrzegłem, że dźwigał jakiś żywy przedmiot, który mu się wydzierał. Jeszcze jeden rzut oka — i skamieniałem ze zgrozy. Przednie łapy skrzydlatego olbrzyma ściskały, niby żelazne kleszcze, tego samego pająka, który przed chwilą puścił muchę w nadziei, że gdy uda martwego, straszny wróg ominie go w spokoju. Ale omylił się chytry pająk i teraz na próżno wyrywał się z objęć grzebisza, który co chwila kłuł go swym żądłem zajadle. Pomimo głębokich ran biała krew nie dobywała się z pająka, tracił jednak siły, bo bez oporu pozwolił się złożyć do wygrzebanego otworu. Dół okazał się jednak za szczupły i drgająca w srogich cierpieniach ofiara została wywleczona i złożona na brzegu. Nastecznik zajął się powiększaniem dołka i przymierzaniem co chwila pająka do otworu.

Na razie można by sądzić, że owad sprawiał pająkowi pogrzeb na sposób ludzki, ale byłaby to czynność bezcelowa i gdyby chodziło tylko o samą przyjemność zakopania pająka, z pewnością nastecznik nie napadałby na niego, nie kaleczył i nie trudził się daremnie. Zgadnij, w jakim celu nastecznik grzebał ofiarę.

O cel zresztą ludzie rzadko pytają, bo zdarza się im zbyt często spełnianie wielu czynów bezcelowych.

W świecie jednak owadów nie ma pracy bez wytkniętego planu. Nastecznik zajmował się okrutnym pogrzebem w zupełnie poważnym zamiarze. Jemu szło jedynie o złożenie jajeczek i zapewnienie bytu larwom, jakie się z tych jajek wyklują. Włożywszy żywcem pająka do grobu, składa w pokaleczoną ofiarę jajeczko, potem otwór troskliwie zagrzebuje i oddala się.

Obejrzawszy jeszcze raz i drugi swe dzieło z pewnej odległości i zatarłszy wszelkie ślady tylko co odbytej sceny pogrzebu, nastecznik przyniósł jeszcze parę zeschłych listków i położył je, jakby dla naznaczenia sobie tego miejsca, na mogile, mającej odtąd być kołyską młodziutkiego nastecznika, i uspokojony o los małej larwy, odleciał i znikł mi z oczu.

Ciekawyś, co się dzieje dalej pod ziemią?

Ha, nic osobliwego! Zakopany pająk żyje tam jeszcze dni parę, a nawet kilka, gdyż przezorny grzebisz tak go kaleczy, aby jedynie pozbawić ruchu, bez odebrania życia. Wylęgła więc larwa natrafia na gotowy pokarm i żywi się przez parę, a nawet przez kilka dni świeżym mięsem pająka. Może być spokojna, że nie zabraknie jej pożywienia, bo troskliwa matka przyniesie jej później drugiego i trzeciego pająka, aż wykarmiona i tłusta, przestanie jeść i przemieni się w poczwarkę. Dalszy ciąg historii nie potrzebuje objaśnień.

Zdarza się jednak, że larwa zdycha z głodu. Bywa to wtedy, gdy jej matkę połknie ptak lub jaki wypadek zbyt wcześnie życia pozbawi. Czeka wtedy biedne maleństwo na próżno na świeży transport pajęczyny (jest to wyraz uformowany na sposób »wołowiny«, »cielęciny« i »sarniny«), chudnie coraz bardziej i nie doczekawszy się posiłku, ginie głodową śmiercią,

Takie to tragedie rozgrywają się w tym dziwnym świecie na każdym niemal kroku!

Prawie cała rodzina os drapieżnych, które wypadałoby dla odróżnienia od os właściwych (Vespidae) nazwać grzebiszami, prowadzi żywot podobny do opisanego.

Nęk na przykład piaskowy (Ammophila sabulosa)2 różni się od nastecznika głównie znacznie większymi wymiarami oraz rodzajem ofiar, jakie ściąga do gniazd larw swoich.

Zamiast pająków łowi duże, najczęściej włochate gąsienice.

Pewnego razu, będąc w Ojcowie, sam widziałem, jak nęk ciągnął do wygrzebanej w piasku jamy zieloną jakąś gąsienicę, co najmniej trzykroć większą od siebie. Przez ciekawość nie przeszkadzałem owadowi w jego czynności i doczekałem się chwili, w której nęk, uporawszy się z ciężarem i rozmiarami ofiary, znikł wraz z nią pod ziemią i tam zabawił przez kilkanaście minut, a potem, wyszedłszy, zagrzebał starannie otwór piaskiem i pyłem; w końcu, podobnie jak to uczynił nastecznik, jeszcze parę razy przyjrzał się robocie i odleciał szczęśliwy.

