XIV. Jestem Matuzalemem. Potworne stosunki. Miliardy żywych befsztyków

Scena, jaką ci tylko co opisałem, trwała niedługo. Wszystko odbyło się najwyżej w ciągu pół godziny, choć ten czas wydał mi się znacznie dłuższy. Nic dziwnego! O ile życie owadów jest krótkie, o tyle ruchliwość ich niezmierna.

Prędko się starzeją i umierają; życie największej ich ilości trwa zaledwie kilka lub kilkadziesiąt dni, ale też jeden dzień dłuższym nieraz bywa okresem niżeli rok dla człowieka. Pojęcie czasu wyraża się tylko następstwem zdarzeń, ale nie rzeczywistą jego długością. Wszak zmieściliby i ludzie swe życie ze wszystkimi zajęciami i wrażeniami w podobnie ciasnych ramach czasu, gdyby proporcjonalnie wszystkie swe czynności mogli w krótszym czasie załatwić. Godzina na przykład mogłaby być dniem całym, gdybyśmy w niej zmieścić mogli całodzienne nasze czynności.

Ze względu jednak na długowieczność byłem wśród tych stworzeń w dwojaki sposób prawdziwą osobliwością. Najprzód ruchy i czynności moje, gdyby je mogły owady krytycznie oceniać, wydałyby się im nad wyraz ociężałe, powolne i leniwe; po wtóre, gdyby mogły wiedzieć, ile już lat żyję, a ile jeszcze mogę przeżyć, poczytałyby mnie pewno za nieśmiertelną istotę. I w samej rzeczy, gdybym stale wśród nich zamieszkał, a mógł przetrzymywać zimy podobnie jak one w letargicznym odrętwieniu, zostałbym nie lada Matuzalemem1 świata owadziego. Własnymi oczyma oglądałbym po kilkadziesiąt ich pokoleń i praprapraprawnukom jako naoczny świadek opowiadałbym zamierzchłe dzieje prapraprapradziadów. Byłbym dla jednych żywą kroniką, jaką dla nas są pożółkłe kilkuwiekowe foliały2 Długosza3, Bielskich4 i Kromera5, dla innych zaś, choćby na przykład dla mszyc, starszym może świadkiem przeszłości, aniżeli dla nas są papirusy egipskie.

Nie tylko zresztą ja jeden mógłbym służyć im za kronikę. Świat owadów, jak żaden inny, pełen jest przeciwieństw.

Obok mszyc (Aphis), liczących życie na dni, krzątają się mrówki-matuzalemy, mogące żyć po lat siedem i osiem.

Do matuzalemów należą nawet takie gatunki, jakie ogół przywykł uważać za efemerydy6 i uczynił z nich, jak na przykład z jętki (Ephemera), symbol znikomości. Błędne o jej wieku mniemanie zwiększa liczbę dowodów, że większość ludzi bardzo jeszcze powierzchownie zna świat owadów. Taka na przykład jętka, czołgająca się przez długich lat parę jako larwa wśród szlamu kałuży lub sadzawki i prowadząca tam rozbójniczy żywot, gdyby tylko umiała obserwować, mogłaby opowiadać krótkowiecznym współobywatelkom sadzawki historię kilkunastu ich pokoleń.

I stałaby się rzecz dziwna. Nie znając zgoła własnych dziejów, bo większa część owadów nie widzi nigdy własnych rodziców ani nawet rodziców swoich współrówieśniczek, mogłaby krócej żyjącym gatunkom owadzim, których pokolenia przesuwają się jak w kalejdoskopie przed jej oczyma, opowiadać dzieje zamierzchłej przeszłości. Mimo jednak że wystarczyłoby życia tym długowiecznym istotom, niezdolne są do obejmowania szerszych horyzontów.

