Źródło i licencja tłumaczenia
AKT III
SCENA I
Niebo. Zeus na tronie; Tetyda i inne bóstwa.
ZEUS
Współuczestnicy chwały i potęgi
Tego, któremu służycie — radujcie
Myśl waszą! Odtąd jam jest wszechmogący,
Wszystko uległo przede mną i tylko
Dusza Człowieka, jak niezagaszony
Ogień, wybucha przeciw Olimpowi
Gorzkim wyrzutem, zwątpieniem, skargami,
A przez jej modły niechętne przeziera
Groźba rokoszu, zdolnego podkopać
Odwieczną władzę mą, acz zbudowaną
Na starej wierze i piekłom współwiecznej
Trwodze. I chociaż z falami powietrza
Przekleństwa moje, jak śnieg na beztrawne
Wierzchołki skał, wciąż płatami po płatach
Lecą z Olimpu, przylegając do niej,
Chociaż pod gniewu mojego pomroką
Wdzierać się musi po stromach żywota,
Które kaleczą ją, jak lód kaleczy
Rozzutą stopę — wciąż pnie się i targa
Wyżej i wyżej, butna, nieugięta,
Lecz już skazana na rychły upadek!
Bowiem zrodziłem teraz dziwne cudo:
Dziecię przeznaczeń, postrach ziemi, które
Osierocony tron Demogorgona
Uzbroił w straszną moc nieśmiertelności,
Spadek po owym niewidzialnym Duchu...
To dziecię tylko oczekuje, kiedy
Przyjdzie wyroczna Godzina, a potem
Zstąpi na ziemię i zadepcze iskrę.
Niech ogniem spływa w Dedalskie2 puchary,
A wy, kwieciste córy duszy bogów,
Powstańcie, święte harmonie zwycięstwa,
Jak z ziemi rosa pod gwiazdami zmierzchu;
Niech nektar, krążąc po waszej krwi, będzie
Duszą radości, bóstwa nieśmiertelne,
Aż z piersi okrzyk tryumfu wybuchnie
Jak czar muzyki z wiatrów elizejskich!
Odziana w światło owej namiętności,
Przez którą jesteś jednolita ze mną,
Tetydo, świetlny obrazie Wieczności!
Kiedyś krzyczała: «O Potęg Potęgo,
Oszczędź mnie! Nie, nie — tych żądnych płomieni,
Tej obecności, w mózg przenikającej,
Przenieść3 nie mogę. Istność ma — jak istność
Numidyjczyka4, który pod jaszczura
Jadem topnieje — rozpada się cała,
Z posad wyparta!» — dwa potężne duchy,
Spojone z sobą, stworzyły trzeciego5,
Potężniejszego nad obu; on dotąd,
Niewosobiony, w pośrodku nas krążąc,
Acz niewidzialny, ale przeczuwany,
Czeka wcielenia... Owóż to wcielenie
(Czy wy słyszycie, jak grom kul ognistych
Rozpycha wiatry?) zstępuje od tronu
Demogorgona. Zwycięstwo! Zwycięstwo!
O świecie, czy ty nie słyszysz w przestworach
Trzęsienia ziemi? To on — Demogorgon,
W piorunach wóz swój zatacza na Olimp.
Wóz Godziny przybywa. Demogorgon zstępuje i kroczy ku tronowi Zeusa.
DEMOGORGON
Powstań i za mną zstępuj do otchłani:
Jam twój syn, jako tyś synem Kronosa,
Lecz potężniejszy od ciebie — i odtąd
Razem musimy zamieszkać w ciemności.
Po swe pioruny nie sięgaj. Po tobie
Tronu w Olimpie nikt nie odziedziczy6
Ani utrzyma go, ani ponowi.
Lecz — jeśli chcesz się powołać na prawa
Zadeptanego robaka, co jeszcze
Wije się chwilę pod stopą, nim skona —
Okaż moc swoją.
ZEUS
Tak właśnie ja cię zadepczę i strącę
Aż tam pod samo dno więzień Tytanów!
Ty się ociągasz jeszcze?...
Łaski! Łaski!...
Nie ma litości, nie ma odwołania,
Nie ma! Och, gdybyś postanowił sędzią
Nade mną wroga mego i tam właśnie,
Gdzie on usycha pod długą mą zemstą —
On by nie wydał takiego wyroku,
Bo i łaskawy, i nieustraszony,
I prawy, nie onże władcą nad Światem?
A ty któż jesteś? — Ha! Nie ma ucieczki!
