Źródło i licencja tłumaczenia
AKT II
SCENA I
Poranek. Rozkoszna dolina w Kaukazie Indyjskim.
AZJA
sama
Tak! Jak duch wschodzisz, jak myśl wciskająca
Strugi łez w oczy od łez już odwykłe,
A nowe tętna w serce pognębione,
Które by dawno, o! dawno powinno
Już się nauczyć spoczynku. Ty, w burzach
Ukołysana, wschodzisz mi, o Wiosno!
O dziecię wiatrów! A wschodzisz tak nagle,
Jak przypomnienie snu, co teraz smutne
Przeto, że sen był tak słodki; jak geniusz
Lub radość, która, jakoby spod ziemi
Wschodząca, w złote obłoki osnuwa
Pustynię życia naszego.
To pora roku, to dzień, to godzina;
Czemuś nie wzeszła mi o wschodzie słońca?
Przybywaj, siostro, dawno upragniona,
A zwlekająca tak długo, przybywaj!
Tam skrawek białej gwiazdy za górami
Purpurowymi drga jeszcze głęboko
W żółtym tle świtu; teraz się przez szczerbę
Mgły odzwierciedla w ciemniejszym jeziorze;
Teraz zanika, błyszczy; kiedy fale
Spłowieją, pasma płomienne obłocznej
Tkani rozpłaczą się w bladym powietrzu.
Już znikł. Od szczytu owych stert śniegowych
Już drga różowy blask słońca. O, czyliż
Nie słyszę, jak tam po świtu szkarłacie
Wieje eolska1 muzyka piór jego,
W mórz zieloności skąpanych?
Wchodzi Pantea.
Te oczy, widzę płonące uśmiechem,
Przyćmionym łzami jak mgłą srebrnej rosy
Na wpół zgaszona gwiazda. Ukochana,
Przenajśliczniejsza ty moja! Co nosisz
Cień owej duszy, przez którą ja żyję,
Jak późno wschodzisz! Już słońce wstąpiło
Nad morze, serce me schnęło z tęsknoty,
Nim eter poczuł leniwe twe skrzydła.
PANTEA
Snu rozkosznego2 omdlały me skrzydła,
Jak chyżolotne piórka letnich wiatrów
Pod wonią kwiecia. Wprzód jam zasypiała
Spokojnie — cicho, rzeźwo się budziła,
Nim upadł święty nasz Tytan, a miłość
Twa nieszczęśliwa, przez czas i współczucie,
Tchnęła mi w serce miłość i cierpienie,
Już znane tobie. Wprzód jam zasypiała
W błękitnych grotach Starca-Oceanu,
W cieniu paproci i mchów purpurowych;
Pieściwe, mleczne dłonie naszej Jony
Jak dziś przez ciemny włos mój przeświecały,
A moje usta i zamknięte oczy
W ożywczej głębi jej łona tonęły.
Dziś nie tak! Oto stałam się jak wietrzyk,
Zamierający pod melodią twojej
Bezsłownej mowy; otom roztopiona
W boleść, językiem miłości mówiącą;
Sny moje trwożne są dziś, zakłócone,
Ale i słodkie — a chwile czuwania
Zbyt pełne troski i mąk.
AZJA
Niech w nich odczytam twój sen.
PANTEA
Że z morską siostrą naszą u stóp jego
Zasnęłam. Górne mgławice, na głos nasz
Zgęszczone, śnieżną płachtą pod księżycem
Zasłały bratnią drzemkę, osłaniając
Od twardych lodów. I dwa sny mnie zaszły.
Jednego z nich już nie pamiętam; w drugim —
Blade, zranione członki już opadły
Z Prometeusza, a noc lazurowa
Rozpromieniła się pod glorią3 wiecznie
Niezmiennej duszy Tytana; głos jego
Był tą muzyką, co wprawia w omdlenie
Mózg, odurzony wonnością rozkoszy:
«Siostro tej, której stopa świat ukwieca
Lubością, stokroć piękniejszą nad wszystko,
Oprócz tej, której jesteś cieniem, spojrzyj
Na mnie!». — Spojrzałam: blask olśniewający
Tej nieśmiertelnej postaci ciemniła
Miłość, co z miękkich, smagłych jego cieniów,
Co z ust pieściwych, ze mgławo płonącej
Źrenicy biła jak para ognista.
I wskroś mnie jakaś błoga atmosfera
Owiała siłą swą roztapiającą,
Jak ciepły eter porannego słońca
Owiewa rosy wędrowny obłoczek,
Nim go wypije. Już anim patrzyła,
Ani słuchała, nieruchoma; tylkom
Czuła, że jego obecność przepływa
W krew moją, że się z nią miesza, aż jego
Życiem się stała, a jego krew — moim:
Tak mnie pochłaniał. I przeszło widzenie.
A jak wyziewy, gdy słońce opadnie,
Znów się gromadzą, skraplając na sosnach,
I drżą jak one — tak się moja istność
Na tle skropliła nocy; a gdy z wolna
Promienie myśli wróciły z rozsypki,
Dopierom mogła zasłyszeć głos jego,
Którego dźwięki, nim skonały, słabły,
Jak tony nikłej melodii. Lecz z wielu
Niejasnych dźwięków tylko Twoje imię
Szło do mych uszu, chociaż jeszczem długo
Słuchała, kiedy już dźwięków nie było.
Wtedy ocknęła się Jona i mówi:
«Czy zgadniesz, co mnie straszyło tej nocy?