Zasklepione najczęściej w ciasnym kółku, spędzają cały niemal żywot w ciężkich zapasach o chleb powszedni. Nie wiedzą nic o bożym świecie i nie interesują się niczym, co ich bezpośrednio nie dotyczy. Znaczną część życia jedne pędzą we wnętrzu drzew, tocząc w ich pniach obszerne galerie, inne znajdują mieszkanie i pożywienie w miękkich grzybach, inne wreszcie, zamknięte od urodzenia w orzechu lub jabłku, pozostają w tych owocach, stanowiących dla nich spiżarnię i świat cały. Późno dopiero, bo na samym schyłku życia, gdy — odziane odświętnie we wszystkie powaby swego rodzaju, obdarowane przez przyrodę wieloma zmysłami, jakich istnienia dotąd nawet nie domyślały się — cieszą się krótkim a rozkosznym schyłkiem życia, przekonują się o istnieniu szerszego i pięknego świata poza obrębem rodzinnego orzecha lub grzyba. Dopóki jednak przyroda nie powoła ich do wypełnienia ostatniej roli, są to po większej części ruszające się żołądki i nic więcej!

Jakże podobne są te owady do ludzi żyjących w ustroniu, którzy niewiele lub wcale nic o bożym świecie nie wiedzą, nie interesują się postępem, wynalazkami, którzy w swoim zaścianku zamiast żyć — wegetują raczej, pchając z dnia na dzień taczkę jednostajnej egzystencji, pozbawionej wznioślejszych bodźców i wzruszeń, jakie są warunkami wszelkiego postępu.

Podobne są także do tych poziomych ludzi, którzy poza obrębem świata ziemskiego, świata pięciu zmysłów i skażonych naszych instynktów, nie domyślają się niczego więcej! Dla takich mizerna ziemia jest już zbyt wielkim światem, aby poza nią myśl ich i pragnienia kiedy mogły wybiec.

A jednak i takim może kiedyś... kiedyś otworzą się oczy na widok lepszych a lekkomyślnie zaprzeczanych światów i przekonają się, że byli krótkowidzącymi robakami, zamkniętymi w orzechu...

Przekonają się, że jest, że musiał być poza ziemią i poza sferą naszych zmysłów świat inny, piękniejszy i większy, w którym naszym duszom będzie tak samo obszerniej i jaśniej, jak dojrzałemu robakowi z orzecha weselej jest w oblanej słońcem, lekkiej atmosferze łąk barwnych i wonnego kwiecia...

Spostrzegam za późno, żem się rozgadał, zapominając, iż kreślę tylko historię swoich przygód; wracajmy więc do nich.

*

Zaledwie się otrząsnąłem z przykrego wrażenia i ruszyłem w dalszą drogę, nowy widok przypomniał mi, że w tym świecie, do którego dobrowolnie zszedłem jak Dante7 do piekieł, na każdym kroku spotyka się straszne obrazy, a najwyszukańsze męczarnie należą do rzeczy zwykłych, a nawet, niestety, koniecznych.

Dlaczego koniecznych? — zapytasz.

Dlatego że choć są one niepożądane ze względów moralnych, jednakże utrzymują równowagę w naturze. Gdyby nie bezustanne morderstwa, owady rozmnożyłyby się do niepojętych liczebnie rozmiarów, zagrażając życiu innych istot na ziemi.

Właśnie jeden z bolesnych epizodów, rzucających ponure światło na dolę owadów, wstrząsnął mnie do głębi, odbierając ochotę do zachwytów. I gdyby wędrówka moja miała za cel jedynie zadowolenie ciekawości, wycofałbym się co prędzej, aby powrócić do naszego świata, który choć nie lepszy, ma przynajmniej tę dodatnią stronę, że znakomicie maskuje zło, jakie się w nim dzieje, że mu nie zawsze pozwala tak brutalnie występować, jak w świecie owadów.

Wszelaka przewrotność i okrucieństwa, choć są pospolitymi wśród nas zjawiskami, nie rzucają się przecież w oczy w całej ohydzie, a dla łatwowiernych przybierają nawet złudną maskę dobra, okrywają się nieraz płaszczem cywilizacji, patriotyzmu, religii i innych górnobrzmiących szyldów.

Ród ludzki w swym zdumiewającym postępie ulepszył każdą zbrodnię, niejeden występek upiększył, uniewinnił i uświęcił ogólną tolerancją, gdy szkaradne owady po dawnemu, jak ludożercy, zagryzają się jedynie mocnymi szczękami i zakłuwają jadowitymi żądłami. Nie czują przy tym ani trochę ohydy brutalnych swych postępków. Nie pozorują nawet swych czynów ani wyższymi pobudkami, ani rozstrojem zmysłów, które wśród ludzi są wygodnym pozorem do uniewinnienia wszelkiego rodzaju wykroczeń, i dlatego... słusznie uważamy te istoty za poziome, wstrętne, dzikie i niezdolne do żadnego postępu.