Nie ma odwłoki!
Zapadnij więc ze mną!
Obaj zapadniem w czarną toń zniszczenia,
Jak sęp ze smokiem, w jeden kłąb splecione,
W nierozstrzygnionym boju społem giną
W bezbrzeżnym morzu. Niechaj piekła piekieł
Spuszczą z uwięzi całe oceany
Wściekłego ognia i wgniotą pod sobą
W bezdenną próżnię zmarły świat, i ciebie
I mnie, zwycięzcę i zwyciężonego,
I szczątki tego, o co bój toczono...
Ach! Ach! Żywioły już mnie nie słuchają!
W głąb, w głąb zapadam na wieki, na wieki!
A tam, wysoko, tam Wróg mój, jak obłok,
Upadek władcy pomracza zwycięstwem.
Ach! Ach!
SCENA II
Ujście wielkiej rzeki na wyspie Atlantydzie7; na brzegu widać spoczywającego Oceana; przy nim stoi Apollo.
OCEAN
Brwi przez pogromcę?
APOLLO
Ta walka, która podwładne mi koło
Zaćmiła, wstrząsła stałymi gwiazdami,
To jeszcze groza jego oczów krwawym
Barwiła blaskiem niebokrąg, przez gęste
Strzępy zwycięskiej ciemności, gdy spadał,
Jak błysk ostatni dnia, konającego
W smugach czerwieni, gdy szczerbem obłoków
Tryska z głębiny, burzą sfałdowanej.
OCEAN
APOLLO
Obłok Kaukazu, gdy skrzydła złamane
Piorunem w węzły wichru się zaplączą,
A jego oczy, dotąd bez olśnienia
Patrzące w oczy słońcu, teraz ślepną
Pod błyskawicą, a tu jeszcze gradem
Brzemienne ziarna biją mocownika,
Aż w końcu padnie zgnieciony, a trupa
Obsiądą lody powietrza.
OCEAN
Morze, co okrąg nieba odzwierciedla —
Królestwo moje — już krwią niebroczone,
Pod prądem wiatrów kołysać się będzie,
Jak się pod wianiem letniego powietrza
Kołyszą łany zbóż; a rzeki moje
Toczyć się będą u ludnych wybrzeży
I wysp szczęśliwych. Błękitny Proteusz8
I jego Nimfy wodne patrzeć będą,
Jak cień okrętów (tak patrzą śmiertelni
Na łódź księżyca, nasutą światłami,
Gdy z ową białą gwiazdą, pióropuszem
Niewidzialnego sternika, po szybkim
Pędzi odpływie słońca wieczornego)
Snuje się, lecz już nie po krwi i jękach,
Nie po zniszczeniu ani po zmieszanych
Głosach nakazu, mrukach niewolnictwa,
Ale po świetle kwiatów, podwojonych
W podwodnym morza zwierciadle, po falach
Wonności, słodkiej muzyki i rzewnych,
Łagodnych, wolnych głosach tej najsłodszej
Muzyki, jaką ukochały Duchy.
APOLLO
Duszę mą mroczą smutkiem, jak zaćmienie
Mroczy podwładną mi kulę. Lecz słuchaj!
Bo oto słyszę, jak mnie nawołuje
Przeczysty lutni dźwięk młodego Ducha,
Co ma przybytek swój w Gwieździe Poranku.
OCEAN
Na odwieczerzu. Tymczasem bądź zdrowy.
Szumiąca głębia wzywa mnie do domu,
Abym błękitną nakarmił ją ciszą
Z urn szmaragdowych, które stoją, wiecznie
A wiecznie pełne, obok mego tronu.
Już pod zielonym morzem Nereidy
Wietrzną kibicią w nurtach się kołyszą,
W wieńcach i kwiecia morskiego girlandach,
I spod rozwianych kędziorów bieluchne
Wznoszą ramiona, śpiesząc, by powitać
Dostojną siostrę.
Słychać szumiący głos fal morza.
Morze, łaknące ciszy. Milcz, potworze!
Oto już wracam! Bądź zdrowy.
APOLLO
SCENA III
Kaukaz. Prometeusz, Herakles, Jona, Ziemia, Duchy. Azja i Pantea unoszą się na wozie z Duchem Godziny. Herakles zdejmuje więzy z Prometeusza, ten schodzi ze skały.
HERAKLES
Służy Mądrości, Męstwu i Miłości
Długo cierpiącej — i tobie, co jesteś
Formą ich bytu, służy jak niewolnik.