Przedtem wiedziałam zawsze, czego pragnę,
A marnych pragnień nigdy nie lubiłam;
Teraz ja sama nie wiem, czego szukam:
Czegoś — ach! Nie wiem — słodkiego, bo słodko
Nawet zapragnąć tego. Obłudnico!
Ty igrasz ze mną, tyś musiała odkryć
Odwieczne jakieś czary, których siła
Podczas snu mego wykradła mi ducha
I zlała z twoim; bo gdyśmy się teraz
Ucałowały, tom z ust twych poczuła
Mój własny oddech, a ciepło krwi życia,
Której utrata wprawia mnie w omdlenie,
Drgało tam w naszych serdecznych uściskach».
Nic nie odrzekłam jej, bo wschodnie gwiazdy
Już bladły, ale pobiegłam do ciebie.
AZJA
Są jak powietrze. Ja słów tych nie czuję.
O luba! Podnieś oczy, abym mogła
Przeczytać jego duszę tam wpisaną.
PANTEA
Tego, co z głębi wyrazić by chciały;
Bo cóż w nich dojrzeć możesz, jeśli nie ten
Twój najpiękniejszy cień, tam odciśnięty?
AZJA
Niebo, ściągnięte w dwa krążki pod parą
Długich, cieniutkich rzęs, ciemne, dalekie,
Bezmierne; krążek w krążku, linia w linię
Wetkana.
PANTEA
Jak gdyby jakiś duch przeszedł przed nami?
AZJA
Widzę cień, postać. To On, oświetlony
Uśmiechów swoich jasnością, bijącą
Jako promienie księżyca w zamgławiu!
Prometeuszu! To twój cień. Nie znikaj,
O, Duchu! Czyż te uśmiechy nie mówią,
Że się znów z sobą spotkamy pod owym
Jasnym namiotem, który ich promienie
Zbudować mają na pustyni świata?
Sen odgadniony. Lecz cóż to za widmo
Wpośród nas staje? Patrz, szorstki włos jego
Pod dęciem wiatru jeży się, wzrok widma
Ognisty, dziki; to coś utkanego
Z powietrza, bowiem przez szarą oponę4
Przelśniewa złota rosa, której gwiazdek
Nie zagasiło słońce.
SEN
PANTEA
AZJA
PANTEA
Teraz do mojej duszy. Zdało mi się,
Żeśmy siedziały tu. Ciężarne kwiatem,
Pękały pączki tam na porażonym
Od błyskawicy drzewie migdałowym,
Gdy wtem od białej pustyni5 scytyjskiej6
Wionęło; ziemia skostniała pod mrozem.
Spojrzałam: wszystkie pąkowia opadły,
Ale na każdym listku — jak błękitne
Hiacyntu dzwonki7 zapisały niegdyś
Smutek Apolla8 — było wyciśnięte:
«O, za mną, za mną!».
AZJA
To słowa twoje z wolna napełniają
Widmami własny mój sen, zapomniany.
Marzyłam we śnie, żeśmy razem z tobą
O szarym świcie kroczyły po gaju;
Obłoków tłumy, gęste, białorunne
Wzdłuż gór zbitymi ciągnęły stadami.
Niechętny, gnuśny wiatr był im pasterzem,
A biała rosa drzemiąco zawisła
Na trawie ledwo wyklutej spod ziemi.
Było coś więcej — lecz już nie pamiętam;
Tylko na cieniach rannego obłoku,
Wzdłuż purpurowej pochyłości góry,
Czernił się napis: «O, za mną, o, za mną!».
Gdy znikły cienie, na każdym ziółeczku,
Z którego rosa nieba już opadła,
Ten sam był napis, jakby wyciśnięty
Trawiącym ogniem. Wśród sosen wiatr zawył,
Strząsł z ich gałęzi uśpioną melodię,
I słychać było mdłe, słodkie, głębokie
Podźwięki, jakby pożegnania duchów:
«O, za mną, za mną, za mną!». Wtedy rzekłam:
«Panteo, spojrzyj na mnie!» — ale w głębi
Owych najdroższych oczów jeszczem długo
Widziała: «Za mną, za mną!».
ECHO
PANTEA
Wciąż przedrzeźniają nam głosy, jak gdyby
Były mównymi duchami.
AZJA
Przebywa jakaś istota w tych skałach.
Jakież to lube dźwięki! O, słuchajmy!
ECHA
niewidzialne
Ustać nie możem ani na jedną
Chwilkę — jak gwiazdki rosy,
Co błysną i bledną,
O córko Oceanu!
AZJA
Powietrznej mowy ich brzmią jeszcze.
PANTEA
ECHA
Aż głos nasz do gór,
Do pieczar zamami,
Gdzie skały, gdzie piętrzy się bór.
z oddalenia
W głąb pieczary głos nasz mami;
Ta nut fala dalej woła,
Niż doleci dzika pszczoła;
Przez południe, zmrok, świt ranny,
Tam gdzie, roniąc woń nad ziemią,
Mdławo nocne kwiaty drzemią,
W grotach iskrzą się fontanny,
A melodia nasza bliźnia
Chwiejne kroki twe przedrzeźnia,
Córko Oceanu!
AZJA
On coraz słabszy i dalszy.
PANTEA
Bo teraz pienia płyną gdzieś w pobliżu.
ECHA
Śpi słowo niewyrzeczone
I tylko ty z tajemnicy
Uchylić możesz zasłonę,
Córko Oceanu!