Czyż więc warto było schodzić do nęcącego ukrytymi powabami świata po to, aby spostrzec, że i w nim najwięcej jest cierpień i tragedii?

Czyż warto było z narażeniem życia pozostawać w tej krainie dla spotkania wśród owadów tego samego zła, jakie nas trapi, obleczone tylko w odmienną sukienkę? Nie, nie warto! A jeśli nie cofnąłem się przy pierwszym zachodzie słońca, to tylko ze względu na nieszczęsnego lorda Puckinsa, który oczekiwał na moją pomoc.

Aby ci dać próbkę miłych stosunków, jakie panują w tym okropnym świecie, zapoznam cię ze sposobem życia jednej jego rodziny, spokrewnionej zresztą dość blisko z niedawno poznanym rodem os drapieżnych. Co byś powiedział, gdyby ci ktoś zaręczał, że widział krainę, w której żyją niezgrabne, spokojne i roślinożerne zwierzęta, chodzące na szesnastu nogach? Że zwierząt tych, choć ich nie znają nasi myśliwi, istnieje mnóstwo gatunków, a różnią się one między sobą podobnie wyraźnie wzrostem, barwą i kształtami, jak zwierzyna, na którą polują potomkowie Nemroda8?

Co byś powiedział, dowiadując się, że owe zwierzęta liczą legiony najrozmaitszych wrogów, wśród których szczególną srogością odznacza się inna znowu liczna rodzina istot, stworzona prawie wyłącznie do ich tępienia?

Te zacięte wrogi dziesiątkują szesnastonogów bez żadnej litości, karmiąc się świeżym i żywym ich ciałem. One zaś, zjadane po kawałku, nie tracą przy tym apetytu, pasą się, chodzą i rosną mimo kalectwa przez całe tygodnie, to jest aż do śmierci, która następuje dopiero po strawieniu przez pasożyta całego niemal ich mięsa.

Co byś powiedział, ujrzawszy na przykład pasącego się spokojnie ogromnego słonia, który nosi pod skórą jednego lub kilku wilków, co się w nim urodzili, gnieżdżą się jak u siebie i pożerają ciało swego chlebodawcy od urodzenia aż do chwili, gdy już cały słoń, z wyjątkiem skóry, serca, nerwów, płuc i przewodu pokarmowego, został do szczętu zjedzony?

Co byś wreszcie powiedział, widząc, że po dokonaniu tak okrutnego czynu zbrodniarzy omija zasłużona kara i po śmierci ofiary, nie potrzebując już mięsnego pokarmu, wylatują spokojnie z trupa, aby żyć tylko miodem, przyjmowanym w bardzo małych ilościach? Nawet jednak rozpoczynając nową erę życia, nie pozbywają się okrutnych instynktów. Już nie dla siebie, ale dla swego potomstwa wynajdują nowe ofiary ze zręcznością i wytrwaniem godnymi zaiste lepszej sprawy.

Pewno zaliczyłbyś takie stosunki do bajecznych, twierdząc, że ani kraju takiego, ani podobnie cierpliwych a nieszczęśliwych zwierząt nie ma i być nie może, bo gdyby nawet istniały, to wobec licznych i srogich wrogów prędko musiałyby wyginąć. Tymczasem pomyliłbyś się zupełnie.

I kraina, i stosunki te nie są mitem, ale stwierdzoną rzeczywistością. Ofiar, o jakich wspominałem, żyją miliardy na całej niemal kuli ziemskiej, a oprawców co najmniej parę tysięcy gatunków zapełnia nasze pola, łąki i lasy.

Zarówno pierwsze, jak drugie często w wędrówce swej napotykałem, oglądając na własne oczy sceny kwalifikujące się do pieśni Dantego.

Przeczuwam twe zaciekawienie, porzucę już więc niejasne ogólniki i zagadkę rozwiążę.