PROMETEUSZ
Długo pragnioną, długo opóźnianą
Swobodę.
Azjo! Ty światło żywota,
Cieniu piękności niewidzianej, i wy,
Piękne me siostry, Nimfy, których miłość
I troska słodkim wspomnieniem uświęca
Powolne lata męki, już się odtąd
Nie rozstaniemy. Jest grota, powojem
I pachnącymi ziołami obrosła;
Kwiaty i liście dnia tam nie wpuszczają
Na tło, wysłane żyłkami szmaragdu,
Gdzie sny upieszcza bijące źródełko.
Od jej sklepienia zamarzłe łzy góry
Wiszą nad głębią, jak sznury ze śniegu,
Srebra lub długie rożki z diamentu,
Roniąc kroplami niepewne światełko.
U groty słychać bezsenne powietrze,
Z szeptem płynące od drzewa do drzewa,
Brzęk pszczół i ptasząt. Wokół z mchu kobierce
I żywe ściany piętrzą się, odziane
W miękką murawę; zaciszny przybytek!
Waszym on będzie. Tam osiądziem, gwarząc
O czasie, jego zwrotach i kolejach,
O tym przypływie i odpływie światów,
Co wciąż przemienne, gdy my wciąż niezmienni!
A Człowiek, możeż ukryć się przed zmianą?
Jeśli ja westchnę, wy się uśmiechniecie;
Ty, Jono, będziesz nuciła nam zwrotki
Z muzyki morza, aż ja się rozpłaczę,
A wy jej pieniem z oczu wyciśnięte
Uśmiechem spędzać będziecie łzy moje,
Choć tak mi było słodko je wylewać.
Wiązać będziemy pąkowia i kwiaty,
I te promienie, po krawędziach źródła
Bijące; z rzeczy powszednich — przedwieczne
Urabiać kształty, jak dzieci człowieka
W swojej, zbyt krótkiej dobie niewinności,
Wzrokiem i słowy miłości szukając
Ukrytych myśli, coraz to piękniejszych,
Po nieprzebranej głębi naszych duchów.
Jak rzewne lutnie, trącone urokiem
Zakochanego wiatru, snuć będziemy
Harmonie boskie, ale wiecznie nowe,
Gdzie, w różni strojów, rozstroju nie będzie.
Tu, na zalotnych wiatrach, co się z wszystkich
Stron niebokręgu zlatują (jak pszczoły
Z każdego kwiatka, niebotycznej Enny10
Wonią sytego, w wielki rój zebrane,
Do swych wysepnych domków na Himerze11),
Echa od świata ludzkiego przypłyną,
Głosy Miłości, ledwie dosłyszalne,
Gołębiookiej Litości bolesne
Szemrania, echa Muzyki, co sama
Jest echem serca i wszystko, co wznosi,
Uświęca — teraz wolnego — człowieka.
I wdzięczne zjawiać się będą widzenia,
Naprzód zamglone, potem promieniste;
Jak dusza, gdy się wybije w światłości
Z uścisków Piękna (skąd i jej postacie
Zrazu widmami są), to rzuca na nie
Wszechpromieniami wcielenia i życia —
Tak nam się zjawi nieśmiertelne plemię
Pędzla i dłuta, i czaru Poezji,
Niezamarzonych jeszcze, lecz już żywych
W przyszłości. Są to koczujące głosy
I cienie tego, czym stać się ma człowiek;
To pośredniki najlepszej ofiary:
Miłości, wzajem od niego i od nas
I przyniesionej, i znów odpłacanej,
Kształty i dźwięki, coraz to piękniejsze
I słodsze, w miarę, jak człowiek się staje
Mędrszy i lepszy, a łuską po łusce
Błąd i nieprawość z niego opadają.
Taka jest siła owej cudotwórczej
Groty...
zwracając się do Ducha Godziny
Zostaje jedna sprawa do spełnienia:
Podaj mi, Jono, ową wyginaną
Muszelkę, którą prastary Proteusz
Darował Azji w ślubnym upominku
I głos w nią wetchnął jako zwiastowanie;
Tyś ją ukryła w wydrążeniu skały.
JONA
I ulubiona goręcej niż wszystkie
Twe siostry! Oto mistyczna muszelka.
Patrz, jak bledziutki, półsrebrzysty lazur
Nikłym, lecz lśniwym powleka ją światłem;
Czyż nie wygląda ona tak, jak gdyby
Ukołysana muzyka tam spała?