AZJA
ECHA
W próżnię groty, w głąb pieczary,
Dokąd pieśni dźwięk zamami,
Przez jeziora, lasy, jary,
Przez porannej rosy ślady,
Stromy gór i wodospady,
Ku przepaściom, w których cieniu
Matka-Ziemia po trzęsieniu
Odpoczęła w wielkiej chwili,
Kiedyście się rozłączyli
Ty i On — a po rozbracie
Teraz się zjednoczyć macie10,
Córko Oceanu!
AZJA
Za śladem głosów, póki nie zanikną.
SCENA II
Las napełniony skałami i grotami. Azja i Pantea wchodzą. Na skale siedzą dwaj Faunowie, słuchając.
I PÓŁCHÓR DUCHÓW
Żadne tu drzewo: cis, cedr ni sosna,
Pod gąszczu stropem — czy skwar czy wiosna —
Widoku nieba nie zapamięta.
Wiatr, słońce, księżyc, gradowe ciosy
Ich baldachimu wskroś nie rozplączą,
Chyba że błędne obłoczki rosy,
Pod mdłym podmuchem, po liściu suchym
Na siwych pniach tu krople wysączą,
Przemkną nad bladych kwiateczków rzeszą,
Na laur zielony perłę zawieszą;
A tam sasanka, piękna a cicha,
Pochyla nikłą skroń i usycha;
Chyba że która z gwiazd miliona,
Krocząc przez głuche nocy pustynie,
Znajdzie szczelinę i tą wpuszczona
Utopi promyk w mrocznej głębinie.
I — nim ją popchną wszechświatów drogą
Lotne niebiosa, co stać nie mogą —
Snuje z wysoka smukłe promiona,
Co wokół srebrne kropelki sieją,
A każda świeci jak deszczu nici,
Które się nigdy z sobą nie zleją —
I odlatuje...
I ciemność boża po jej odlocie,
A pod ciemnością — mchy i paprocie.
II PÓŁCHÓR
W pełni południa bezsennie czuwa;
Jeden wynuca żal lub słodycze
I, śpiewak puszcz, z bluszczu na bluszcz
Pod upojenia czarem przefruwa,
Aż mdlejącemu przychyli łona
Luba, melodii szałem uśpiona.
Drugi, pod kwiecie zbiegłszy od słońca,
Chciwie na czatach wygląda końca
Ostatniej zwrotki; gdy ta przewieje,
Uderza czułej pieśni skrzydłami,
Wtem zabrzmi czulsza, pieśń nad pieśniami...
I milczą wszystkie bory i knieje,
Kiedy po ciszy naraz powstanie
W ciemnym powietrzu i skrzydeł granie,
I niby fletów dźwięk tajemniczy,
Co tak się stłacza w mózgu słuchacza,
Że z męką prawie rozkosz graniczy.
I PÓŁCHÓR
Śpiewno-języczne Echa bujają;
Na ich skinienie, bezwiedną zgrają,
W imię potęgi Demogorgona11,
Z podziwem, z grozą, z pełnią otuchy
Wciąż pędzą wszystkie a wszystkie duchy
Po tajnej drodze — jak tłumy łodzi
Po rzekach, wzdętych górską lawiną,
Do oceanu płyną a płyną.
Więc zrazu cichy głosek zachodzi
Tych na rozmowach, tych w snu okowach,
I Przeznaczonych budzi słodkimi
Tętnami serca. Z sennej pościeli
Rwą się w świat coraz śmielej i śmielej,
Bo czar ich wabi. Ci, co widzieli,
Mówią, że chyłkiem, z oddechem ziemi
Wybucha wiatr i wzdyma im skrzydła,
Co ich wpędzają w wyroczne sidła;
A tym się zdaje ów pęd sokoli
Grą stóp, posłusznych ich krwi i woli.
I tak żeglują po swoim prądzie,
Aż, wabna zrazu, lecz już z hałasem
Ich łódkę burza dźwięków obsiądzie,
Nawalna, czarna burza — tymczasem
Z tyłu, wśród piany prą ją bałwany
Jak wiatr obłoki pod gwiazd sklepienia —
Pod tajną górę ich Przeznaczenia.
PIERWSZY FAUN
Co brzmią tak cudną muzyką po lasach?
Wszak my w najdzikszych puszczach przebywamy,
W najodludniejszych grotach i kryjówkach,
Wskroś znamy knieje te; nigdy ich przecież
Nie spotykamy. Gdzie kryją się one?
DRUGI FAUN
Od tych, co głębiej znają się na duchach,
Że bańki, które czar słońca ssie z bladych
Podwodnych kwiatów, co to wyścielają
Szlamiste, grząskie dno jezior i bagien,
To ich namioty; tam spławione, brodzą
Popod zielono-złotą atmosferą,
Którą po liści sklepieniach zapala
Południe. Kiedy rozprysną się, kiedy
Parne powietrze, które w siebie z tchnieniem
Wzionęły w owych liścianych świetlicach,
Wzbije się, aby jako meteory
Po toniach nocy żeglować, to duchy
Wsiadają na nie, krępują szalone
Ich pędy, wrzące ich głowy zginają,
A potem w szatach ognistych z powrotem
Do swych podwodnych siedzib zapadają.
PIERWSZY FAUN
Snadź pod pączkami gwoździków lub w dzwonkach
Łącznego kwiecia, pod fałdem fiołków,
A może w tej już ostatniej wonności,
Jaką wyziewa kwiat, kiedy umiera?
A może w rosy słonecznym odblasku?