Zwierzętami pasącymi się wśród rozległych lasów są gąsienice, a potwory, toczące je za życia, stanowią wielką rodzinę owadziarek (Terebrantes), do których należą gąsieniczniki (Ichneumonidae). Istna ta plaga motyli, a także innych owadów przypomniała mi się, gdym ujrzał w pożałowania godnym stanie gąsienicę, naszpikowaną kilkudziesięcioma larwami małego baryłkarza (Microgaster), jednego z najmniejszych gąsieniczników.

Osłabiona chwieje się, zbiera ostatki sił, aby posunąć się o kilka kroków, ale za parę minut stanie się już trupem, bo młode baryłkarze dorosły i dojadły resztki tego, co było w biednej gąsienicy do zjedzenia.

Sposób życia tych owadów tak jest niezwykły, że bezwarunkowo zasługuje na bliższe opisanie. Budzą one we mnie zainteresowanie dlatego, że odgrywają w gospodarstwie natury niezmiernie ważną rolę.

Rodzina gąsieniczników uderza podobieństwem do pewnej dość licznej klasy w naszym społeczeństwie, powszechnie znanej pod mianem »dobroczyńców ludzkości«.

Członkowie tej klasy, słusznie znienawidzeni przez swe ofiary, spełniają podobne funkcje wśród ludzkich motyli, poczwarek i gąsienic, co skrzydlaci ich koledzy wśród narodów owadzich. Są także postrachem spokojnych gąsienic oraz nielitościwymi regulatorami stosunków społecznych. Mocniejszych uczą rozumu i ostrożności, słabszych zjadają, tucząc się ich łzami i potem.

Zastanawiam się w tej chwili nad tym, jakby ci je najwyraźniej opisać, boś ich może nigdy nie zauważył, choć łatwo to przyjść mogło, gdyż gąsieniczników, podobnie jak usłużnych dobroczyńców ludzkości, niemal wszędzie spotkać można. Uwijają się więc nie tylko po wsiach i lasach, zaglądają nie tylko do zagrody chłopka oraz szlachcica, ale je widzieć można w małych miasteczkach i po dużych miastach. Opisywać ci ich postaci i umundurowania, obyczajem zoologów, nie myślę, bo nie doczytałbyś mego opisu do końca. Język nasz jest tylko dla przyrodników zajmujący i zrozumiały, a do tej klasy ludzi, mimo że masz wszelkie po temu kwalifikacje, nie należysz jeszcze.

Najprościej więc chyba będzie, gdy określę ci stanowisko, jakie zajmują w naturalnym pokrewieństwie owadów. Będziesz przez to mógł przy niewielkim wysiłku fantazji wyobrazić sobie, naturalnie w słabym przybliżeniu, ich postać. Jeśli potem zechcesz zawrzeć bliższą z nimi znajomość, pokażę ci w moich zbiorach całe pudło rozmaitych gąsieniczników, poczynając od ogromnych łomków (Gasteruption)9 i sierponiów (Ophion), a kończąc na drobnych wiercieniach (Bassus) i dopiero co wspomnianych baryłkarzach (Microgaster). Przede wszystkim winienem ci objaśnienie, do jakiej grupy należą.

Choć jesteś pod względem znajomości świata owadów niewiele dalej posunięty niż pod względem znajomości Selenitów10 (daruj moją szczerość), musisz pewno wiedzieć, że naród owadów dzieli się na siedem głównych, bardzo wybitnie różniących się między sobą królestw czy szczepów, co wolisz11.

Pierwszy, najliczniejszy w gatunki, stanowią chrząszcze, mające przednią parę skrzydeł twardych, z grubej chityny12.

Drugi ród stanowią błonkoskrzydłe, których typami są pszczoła, osa i mrówka.

Trzeci tworzą motyle, czwarty muchy, odznaczające się brakiem tylnych skrzydeł, nareszcie piąty, szósty i siódmy stanowią rody, których typami są ważki, koniki polne, świerszcze i pluskwiaki.

Jeśli dalej powiem ci, że gąsieniczki należą do błonkoskrzydłych, czyli pszczołowatych owadów, już będziesz miał w tym oznaczeniu dość wyraźne określenie ich postaci.

Wyobraź je sobie: niby pszczołę, niby osę, niby mrówkę skrzydlatą, coś niewyraźnego wprawdzie, ale zawsze w tym guście.