DUCH
Z konch oceanu, a dźwięk jej być musi
Słodki i dziwny.
PROMETEUSZ
Przez wichronogie bieguny, przebiegaj
Grody ludzkości i przegoń raz jeszcze
Słońce w obiegu naokoło świata,
A krając wozem iskrawe powietrze,
Zadmij w zakrętną głębinę tej muszli
Na wywołanie potężnej muzyki.
Ta niechaj będzie jak piorun zmieszany
Z czystymi echy. Potem wracaj do nas
Na zamieszkanie obok naszej groty.
A ty, o Matko-Ziemio!...
ZIEMIA
Bowiem przywarły do mnie twoje usta,
Na wskroś dotknięcie przebiegło po żyłach
Krwi mej i moich nerwach marmurowych.
To życie, radość... Po tym spracowanym,
Starym, lodowym ciele krąży ciepły
Płyn nieśmiertelnej młodości. Już odtąd
Mnogie, nadobne dzieci, piastowane
Na czułym łonie mym, wszystkie rośliny,
Płazy, owady o skrzydłach tęczowych,
Ptaki, zwierzęta i ludzkie postacie,
Które z wychudłej piersi mej ciągnęły
Ból i chorobę — truciznę rozpaczy,
Teraz się żywić i obdzielać będą
Słodkim pokarmem w spokoju. I będą
Dla mnie jakoby siostry — antylopy —
Od jednej matki — piękne, jak śnieg białe,
Rącze jak wiatry, chowane w swobodzie
Między liliami nad pełnym strumieniem,
Mgły rośne, w chwili mego snu bez słońca,
Jak balsam płynąć będą pod gwiazdami.
W noc otulone kwiaty me z powietrza
Przez sen ssać będą wonności i barwy,
Człowiek i zwierzę w błogich snach nabierać
Siły na jutro i jego rozkosze.
Śmierć — będzie tylko ostatnim uściskiem
Tej, co odbiera życie, które dała,
Jak matka, która ściskając swe dziecię,
Mówi: «Raz drugi już mnie nie opuszczaj».
AZJA
Powiedz, czy już się przestają poruszać,
Oddychać, kochać i myśleć, i mówić
Ci, co pomarli?
ZIEMIA
Tyś nieśmiertelna, a ta mowa tylko
Niemym na wieki — umarłym — jest znana.
Śmierć to zasłona, którą ci, co żyją,
Zowią tu życiem; kiedy zasypiają,
Ona opada. Tymczasem w łagodnych
Zmianach i różniach łagodne lat pory,
Wciąż w przesnuwane tęczami ulewy,
W długie, błękitne meteory — w gnuśną
Noc zganiające — ożywcze, niechybne
Z kołczanu słońca miotane pociski,
Wciąż namarszczone rosą, w tajemniczo
Prześcigające promienie księżyca
Odziewać będą i lasy, i pola...
O! I stromami skał zabudowane
Głębie pustyni wciąż odziewać będą
W wieczne owoce i liście, i kwiaty.
A ty, o Synu mój!... Jest tam pieczara,
Gdzie duch mój cierpiał boleści, a serce
Na widok twoich męczarni szalało...
I tych, co ból mój ciągnęli z oddechem,
Zdjęło szaleństwo, że tam zbudowali
Wielką świątynię, głosili wyrocznie
I obłąkane ludy podniecali
Do bratobójczej wojny, wiarołomstwa,
I zdrad, jakimi Zeus osnuł i ciebie.
Teraz ten oddech powstaje jak w gąszczu
Dzikich zielsk oddech wonności fiołka.
I pogodniejsze światło, i rumiane,
Jędrne, lecz słodkie powietrze dokoła
Zlewa na skały i bory. On żywe
Pędy w winnicy karmi i podnieca,
On — łęty bluszczu dziko poplątane,
On — kwiaty w pączku, w rozkwicie i w pełni
Rozkosznej woni, co to falujące
Po nich powietrze skrapiają gwiazdami
Ubarwionego światła; on — owoców
Złote, błyszczące kule, zawieszone
Nad ziemią w swoim zielonym podniebiu;
On, wskroś przez żyły listków, bursztynowe
Korzonki, sączy się do duszy kwiatów,
A tych szkarłatne, przejrzyste kielichy
Stale się pienią rosą eteryczną,
Napojem duchów. I krąży dokoła
Jak lekkie skrzydła drzemki południowej,
Nawiewającej myśli tak szczęśliwe,
Ciche, jak moje, odkąd ty wraz ze mną
Odżyłeś. Twoją będzie ta pieczara.