DRUGI FAUN
Pierw, nim byś zliczył, zeszłoby południe,
I Bachos12, sprzeka13, zastawszy koźlęta
Swe niedojone, nie chciałby nam śpiewać
Przedziwnie mądrych i nadobnych pieśni
O Przeznaczeniu, o Trafie, o bogach,
Pierwo-chaosie, Miłości, o czarnej
Doli Tytana, w więzach spętanego,
I o tym, jako ma być wyzwolony,
Przetworzyć ziemię w jedno wszechbraterstwo;
Rozkosznych pieśni, co nam osładzają
Samotne zmierzchy, tak że pod ich czarem
Słowiki nawet milkną — bez zazdrości.
SCENA III
Szczyt skały pomiędzy górami. Azja i Pantea.
PANTEA
Demogorgona, do potężnej bramy,
Z której jak z gardła wulkanicznej góry,
Meteorami ziejącej, paruje
Wyroczny wyziew14 — a ludzie go piją,
Samotnie błądząc po drodze młodości,
I nazywają cnotą, geniuszem,
Miłością, prawdą, to odurzające
Wino żywota, a gdy sok pochłoną
Aż do szaleństwa, wtedy jak menady15,
Krzyczące hucznie «Evoe! Evoe!»,
Wznoszą głos, który jest zarazą świata.
AZJA
Wspaniały! Ziemio! Jakżeś ty wielmożna!
O, gdybyś była cieniem, tylko cieniem
Jakiegoś ducha jeszcze piękniejszego —
Choć jego dzieła plami zło, a on sam,
Jak jego utwór, słaby jest, lecz piękny —
Ja bym upadła na twarz, cześć składając
Jemu i tobie. Wszak teraz już z serca
Mojego płynie modlitwa. O! Cuda!
Spójrz, luba siostro, nim wyziewy zaćmią
Twój mózg.
Pod nami przestwór mgły faluje
Na kształt jeziora, co kędyś w dolinie
Indów o świcie rozściela błękitne
Wód zmarszczki, srebrnym światłem migające;
Patrz, jak się toczy, wiatrem kędzierzawa,
Uwyspia szczyty, na których stoimy
W opięciu mrocznych lasów, łąk kwiecistych,
Strugami lśniących grot, zaczarowanych
Od wiatru złudnych widm, ze mgły utkanych;
A wyżej góry, rozszczepiając niebo,
Z lodowych wieżyc blaskiem odbijają
Świt... tak iskrawe piany oceanu
Z brzegu szkarłatnej wyspy Atlantyku
Złocą wiatr lśniwych kropel paciorkami.
Ich wał okala dolinę, a pogwar
Katarakt z głębi rozdartych ich żeber
Podsyca wiatr, wciąż czujny, czyhający,
Groźnie uroczy jak milczenie. Słuchaj:
Tam spada śniegu lawina, od słońca
Zbudzony odłam! Jego straszna bryła,
Trzykroć przyparta burzą, tu stłoczyła
Warstwy na warstwach — jak w duchach, niebiosa
Wyzywających, tłoczą się i piętrzą
Myśli na myślach, póki jedna z wielkich
Prawd rozwiązana nie będzie, a wokół
Świętym jej echem ozwą się narody,
Jak dziś te góry, wzruszone w posadach.
PANTEA
Stopy w różową pianę się rozkręca
I rośnie tak, jak pod czarem księżyca
Ocean rośnie naokół trawionych
Głodem rozbitków na wyspie szlamistej.
AZJA
Podwiewający, rozgarnia mi włosy;
Teraz falują mi już nad oczami,
Już w mózgu czuję zawrót, w mgle już widzę
Jakieś postacie.
PANTEA
Swoim skinienie nam daje; ze złotych
Kędziorów jego bije blask niebieski...
Znów inne! Inne! Słuchaj: widma mówią.
PIEŚŃ DUCHÓW
W podświecie ze szczytu
Po ciemnym snu zrębie,
Po chmurach milionu
Walk Życia i Zgonu,
Za gwiazd kres i świtu,
Złudzenia i bytu,
Aż do podnóża ostatniego tronu!
Nuż! W głębie, pod głębie.
Za nim, za nim popod świat.
Jak pęd sarny wabi psa,
Błyskawicę — parna mgła,
Świeca — ćmy, dżdże — siwy szron,
Miłość — smutki, rozpacz — zgon,
A czas — wszystko i bez kresu,
Jak stal, posłuszną duchowi magnesu...
Za nim, za nim, popod świat!
Przez szarą próżnię pod dolnym światem,
Gdzie już powietrze nie jest pryzmatem,
Gdzie nie ma gwiazd, nie ma miesiąca16,
Gdzie nigdy w głuche wnętrzności skały
Z niebios promyki nie zawitały,
Z ziemi nie wsiąkła pomroka ćmiąca,
Gdzie Jeden na dnie, tylko Jeden władnie.
Nuż! Bez wstrętu w krtań odmętu!
W czarne przestworze, wszechmocy morze,
Jak w mgłę spowita strzała gromowa,
Iskra, dysząca w stosie popiołu,
Jak łza ostatnia, którą przechowa
Pamięć miłości, jak w min17 skarbnicy
Lśniący po mroku promień diamentu:
Bo tam was czeka ów czar tajemnicy.
Nuż! W głębię głębi, w odmęt z odmętu!
A hasłem drogi w tajne otchłanie
Niech będzie słodycz i pojednanie.