I nie omylisz się. Ród pszczołowatych dzieli się bowiem na sześć wybitnie różniących się rzędów, z których jeden stanowią właśnie owadziarki (Terebrantes), a do nich należą wszystkie gąsieniczniki (Ichneumonidae). Odznaczają się one wysmukłym i lekkim ciałem, budową przypominają nieco mrówki, nóżki zwinne w chodzeniu i lotne a wielkie skrzydła, wydatne oczy i długie, bardzo ruchliwe oraz ciągle drgające żółte, czerwone lub czarne czułki dopełniają ich ruchliwej, pełnej życia postaci. Kolor ciała, przeważnie czarny, bardzo jest stosowny, według mego zdania, dla indywiduów zajmujących się tak czarnym rzemiosłem.

I w tym, jak w wielu innych szczegółach, uderzające posiadają podobieństwo do ludzkich brodatych gąsieniczników, uwijających się rojno również w czarnych, długich ubiorach w okolicach wszelkich banków, giełd i modnych restauracji, gdzie czatują na swoje ofiary, snujące się pod postacią potrzebujących pożyczki właścicieli różnych ruchomości i nieruchomości, w charakterze młodych i zwykle zielonogłowych motylków, jadających i ubierających się na kredyt, ale za to tak świeżych, jak gdyby wyszły tylko co z poczwarki, pod postacią lubiących się stroić kobietek oraz wszelkich poczwarek ludzkich, którym pilno zabłysnąć choć na chwilę złudnymi i tęczowymi kolorami motylków. Niestety! Nie przeczuwają, że zręczny operator zdoła wyssać z nich resztkę soków żywotnych jeszcze przed tym, zanim sztuczne te blaski dojdą do swego kulminacyjnego punktu.

Prawdziwe gąsieniczniki, o których mowa, nie posiadają żądeł, jakimi są uzbrojone szlachetniejsze od nich drapieżniki oraz pracowite pszczoły, ale za to mają misterne pokładełka, nieraz bardzo długie i tak cienkie jak żądła. Za pomocą tych narzędzi, nie sprawiając ofiarom zbytniego bólu, składają swe jajeczka pod skórę najrozmaitszych owadów i pająków. Ani twarde pokrycie chrząszczy, ani nawet cichy żywot wewnątrz drzewa nie ochronią przed tymi strasznymi napastnikami.

Gatunki składające swe jajka w larwy chrząszczy drzewnych, do jakich należą okazałe zamarniki (Ephialtes manifestator) i zgłębce (Rhyssa persuasoria) posiadają tak urządzone pokładełko, że prześwidrowują najprzód warstwę drzewa dzielącą je od ofiary, a potem zagłębiają je pod skórą larwy i znoszą jajeczka.

Czyż nie godzien jest podziwu instynkt, który przez grubą warstwę drzewa pozwala prześladowczyni przeczuć larwę chrząszcza spoczywającą w tajemnym zaciszu, pozwala obliczyć, gdzie należy w drzewo zapuścić wąskie piły, aby pokładełko dosięgło ukrytego w twardym miąższu robaka? Owady te stanowią chyba najstraszniejszy ród morderców, trudniących się zastrzykiwaniem najjadowitszej ze wszystkich trucizn, bo zarodków, z których rozwijają się pasożyty śmiertelne dla operowanego owada.

Jest to prawdziwy ród lichwiarzy, którzy zwykle zastrzykują operowanemu osobnikowi okrągłą sumkę do kieszeni w sposób tak łagodny, że z sumki owej rozwija się powoli pasożyt w postaci szybko rosnącego długu. Pochłania wszystkie soki ofiary i zwykle bywa śmiertelny dla dobrobytu poddanego operacji osobnika.

Owadziarki, podobnie jak tylko co wspomniani dobroczyńcy, do tego stopnia są liczne, że nie przesadzę, twierdząc, iż nie ma prawie takiego gatunku owadów, który by w swej niepełnoletności, to jest w stanie larwy lub poczwarki, nie podlegał ich napadom.

Brakonidy13, spotykane na kwiatach podczas pięknej pogody, napadają wyłącznie na chrząszczyki.

Alysia spełniają okrutne swe operacje na muchach.

Rzecz na pozór nie do uwierzenia, aby były gatunki mniejsze jeszcze od baryłkarzy, które by się zadowalały najmniejszymi owadami. A jednak takimi są hybryzonity (Lysiphlebia), składające swe jajeczka w ciałach mszyc.