Więc powstań! Ukaż się!
Duch ukazuje się w postaci dziecka skrzydlatego.
Który w prastarych czasach zgasił lampę,
Gdy się zapatrzył w dwoje ócz, a potem
Na nowo od nich zapalił miłością,
Która jest jako ogień, córko moja
(Bo w twoich oczach ogień)! Biegnij, dziecię,
I towarzysza tego wiedź na szczyty
Nysy12 Bachijskiej, menad13 pomieszkania,
Za Ind14 i jego rzeki hołdownicze,
Depcząc potoki i szkliste jeziora
Suchą, niezwłoczną, nieznękaną stopą,
I przez zielony wąwóz, przez dolinę,
Nad kryształowym, bezwietrznym jeziorem,
Gdzie leży wiecznie na spokojnej fali
Obraz świątyni na wyżynie wzgórza,
Strojnej w kolumny, łuki, i nadsłupia,
I kapitele jak palm baldachimy;
Wskroś zarzeźbionej jakby żyjącymi
Tworami ducha Praksytelowego15,
Gdzie marmurowy ich uśmiech napełnia
Wieczną miłością milczące powietrze.
Dziś pusta — niegdyś twoje miała imię,
Prometeuszu. Tu młódź wspólzawodnio
W świętym pomroku niosła na cześć twoją
Lampę — twój symbol — jak ci, którzy moją
Nieprzekazaną pochodnię nadziei
Przez noc żywota niosą aż do grobu,
Jak ty ją niosłeś w tryumfie aż do tej
Dalekiej czasów granicy. Więc idźcie
I bądźcie zdrowi. Przy owej świątyni
Leży pieczara, dla was przeznaczona.
SCENA IV
Las. Na dalszym planie pieczara. Prometeusz, Azja, Pantea, Jona i Duch Ziemi16.
JONA
Jak on się lotnie przemyka pod liściem!
Jak mu od głowy bije aureola,
Żywnie podobna do zielonej gwiazdy,
Której promienie szmaragdowe w piękny
Włos mu się wplotły! Za każdym stąpieniem
Blask iskier wiązką ściele się po trawie!
Czy znasz to cudo?
PANTEA
Co oprowadza ziemię po niebiosach.
Ludne plemiona gwiazd zowią to światło
Najukochańszą z wszech planet. Niekiedy
Po słonej pianie morza on żegluje
Lub z mgły obłocznej wóz buduje sobie,
Lub się po polach przechadza, po grodach,
Kiedy śpią ludzie; to znów po gór szczytach,
To znów po rzekach lub, jak oto teraz,
W zielonych puszczach krąży i podziwia
Wszystko, co ujrzy. Niegdyś, przed rządami
Zeusa, on kochał siostrę naszą, Azję,
I w każdą wolną godzinę przybywał,
Aby się napić światłości z jej oczów,
Których, jak mówił, takie miał pragnienie
Jak ukąszony od dypsa17, i z dziecka
Szczerotą zwierzał się przed nią, i prawił —
Ale z dziecięcym rozumem — o wszystkim,
Co tylko zaznał, a widział on wiele,
I (rodu swego nie znał i ja nie znam)
Wciąż ją nazywał «matką, drogą matką».
DUCH ZIEMI
biegnąc do Azji
Rozmawiać z tobą, jak niegdyś bywało:
Ukrywać oczy w twych lubych objęciach,
Gdy je utrudzi już zbytek radości?
Igrać przy tobie przez długie południa,
Gdy zejdzie spokój na lśniwe powietrze?
AZJA
Kochać cię mogę bez trwogi. Mów, dziecię!
Prosta twa powieść niegdyś pocieszała,
Teraz zachwyca mnie.
DUCH ZIEMI
Jam stał się mędrszy (choć dziecię nie może
Być, jak ty, mądre) i to dziś, dziś, matko;
Ha! I szczęśliwszy — szczęśliwszy i mędrszy.
Ty wiesz, że węże, ohydne ropuchy,
Gniazda robaków, że złe, jadowite
Zwierzęta, krzewy, co rodzą jagody
Trujące, zawsze raziły mnie wstrętem
W moich wędrówkach po zielonym świecie
I że w siedzibach człowieczeństwa twory
O dzikich rysach, butno-gniewnym wzroku,
Z zimną postawą, obłudnym uśmiechem
Lub samolubnym ciemnoty szyderstwem,
I inne maski plugawe, którymi
Kryje złe myśli owa piękna istność,
Którą my, Duchy, zowiemy człowiekiem.