W głąb! W głąb! Pod hasłem błogosławionym,
Bowiem obojga czar tak jest dzielny,
Że Wiekuisty, że Nieśmiertelny
Przez moc ich samą, za życia bramą,
Jak wąż zwiniętą pod jego tronem
Zagadkę Losu rozwiązać jest w stanie.
SCENA IV
Pieczara Demogorgona. Azja i Pantea.
PANTEA
Zasiadła owdzie na tronie z hebanu?
AZJA
PANTEA
Jego stolicę czarem majestatu.
Dokoła biją posępne promienie
Jak blask słoneczny wśród pełni południa.
To niewidzialne, bezkształtowe widmo!
Ani tam rysów, członków, ni postawy;
A jednak — czuję, że to duch żyjący.
DEMOGORGON
AZJA
DEMOGORGON
O które spytać się ważysz.
AZJA
Ten świat żyjący?
DEMOGORGON
AZJA
Co on zawiera: myśl, rozum, namiętność,
Wolę, fantazję?
DEMOGORGON
AZJA
Powiewem, w rzadkim, rzadkim nawiedzeniu
Lub na głos lubych ust, słyszany niegdyś
W młodości, oczy strugą łez napełnia,
Pod którą bledną promieniste lica
Niewiednych troski kwiateczków, i ziemię
Tę zaludnioną zamienia w pustynię,
Gdy głos nie wraca już?
DEMOGORGON
Bóg.
AZJA
Zbrodnie, sumienia żądła, co od ogniw
W wielkim łańcuchu wszechrzeczy do każdej
Myśli w głębinie istoty człowieka
Ciążą i cisną go, a pod ciężarem
Każde się toczy ku dołowi śmierci?
Kto zawiedzioną nadzieję i miłość,
Obracającą się w gorzką nienawiść,
Kto samowzgardę, wstrętniejszą nad samą
Krew do wypicia, i cierpienia, których
Szczerym, ojczystym językiem są jęki
I wieczne krzyki rozpaczy? Kto Piekło
Lub czarną trwogę przed Piekłem?
DEMOGORGON
AZJA
Znękany, pyta cię tylko o jego
Imię: przekleństwa zgubią go!
DEMOGORGON
AZJA
DEMOGORGON
AZJA
Niebo i Ziemia, i Światło, i Miłość,
A potem Kronos18, od którego tronu
Spadł cień zazdrosny: Czas. Za jego rządów
Dola pierwotnych duchów ziemi była
Jak cicha radość kwiatów, ziół i liści,
Dopóki wiatr ich nie zwarzy lub słońce
I wpółżywotne robactwo. Lecz on im
Odmówił praw, ich istocie wrodzonych:
Potęgi, wiedzy, tajemnicy władztwa
Nad żywiołami; myśli, która w cieniu
Na wskroś ten wszechświat przenika jak światło;
I majestatu miłości — a duchy
Mdlały z pragnienia. Wtedy Prometeusz
To, co jest siłą — mądrość — dał Zeusowi
I z godłem: «Ludzie niech będą swobodni!»
Udzielił steru nad przestworem nieba.
A być potężnym, ale bez przyjaciół,
Miłości, prawa, wiary — jest to władać.
Otóż Zeus władał; bo na ród Człowieka
Zwalił się naprzód głód, mozół i nędza,
Potem bój, rany i czarna zaraza,
I najczarniejsza, przedtem niewidziana,
Śmierć... Powikłane pory, samowolną
Koleją mrozu i ognia strzałami,
Bezschronne, blade jego pokolenie
Wparły do górskich jam — a na pustkowia
Ich serc on zesłał dzikie niepokoje,
Czcze cienie szczęścia niedoścignionego,
Które wzajemny toczą bój i burzą
Im legowisko, na którym szalały...
Nadziei, śpiące w elizejskich19 kwiatów
Czarownych zwojach, w moly i nepenthe,
I amarancie20 — nieśmiertelnym kwieciu,
Aby lekkimi, tęczowymi skrzydły
Przysłonić mogły widmo Śmierci; zesłał
I miłość, aby ta porozrywane
Związała pędy owej winorośli,
Co rodzi wino życia — winorośli
Serca ludzkiego; on ujarzmił ogień,
Który jak zwierzę drapieżne, straszliwie,
Lecz i uroczo grał w oku człowieka;
Zdobył żelazo i złoto — znamiona
I niewolników potęgi; klejnoty
I szybkie jady, i najsubtelniejsze
Kształty pod falą i w górach ukryte;
On człowiekowi dał mowę, a mowa
Stworzyła z siebie myśl — miarę wszechświata.
Tedy nauka trąciła o trony
Ziemi i nieba; zatrzęsły się one,
Lecz nie upadły; i harmonia duszy
Naraz w prorocze wylała się dźwięki,
I duch słuchacza rósł muzyki czarem,
Aż wyzwolony od troski śmiertelnej,
Na obraz bóstwa krążył nad jasnymi
Falami tonów. I oto dłoń ludzka,
Wprzód naśladowczo, a potem misterniej
Nad samo dzieło przyrody, stworzyła
Postać człowieczą, przewyższając siebie —
I ubóstwiła się bryła marmuru.
A matki, patrząc, spłonęły miłością,
Jaką poczuwa ojciec, gdy w swym dziecku
Zobaczy rodu własnego odbicie —
I tak patrzyły, aż schnęły z miłości.
Niemocą tknięty, spijał i zasypiał,
I śmierć się stała jako sen. Pokazał
Zawiłe drogi, po których wędrowne
Kołują gwiazdy; pokazał, jak słońce
Tor zmienia, jaki tajny czar księżyca
Twarz przeobraża, gdy blada, szeroka
Jego źrenica nie patrzy na morze.
