Rozdział drugi

Po wielu spostrzeżeniach przyrodniczych, dokonanych przy pomocy moich pięciu zmysłów, lunet, mikroskopów, rzekłem pewnego dnia do pana Sidrac:

— To są czyste kpiny; nie ma żadnej natury, wszystko jest sztuką. Cudowna jest sztuka, z jaką planety tańczą regularnie koło słońca, gdy słońce kręci się samo dokoła siebie. Musiał to być ktoś równie uczony jak Królewskie Towarzystwo w Londynie1, ten kto urządził rzeczy w ten sposób, iż kwadrat obrotu każdej planety jest zawsze proporcjonalny do pierwiastka z sześcianu ich odległości od środka2; i trzeba być czarownikiem, aby to zgadnąć. Przypływ i odpływ Tamizy wydaje mi się wynikiem sztuki nie mniej głębokiej i nie mniej trudnej do poznania. Zwierzęta, rośliny, minerały, wszystko wydaje mi się urządzone wedle miary, wagi, liczby, ruchu, wszystko jest sprężyną, dźwignią, blokiem, machiną hydrauliczną, laboratorium chemicznym, od trawki do dębu, od pchły do człowieka, od ziarnka piasku aż do chmur. Nie ma wątpliwości: wszystko jest sztuką, a natura jest prostą chimerą.

— Masz pan słuszność — odparł pan Sidrac — ale masz o tym wszystkim słabe pojęcie; wszystko to już powiedział pewien mędrek z tamtej strony kanału3; cóż, kiedy nikt nie zwrócił na to uwagi.

— Co mnie dziwi i co mi się najbardziej podoba, to iż mocą tej niezrozumiałej sztuki dwie machiny tworzą zawsze trzecią. Bardzo mi żal, że nie mogłem tego dokonać z miss Fidler, ale widzę, że było postanowione od najdawniejszych wszech czasów, że miss Fidler użyje do tego innej machiny niż mnie.

— To, co pan mówisz — odparł pan Sidrac — również już było powiedziane: tym lepiej, to pomnaża prawdopodobieństwo słuszności twego rozumowania. Tak, bardzo zabawne jest, że dwie osoby wydają trzecią, ale to nie odnosi się do wszystkich istot: dwie róże nie wydają trzeciej róży, całując się, dwa kamienie, dwa metale nie wydają trzeciego, a mimo to metal, kamień to rzeczy, których cała przemyślność ludzka nie zdołałaby stworzyć. Wielki, prawdziwy, ciągły cud to to, że chłopak i dziewczyna wydają razem dziecko i że słowik robi słowiczka swojej słowiczycy, a nie pliszce. Powinno by się spędzić pół życia na naśladowaniu ich, a drugie pół na błogosławieniu tego, kto wymyślił tę metodę. Istnieje w sztuce płodzenia tysiąc bardzo ciekawych sekretów. Newton powiada, że natura jest wszędzie do siebie podobna: Natura est ubique sibi consona. W miłości to jest fałszywe: ryby, gady, ptaki nie kochają się tak jak my, jest w tym nieskończona rozmaitość. Fabrykacja czujących i działających istot zachwyca mnie. Roślinność też ma swoje uroki. Zawsze zdumiewam się, że ziarno zboża rzucone w ziemię wydaje wiele nowych ziarn.

— Aha — rzekłem (byłem wówczas jeszcze głupi) — niby że zboże musi umrzeć, aby się urodzić4, jak uczy o tym Szkoła5.

Pan Sidrac sprostował z uśmiechem i bardzo oględnie moje pojęcia.

— To było dobrze za czasów Szkoły — rzekł — ale najskromniejszy rolnik wie dzisiaj, że to głupstwo.

— Ach, panie Sidrac, przepraszam pana, ale ja byłem teologiem, a nie można się tak od razu wyzbyć swoich przyzwyczajeń.