Ach! I kobiety — co już najwstrętniejsze —
(Chociaż i piękne nawet tu na świecie,
Twojej piękności i z twoją dobrocią,
Twoją szczerotą) — ach, jeśli obłudne
Albo złośliwe, to wszystkie mi serce
W mdłości wprawiały, kiedym spojrzał na nie,
Choć spały, a ja byłem niewidzialny.
Posłuchaj dalej. Droga mi wypadła
Przez wielkie miasto ku wzgórzom, a wzgórza
Lasów okręgiem otaczały miasto;
W bramie straż spała. Wtem rozległ się nagle
Dźwięk tak donośny, że się przy księżyca
Blasku zatrzęsły wieże; ale był on
Słodszy nad wszelki dźwięk, prócz głosu twego,
Przenajsłodszego ze wszystkich na świecie;
Był to dźwięk długi, długi, jakby nigdy
Skończyć się nie miał — i wszyscy grodzianie
Nagle ze snu się zerwali, gromadząc
W ulicach miasta i patrząc w zdumieniu
Na górne niebo. Dźwięk jeszcze brzmiał. Tedym
Ukrył się w źródle, w środku targowiska,
I tam leżałem jak odblask księżyca,
Pod liści stropem w fali utopiony.
I wkrótce owe wstrętne mi postacie
Człowiecze, które, jak rzekłem już, w sercu
Ból mi sprawiały, odpływać poczęły
Z pędem powietrza, wcielając się z wolna
W wiatry, aż w końcu wiatry je rozwiały;
A owe, co swym przyjściem je wyparły,
Tak się zdawały wdzięczne, tak łagodne,
Po zaniknięciu barw! I nastąpiła
Naprzód na wszystkich obliczach przemiana,
A potem chwila zdumienia, a potem
Radość i podziw. I wszystko wróciło
Na senne łoża. Skoro świt zabłysnął —
O matko moja, czy byś pomyślała,
Że kiedyś węże, ropuchy, jaszczury
Mogą być piękne? A przecież tak było,
I to po małej zmianie barw i kształtu.
Wszystko otrząsło z siebie złą naturę.
Któż ci wypowie mą radość, gdym oto
Ponad jeziorem, na zwisłej gałązce,
W powój owitej, ujrzał lazurowe
Dwa zimorodki; biegały po prątkach
I graniastymi, długimi dziobami
Skubały grono złocistych jagódek;
A tam — pod głębią — biegały odbicia
Powabnych ptasząt jakby w drugim niebie...
I oto z myślą o tylu szczęśliwych,
Słodkich przemianach, znów się spotykamy.
Ach, to najsłodsze dla mnie przemienienie!
AZJA
Aż się przeczysta siostra twoja, która
Zimny, niestały księżyc oprowadza,
Tak w twoje światło cieplejsze zapatrzy,
Że jej serduszko, jak w kwietniu śniegowe
Płaty, stopnieje i — pokocha ciebie.
DUCH ZIEMI
Prometeusza?
AZJA
Jeszcześ nie dorósł. Czyliż wam się zdaje,
Że wzajem sobie spoglądając w oczy,
Już lube kształty swe zwielokrotnicie,
Że już na nowiu to nocne powietrze
Napełnią sfery ognia?
DUCH ZIEMI
Tęskno mi będzie koczować w pomroce,
Kiedy ma siostra zapala tam światło.
AZJA
Duch Godziny wchodzi.
PROMETEUSZ
Czujemy wszyscy. Jednak opowiadaj!
DUCH ZIEMI
Napełnił nieba i ziemi otchłanie,
Stała się zmiana: rzadki, nieujęty
Eter i słońce, obsłona wszechbytu,
Byłe postacie swoje przemieniły,
Jakby miłości duch, w nich roztopiony,
Otulił kulę świata objęciami.
Tedy się w moim wzroku rozwidniło,
Że przejrzeć mogłem w tajnie przyrodzenia,
I, obłąkany zachwytem, spływałem,
Prując powietrze omdlałymi pióry.