Nauczył rządzić, jak życie — człowiekiem,
Wichrowo-skrzydłym wozem Oceanu:
Więc Indianina21 poznał Celt22, stanęły
Grody, przez białe ich kolumny ciepłe
Płynęły wiatry, zwyż eter przeświecał,
A z dala — morze i góry cieniste.
Zlał Prometeusz; za niego przykuty
Usycha w mękach... Lecz któż to, jak z deszczem,
Zsyła zło, plagę te nieuleczoną,
Która człowieka — kiedy ten, jak bóstwo,
Na dzieło swoje pogląda i widzi,
Że jest chwalebne — utrapia; człowieka,
Rozbitka własnej woli, pośmiewisko
Ziemi, wyrzutka, sierotę, wygnańca?
Nie Zeus. Wszak jeszcze brwi zmarszczeniem wstrząsał
Olimp, a gdy go Tytan w diamentowym
Łańcuchu przeklął, to drżał jak niewolnik.
Powiedz mi, Duchu, gdzie jest jego władca?
Czy i on także ma być niewolnikiem?
DEMOGORGON
Co posługują złemu. A czy Zeus jest,
Czy nie jest takim, o tym wiesz zaprawdę.
AZJA
DEMOGORGON
Bo Zeus najwyższy jest z istot żyjących.
AZJA
DEMOGORGON
Otchłań wyziała swoje tajemnice...
Lecz brak jej głosu; głęboka, naprawdę
Nie ma wcielenia: cóż by ci pomogło,
Gdybym na świat ten, kręgiem wirujący,
Spojrzeć ci kazał lub wymówić słowo:
Czas, Przeznaczenie, Traf, którym podległe
Są wszystkie rzeczy prócz wiecznej Miłości?
AZJA
Dało mi twoją odpowiedź; bo każda
Z takich prawd winna być sobie wyrocznią.
Jeszcze cię spytam, a ty mi odpowiedz
Tak, jakby dusza ma odpowiedziała,
Gdyby rozwiązać mogła zapytanie:
Czyli23 powstanie kiedyś Prometeusz,
To słońce świata uradowanego?
Kiedy nadejdzie wyroczna godzina?
DEMOGORGON
AZJA
Czerwonej konie w tęczowej uprzęży
Pędzą z wozami, wiatry depczącymi;
Na każdym wozie stoi dzikooki.
Z tych jedni patrzą za siebie, jak gdyby
Złe duchy gnały za nimi; ja przecież
Prócz gwiazd iskrzących nic dojrzeć nie mogę.
Drudzy ognistym wzrokiem spoglądają
Przed siebie, pijąc chciwymi ustami
Wiatr swych rumaków, jak gdyby istota,
Którą kochali, z rąk im się wymknęła...
Już, już chwytają! Ich jasne kędziory
Płyną w pomroce jak warkocz ognisty
Jądra komety. Teraz popędzili...
DEMOGORGON
Pytałaś pierwej. Jedna z nich snadź czeka
Na ciebie.
AZJA
Wóz zatrzymuje przy skalnej zatoce.
Różny od braci twych, dziki woźnico,
Kto jesteś? Dokąd unosisz mnie?
DUCH
Cień Przeznaczenia sroższego nad samo
Oblicze moje. Zaprawdę, nim owa
Planeta w bezmiar zapadnie, już ciemność,
Co społem ze mną zstępuje, zagarnie
W noc wiekuistą bezwładczy tron Nieba.
AZJA
PANTEA
Od jego tronu, jak bucha nad morzem
Dym czarno-żółty z grodów powalonych
Trzęsieniem ziemi. Patrz! Oto wstępuje
Na wóz. Rumaki pędzą, przerażone!
Śledź jego drogę wpośród gwiazd, czerniącą
Tło nocy!
AZJA
O dziwo!
PANTEA
Drugi wóz stanął — muszla ze słoniowej
Kości, czerwonym wykładana ogniem,
Który się wzbija i spada po cudnych,
Po fantastycznie rzeźbionych jej ściankach.
Młody Duch, który przewodzi, ma rzewne
Oczy nadziei, gołąbkom podobne.
Patrz! Cichy uśmiech ten przyciąga duszę
Jak blask skrzydlate robaczki w pomroku.
DUCH
Napojem — orkanów krynica;
Gdy wschodu kraina czerwienieć zaczyna,
To w świeżych promieniach się kąpią
I z dróg nie ustąpią, i pędu nie skąpią.
Więc zasiądź tu ze mną, Córko Oceanu!
Przerażę — to wicher przegonią;
Nim mgły te Atlasu25 rozpłynąć się zdążą,
My ziemię z księżycem, z wód tonią,
Opłyniem przecudnie, spoczniemy w południe.
Więc zasiądź tu ze mną, Córko Oceanu!
SCENA V
Wóz zatrzymuje się w głębi obłoku na wierzchołku śnieżnej góry. Azja, Pantea i Duch Godziny.
DUCH
Dla koni mych chwila przystanku;
Lecz oto pod nimi brzmi hasło od Ziemi,
By rączej nad ogień pędziły —
I będą pędziły co siły.
AZJA
Żywiej by dodał im bodźca.
DUCH
Nie może.
PANTEA
Skąd bije światło to, zalewające
Obłoki? Jeszczeć nie zeszło nam słońce.