Broiszek (Proctotrupes)14 składa jajeczka w larwach komarów (Tipulidae)15, platygaster zaś napada głównie larwy drobnych muszek, zwanych pryszczarkami (Cecidomyiidae). I nie tylko larwy oraz mszyce, bo nawet jajeczka nie są wolne od niebezpieczeństwa zagrażającego im ze strony chytrych istot. Maleńki teleas (Teleas ovulorum)16 na przykład przekłuwa swym pokładełkiem jajeczka nocnych motyli, a cały nie ma więcej jak pół milimetra długości.

Zdaje się na pozór rzeczą prostą zniesienie jajeczka pod skórę żywych owadów lub w inne jajeczko, ale ileż to naprawdę potrzeba zmyślności i wytrwałości w poszukiwaniach, ile zabiegów, aby skutecznie dokonać operacji! Pamiętajmy, że każdy gąsienicznik musi sobie przede wszystkim odnaleźć właściwy sobie gatunek ofiary. Szuka dziwnie rozumnie; nie traci czasu na bezowocne uwijanie się wśród roślin, na których nigdy nie przebywają gatunki, jakich mu trzeba, ale pilnie zwiedza takie zioła, na jakich stale żywi się owad utrzymujący jego ród. Postępują w tym tak samo, jak ludzkie gąsieniczniki, których osobne gatunki polują na szlachtę, osobne na chłopów i na wyrobników, osobne na złotą, osobne na tombakową młodzież. Jedne żyją głównie krwią i mięsem utracjuszów, inne wysysają biedaków i pracujących w pocie czoła.

W całej tej klasie najgodniejszy podziwu jest instynkt, przewyższający o całe niebo spryt wszelkich wyzyskiwaczy ludzkich. Bo zważ tylko, że gąsienicznik skrzydlaty musi szukać istoty, której nigdy jeszcze nie widział, podczas gdy dwunogi ma zadanie ułatwione; od dziecka już uczy się swego rzemiosła i korzysta z doświadczenia rodziców.

Skoro tylko samiczka gąsienicznika opuści swoje żywe więzienie i pierwszy raz puści się na szersze horyzonty, skoro tylko odnajdzie swój ideał i zadowoli przyrodzoną skłonność, natychmiast, wiedziona niepojętym instynktem, oddaje się wyłącznie poszukiwaniom żywej kolebki, mającej być zarazem spiżarnią przyszłego potomstwa.

Wiedziona jasnowidzącym instynktem, poznaje wśród tysięcy innych odpowiedni gatunek dla siebie i przystępuje niezwłocznie do operacji. Na próżno ofiara wije się i broni — zręczna napastniczka dopóty powtarza niefortunne z początku próby, aż uwieńczone będą pomyślnym dla niej skutkiem i jajeczko zostanie ulokowane na czystej hipotece17.

Jeśli zaś trafi przypadkiem na »robaczywą« już gąsienicę, która ma hipotekę zajętą, to choćby najbardziej czuła się strudzona bezowocnymi poszukiwaniami, pozostawia zdobycz szczęśliwszej poprzedniczki nietkniętą, rozumiejąc dobrze, że dla dzieci dwóch matek nie starczy z tej larwy pożywienia. Hipoteka niepewna, drogiego więc kapitału nie umieszcza na niej, lecz dopóty znowu lata nad roślinami, dopóty troskliwie pod każdy niemal listek zagląda, póki nareszcie nie odnajdzie sobie nieprzekłutej jeszcze gąsienicy i nie spełni powinności, do której stworzyła ją natura.

Zadziwiającą w tych czynnościach zachowuje przy tym oszczędność. Żywy pokarm nie marnuje się bezużytecznie, bo gąsienicznik kaleczy taką ofiarę, jaka w sam raz wystarczy do wyżywienia pasożyta.

Z dojściem do dojrzałości gąsienicy dorasta larwa gąsienicznika i dwie te istoty najczęściej jednocześnie przechodzą w stan poczwarki. Pierwszej z nich sądzone już nigdy nie ocknąć się motylem, podczas gdy druga po upływie czasu potrzebnego na dokonanie się w niej zmian anatomicznych wylatuje swobodna i zdrowa z podwójnego więzienia.