Rumaki moje odszukały w słońcu
Kolebkę rodu, gdzie odtąd żyć będą
Wolne od pracy, pasąc się kwiatami
Roślin ognistych; gdzie wóz mój, bijący
Blaskiem księżyca, stać będzie w świątyni
Pod okiem, jakby wyszłych z rąk Fidiasza18,
Posągów Azji, Ziemi i mojego,
I Nimf, miłości naszej pięknych świadków
(A to na wieczną pamiątkę tej wieści,
Którą nam przyniósł), pod banią sklepienia
O rytowanych kwiatach, na dwunastu
Z lśniącego głazu wykutych kolumnach,
Z oknem na jasne eteryczne niebo;
Wprzężone w jarzmo żmii pierścieniowej,
Staną i moje skrzydlate rumaki,
Jakby schwycone wśród pędu, po którym
W tej chwili dano im spocząć. Niestety!
Dokąd to odbiegł niezdolny mój język,
Żem tyle jeszcze wam nie dopowiedział
Prawdziwych cudów.
Oto, jak już wiecie,
Począłem spływać ku ziemi: a jeszcze
Było to razem rozkoszą i bólem
Pędzić, oddychać i być. Gdym po drodze
Spojrzał na gniazda i domy ludzkości,
Tom zrazu bolał, że potężnej zmiany,
Jaka już w głębi mej zaszła, nie widzę
W rzeczach zewnętrznych. Wtem — spojrzę — a tam już
Trony bez królów, ludzie obok ludzi
Krążą spokojnie, tak właśnie jak duchy:
Nie pełzający ani tratowani.
Na żadnym ludzkim czole już nie było
Napisu: trwoga, samolubstwo, duma,
Nienawiść bratnia albo samowzgarda,
Jak tam, na bramie piekielnej: «Żegnajcie
Wszelką nadzieję, wy, co tu wchodzicie»19.
Nikt brwi nie marszczył, nie drżał, bo w drugiego
Oczach nie czytał zimnych słów rozkazu,
Ażeby, naprzód niewolnik silniejszej,
Potem (co jeszcze sromotniejsza dola!)
Już własnej woli został niewolnikiem,
Która ohydą go, jak spędzonego
Konia ostrogą, parłaby do śmierci.
Nikt ust nie ściągał z obłudnym spojrzeniem,
Aby w swój uśmiech wcieliły to kłamstwo,
Które by język wstydził się wymówić.
Nikt w własnym sercu bezczelnym szyderstwem
Nie zdeptał iskier miłości, nadziei,
Ażeby po nich pozostały tylko
Gorzkie popioły, szczątki duszy, samej
W sobie strawionej, a potem — ów nędznik,
Jak upiór, wkradał się pomiędzy ludzi
I wszystko tchnieniem plugawym zarażał.
Nikt nie przemawiał ową pospolitą,
Zimną, fałszywą a bezmyślną mową,
Której to serce swego «tak» odmawia,
Choć usta silą się na nie wbrew woli,
Lecz nie ufając własnej, nieumyślnej
Obłudzie, wpada na koniec w ostatnią
Niemoc, na którą już nie masz wyrazu:
Nieufność w siebie samo.
Przechodziły
Tam i kobiety, piękne i swobodne,
Jak te niebiosa, co na wielką ziemię
Zsyłają światło ożywcze i rosę —
Wdzięczne, promienne, przeczyste postacie,
Nietknięte brudną skazą zalotnictwa,
Głoszące słowa mądrości, o której
Niegdyś pomyśleć nie śmiały; z ich oczu
Biją wzruszenia, na których by niegdyś
Samą myśl drżały; zmienione w to wszystko,
Czym być nie śmiały, a czym będąc teraz,
W niebo zmieniły ziemię. Ani duma,
Ani fałszywy wstyd, zazdrość, nienawiść,
Te, najstraszniejszą nasiąkłe goryczą,
Kropelki starej żółci, już nie truły
Świętej słodyczy nepentu20: miłości.
Trony, ołtarze, sądy i więzienia,
Dokąd ubodzy służalcy znosili
Berła, tiary, miecze i łańcuchy,
I wielkie księgi rozumowanego
Bezprawia, które ciemnota zwie prawem —
Teraz się zdały jak owe potworne
I barbarzyńskie widma i straszące
Duchy od wieków przebrzmiałej już sławy,
Co z niespożytych swoich obelisków
Wciąż się z tryumfem patrzą na pałace
I groby swoich zwycięzców — zbutwiałe.