DUCH
Czar zatrzymuje w niebiosach, a światłość
Bijąca w obłok — jak powietrzna barwa
Róż, zapatrzonych w fontannę, zapada
W wodę — ta światłość bije od oblicza
Dostojnej Siostry twej.
PANTEA
AZJA
PANTEA
Jakżeś zmieniona! Ja nie śmiem już spojrzeć
Na ciebie — czuję, lecz nie widzę ciebie.
I ledwie znieść już mogę promienienie
Twojej piękności. Jakiś zwrot szczęśliwy
Działa w żywiołach świata, że pozwolą,
Że mogą twoją obecność oglądać
Tak odsłoniętą. Nereidy26 mówią,
Że w on dzień, kiedy jasna hyjalina27
Przy urodzeniu twym się rozstąpiła
I kiedyś stała w rzeźbionej muszelce,
Lekko płynącej po cichym zwierciadle
Przezroczej toni pośród Wysp Egejskich28,
Co noszą imię twoje, wtedy Miłość,
Jak atmosfera płomieni słonecznych,
Napełniających żywy świat, z twojego
Łona wybłysła i opromieniła
Ziemię i niebo, głębie oceanu
I wiekuisty mrok pieczar, i wszystko,
Co w nich mieszkało — aż smutek na duszę,
Z której zrodzona jest Miłość, sprowadził
Zaćmienie światła... Taką jesteś teraz.
O! I nie tylko ja — siostra, ja — twoja
Wspólniczka życia, ja — wybrana twoja:
Cały świat szuka twojego współczucia.
Czyliż nie słyszysz dźwięków od powietrza,
Głoszących miłość wszech istot wcielonych?
Nie czujesz w szmerze wiatrów, acz bezdusznych,
Że zakochane są w tobie?... O, słuchaj!
Muzyka.
AZJA
Prócz słów tej Duszy, której są echami.
Lecz każda miłość słodka jest: darząca
Czy odpłacana; wspólna jest jak światło;
Jej głos — tak zwykły, a nigdy nie strudzi;
Jest ona jak te nieskończone nieba,
Jak to powietrze, podściel wszechnatury,
Gdzie płaz poczuwa się równy z bogami.
Kto wzbudza miłość, ten arcyszczęśliwy,
Jak ja w tej chwili; lecz kto cierpiał długo,
Szczęśliwszy jeszcze jest, znacznie szczęśliwszy,
Jak wkrótce może, po długich cierpieniach,
Ja szczęsna będę.
PANTEA
GŁOS
śpiewający w powietrzu
Sam oddech płonie miłości żarem;
Twój uśmiech, pierw nim z twarzy uleci,
W zimnym powietrzu ognie roznieci
I tonie w oczach; kto spojrzy w nie,
W zaczarowanym omdlewa śnie.
Wskroś przełyskują wabne twe członki,
Jak smugi świtu przez chmurę czarną,
Nim ją promieni rzutem rozgarną.
Gdzie tylko błyśniesz, już cię ubiera,
Już złoci boska ta atmosfera.
Nikt; tylko cichy, tylko uroczy
Głos twój dosłyszy: tak tajni szata
Ciebie osłania przed wzrokiem świata.
Czując, nie dojrzy cię spod zasłony,
Jak ja — na wieki wieków zgubiony!
Tam świta radość wśród jej ciemności,
A pokochane przez ciebie dusze
Lekko na wiatru tłach się unoszą,
Aż padną z żądzy, jak ja paść muszę,
Błędne, zgubione — ale z rozkoszą!
AZJA
Która jak senny łabędź od rana
Płynie srebrzystą twoich pieśni tonią;
Gdy twój, jak anioł, skryty w eterze,
Z przewodnim sercem czuwa przy sterze,
A wszystkie wiatry melodiami dzwonią.
I zda się płynąć, płynąć na wieki
Za niebokręgu bezmiar daleki,
Wpływać przez mnogie zakrętne rzeki,
Przepaście, góry: w raj puszcz natury;
Póki — jak żeglarz, śpiący bezwładnie,
Gdy prąd ku morzu niesie go zdradnie —
W ocean wiecznej gędźby nie wpadnie.
Tam gdzie najczystszych nut atmosfera...
Przestwór — w przestworze ni gwiazd, ni przystani.
Nie dbamy! Wiatry tor nam wysieką,
O, bo daleko płyniem, daleko,
Instynktem słodkiej muzyki podwiani,
Aż w Elizejskich Wysepek smudze,
Dokąd nie dotarł żeglarz śmiertelny,
Z tobą, sterniku nieskazitelny,
Łódka wypocznie po swej żegludze.
Tu z tchem miłości tchy w pierś nam płyną,
Bo dyszą w wiatrach, nad wód głębiną,
Wiążąc harmonią ziemię z niebieską dziedziną.
Przeszli i Męskość — spienione wały,
I młodość — lśniące, zdradne topielisko;
Już przez zasnuty mgłą, mroczno-niemy
Chaos Dziecięctwa, w światło płyniemy,
W dzień bogów, między Śmiercią a kołyską,
W raj sklepionego z listków zaświecia,
Pod pełnię czarów wonnego kwiecia,
Gdzie wodne dróżki pod wieczną strażą
Zielonej ciszy biegną i gwarzą.
Tam spoczniem, patrząc z świętej oddali,
Jak duchy, których blask serca zbyt pali,
Z melodyjnymi śpiewy snują się po fali.