Gnębisz (Psammophila viatica)3, najbliżej spokrewniony z nękiem, odznacza się podobnymi obyczajami. Wśród rodziny grzebiszów pokaźną grupę stanowią bączkowate (Crabronidae)4, niewielkie rozmiarami osy. Należą do niej żądlice (Bembix), osmyki (Cerceris), kwiateczniki (Philantus)5 i taszczyki (Mellinus)6.

Żądlica (Bembix rostrata), owad bardzo pospolity w całym kraju, czarny z żółtymi przepaskami w poprzek odwłoka, dwa tylko ma zajęcia w swym doskonalszym życiu. Wysysa miód z kwiatów i wygrzebuje w piasku głębokie jamki, w które znosi ułowione dwuskrzydłe owady, jak muchy właściwe, mszyczniki (Syrphus) itp.

Obfite w całej Europie osmyki (Cerceris arenaria i inne) można znaleźć wszędzie na miejscach piaszczystych, wystawionych na południową operację słoneczną. Odróżniają się od koleżanek tym, że nie chcąc im robić konkurencji, zadowalają się chrząszczykami należącymi do licznej rodziny ryjkonosów (Curculionidae)7. Nie przebierają one wprawdzie w gatunkach, ale trzymają się za to stale ryjkonosów. Są one głównie z tego powodu godne podziwu, że wspomniane chrząszcze należą do najtwardszych owadów. Rzecz na pozór nieprawdopodobna, aby miękka larwa osmyka mogła przeniknąć przez twardą skorupę chrząszcza.

Bliżej jednak poznawszy ten stosunek, spostrzegamy, że nie jest on tak rażący, jak się na razie wydaje. Osmyki bowiem chwytają tylko świeżo wyklute z poczwarki i miękkie jeszcze wołki, larwy zaś ze swej strony umieją doskonale wyszukiwać na ciele ofiar miejsca okryte miększą powłoką, aby przeniknąć przez nie z łatwością do wnętrza.

Są gatunki osmyków napadające także na inne owady. Między nimi jeden (C. ornata) zabija pszczoły miodonośne.

Z tej samej grupy nie mniej ciekawy jest kwiatecznik (Philanthus apivorus)8, którego obyczaje pierwszy podpatrzył i opisał Latreille w 1802 roku. Ten wygrzebuje w ziemi prostopadłą galerię, którą na pewnej głębokości zakańcza poziomą komorą, a w niej umieszcza swoje ofiary i jajeczka. Podziemia kwiatecznika miewają rozmaitą długość: niekiedy dochodzą do dziesięciu cali. Zresztą nie tyle ten szczegół, ile raczej niezwykłe zuchwalstwo kwiatecznika czyni go interesującym dla nas.

Zwykle lokuje się na jakimś miodonośnym kwiatku (skąd i nazwa jego poszła) i poluje niedbale, jakby od niechcenia. Przybywa na przykład pszczoła i cała pochłonięta zbieraniem miodu lub pyłku kwiatowego, nie zwraca uwagi na otoczenie.

Przebiegły kwiatecznik cierpliwie bada sytuację, udaje, że go pracowity owad zgoła nie interesuje, zachowuje się całkiem spokojnie. Upatrzywszy jednak dogodną chwilę, rzuca się z nieopisaną gwałtownością. Chwyta pszczołę szczękami za szyję, przy czym prawie zawsze udaje mu się przewrócić ją na wznak i wtedy zadaje jej pośpiesznie ciężkie rany swym zatrutym żądłem.

Zawiązuje się śmiertelna, ale nierówna walka, bo choć pszczoła posiada także żądło i póki sił starczy, usiłuje dosięgnąć nim przeciwnika, zręczny jednak kwiatecznik zwykle wychodzi nieposzkodowany, gdy pokaleczona pszczoła wkrótce pod wpływem jadu dostaje gwałtownych kurczów i drgawek. W tych boleściach traci władzę w członkach i pada zemdlona. Wtedy napastnik chwyta ją szczękami, obejmuje łapkami i wzbija się w powietrze, ulatując do gniazda z ciężkim brzemieniem. Najczęściej kwiateczniki ukazują się gromadnie. Całe ich setki kręcą się jednocześnie w danej okolicy i rozwijają niezmordowaną gorliwość bez przeszkadzania sobie. Ich śmiałość nie ma granic.

Zbliżają się zwykle do pasiek i tam, na własnym terytorium pszczół, nie wahają się występować do boju ze spokojnymi owadami w tych wszystkich razach, gdy są pewne zwycięstwa.

Podobne obyczaje spostrzegamy u taszczyka (Mellinus arvensis), który obiera sobie gniazda w piasku i zaopatruje każdą komórkę w osiem do dziesięciu much.