- eolski (mit. gr.) — dotyczący Eolii, greckiej wyspy, będącej siedzibą władcy wiatrów, Eola. [przypis edytorski] ↩
- O, przebacz! Ale pod czarem wspomnienia Snu rozkosznego — Znane są pojęcia o czarodziejskiej sile snów i ich tajemniczym znaczeniu w epopei Persów. Poeta, tak wysoko podnoszący ekstazę, nie mógł nie zużytkować tego czynnika tam, gdzie samym tłem jest cudowność. [przypis tłumacza] ↩
- gloria — zjawisko optyczne: wielobarwne kręgi poświaty wokół postaci; chwała, sława otaczająca kogoś. [przypis edytorski] ↩
- opona (daw.) — zasłona. [przypis edytorski] ↩
- pustynia (daw.) — pustkowie, odludne miejsce. [przypis edytorski] ↩
- Scytia — stepowa część Eurazji zamieszkiwana w starożytności przez koczownicze ludy Scytów: na północ od Morza Czarnego, Kaukazu i Wyżyny Irańskiej, tj. tereny ob. Ukrainy, płd. Rosji i Kazachstanu. [przypis edytorski] ↩
- jak błękitne Hiacyntu dzwonki — Apollo z żalu po ukochanym Hiacyncie (synu Amyklasa), zmarłym wskutek zdrady, nie mogąc przywrócić mu życia, zmienił go w kwiatek (hiacynt), a na jego listkach wyrył początkowe głoski jego imienia, będące przy tym wyrazem rozpaczy: ai! ai! (Owidiusz w Metamorfozach). [przypis tłumacza] ↩
- Apollo (mit. gr.) — bóg słońca, opiekun wieszczbiarstwa, sztuk i nauk. [przypis edytorski] ↩
- Za mną, za mną! — Echa, wabiące za sobą coraz dalej, coraz głębiej Azję i Panteę, mają wyrażać instynktowo parcie ku doskonałości. [przypis tłumacza] ↩
- Kiedyście się rozłączyli Ty i On — a po rozbracie Teraz się zjednoczyć macie — jest podanie, że Prometeusz dwa razy poślubiał Azję. [przypis tłumacza] ↩
- W imię potęgi Demogorgona — Z biegiem akcji coraz wyraźniej rysuje się znaczenie Demogorgona, tak że w końcu występuje on prawie w roli Fatum, ale Fatum postępu świata i ludzkości. [przypis tłumacza] ↩
- Bachos a. Bachus, a. Dionizos (mit. gr.) — bóg płodności, dzikiej natury i wina. [przypis edytorski] ↩
- sprzeka (gw.) — człowiek lubiący sprzeczki. [przypis edytorski] ↩
- Wyroczny wyziew — fakt to niezaprzeczony, że pomiędzy środkami, które wywoływały w kapłance wyroczni stan ekstazy, wielką rolę grały odurzające wyziewy z podziemia. [przypis tłumacza] ↩
- menady (gr.: szalejące) a. bachantki (mit. gr.) — kobiety z orszaku boga wina i płodności Dionizosa, tańczące w nieokiełznanej religijnej ekstazie. [przypis edytorski] ↩
- miesiąc (daw., poet.) — księżyc. [przypis edytorski] ↩
- mina (daw.) — kopalnia. [przypis edytorski] ↩
- Kronos (mit. gr.) — syn Uranosa (Nieba) i Gai (Ziemi); za namową matki stanął na czele buntu tytanów, pokolenia bogów istniejącego przed bogami olimpijskimi, i przejął władzę; obalony przez swego syna Zeusa, został uwięziony w Tartarze, najgłębszej i najciemniejszej części krainy podziemia. [przypis edytorski] ↩
- elizejski (mit. gr.) — od: Pola Elizejskie, kraina wiecznej szczęśliwości. [przypis edytorski] ↩
- zastępy Nadziei, śpiące w elizejskich kwiatów Czarownych zwojach, w moly i nepenthe, I amarancie — moly: „ziółko z korzeniem czarnym, z kwiatem podobnym do mleka”, tak je opisuje Odyseja; Hermes dał je Odyseuszowi, aby go uchronić od trucicielki Cyrce; nepenthe: roślina egipska, u Pliniusza: hellenium, którą Helena mieszała do wina, dla rozweselenia gości (dosłownie znaczy: nie-cierpienie); amarant (=niewiędnący): kwiat będący godłem nieśmiertelności. [przypis tłumacza] ↩
- Indianin — tu: mieszkaniec Indii, Hindus. [przypis edytorski] ↩
- Celtowie — grupa ludów indoeuropejskich, które ze swoich siedzib w dorzeczu górnego Renu i Dunaju w I tys. p.n.e. rozprzestrzeniły się po całej Europie, opanowując przede wszystkim tereny Galii (ob. Francja i Belgia), Iberii (Hiszpania) i Brytanii. [przypis edytorski] ↩
- czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski] ↩
- karm (daw.) — karma, pokarm. [przypis edytorski] ↩
- Atlas — pasmo górskie w płn.-zach. Afryce, na zachodnich krańcach świata znanego starożytnym Grekom. [przypis edytorski] ↩
- Nereidy (mit. gr.) — nimfy morskie. [przypis edytorski] ↩
- hialina (ang. hyaline, z gr. hyalinos: przezroczysty) — szklista, przezroczysta substancja. [przypis edytorski] ↩
- Wyspy Egejskie — ogół wysp położonych na Morzu Egejskim, pomiędzy Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Percy Bysshe Shelley
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Prometeusz rozpętany · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shelley-prometeusz-rozpetany/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Feliks Jezierski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.