A jak te niegdyś — ku dumie półbogów
I ofiarników — były obrazami
Ciemnego, ale możnego wierzenia,
Potęgi, równie wielkiej jak ziemiokrąg,
Który zburzyły — tak teraz są tylko
Ócz dziwowiskiem. O! Nawet narzędzia
I godła jego ostatniej niewoli
Stoją wśród siedzib wieloludnej ziemi,
Nieobalone, lecz już zapomniane.
A ową zmorą zmór plugawych, Bogu
I człowiekowi obrzydłą, pod wielą
Imion i wielą postaci dziwacznych,
Groźnych, widmowych, złowieszczych, przeklętych,
Był Zeus, Pogromca świata, On, któremu
Z trwogi blednące ludy krwią służyły
I sercem, w długiej nadziei złamanym,
I na splamione, na nieuwieńczone
Ołtarze wlokły Miłość, i wśród próżnych,
Niezłorzeczących mu łez, zabijały,
By uczcić marę, przed którą truchlały,
Gdy to truchlenie było nienawiścią.
I owóż zmora ta i malowana
Zasłona — którą nazywano życiem,
Która, w niezdarnie nakreślonych barwach
Miała odwzorzyć to wszystko, co sercu
Było bożyszczem wiary i nadziei —
Dziś na ołtarzach opuszczonych zdarta,
Zbutwiała szybko jak przegniłe próchno
I wstrętna larwa opadła. A człowiek
Zostaje czystym, swobodnym, bez władcy,
Tylko człowiekiem — wszechbliźnim, za kresem
Plemion, narodów i szczebli społecznych,
I próżnym trwogi, hołdu, sobą władnym,
A sprawiedliwym, mądrym i szlachetnym,
Tylko człowiekiem... Czyż bez namiętności?...
O, nie! Choć wolny od zbrodni i cierpień,
Których wpierw bywał sprawcą i ofiarą,
Lecz niewyjęty (choć są jego steru
Niewolnikami) spod trafu i śmierci,
I przemienności — tych wag, przyczepionych
Do jego bytu, bez których by może
Wzbił się nad gwiazdy niedostępnych niebios,
Których szczyt ginie tam, w mrokach bezmiaru.
- Ganimedes (mit. gr.) — piękny młodzieniec, kochanek Zeusa, podczaszy na Olimpie. [przypis edytorski] ↩
- Dedal (mit. gr.) — architekt, rzeźbiarz i wynalazca; zaprojektował m.in. labirynt dla potwornego Minotaura na Krecie; uciekając z Krety wraz z synem, posłużył się sztucznymi skrzydłami zlepionymi woskiem. [przypis edytorski] ↩
- przenieść (daw.) — znieść, przetrzymać, wytrzymać. [przypis edytorski] ↩
- Numidyjczyk — mieszkaniec Numidii, historycznego państwa Berberów w płn. Afryce. [przypis edytorski] ↩
- dwa potężne duchy, Spojone z sobą, stworzyły trzeciego — pomimo wyraźnego w dalszym ciągu odezwania się Demogorgona: „Jam twój syn, jako tyś synem Kronosa”, rozumieć należy, iż Zeus został jego ojcem pośrednio, przez „dziecię przeznaczeń” (the fatal-child). Co do Tetydy, poeta poszedł za podaniem niehomerycznym, podług którego Zeus nie poślubił Tetydy, lękając się groźby Fatum. [przypis tłumacza] ↩
- Po tobie Tronu w Olimpie nikt nie odziedziczy — podkreślamy to miejsce jako jądro charakterystyki samego poety. [przypis tłumacza] ↩
- Atlantyda — mityczna wyspa zamieszkała przez rozwiniętą cywilizację, zniszczona przez trzęsienie ziemi i pochłonięta przez morze. [przypis edytorski] ↩
- Proteusz (mit. gr.) — bóstwo morskie, syn Posejdona i Tetydy. [przypis edytorski] ↩
- biegun (daw.) — koń, wierzchowiec. [przypis edytorski] ↩
- Enna — miasto pośrodku wyspy Sycylii, położone na płaskowyżu, górującym nad okolicą. [przypis edytorski] ↩
- Himera — staroż. kolonia grecka na Sycylii. [przypis edytorski] ↩
- Nysa (mit. gr.) — góra będąca siedzibą nimf deszczu, które wychowały boga Dionizosa (Bachosa). [przypis edytorski] ↩
- menady (gr.: szalejące) a. bachantki (mit. gr.) — kobiety z orszaku boga wina i płodności Dionizosa, tańczące w nieokiełznanej religijnej ekstazie. [przypis edytorski] ↩
- Ind — Indus, jedna z głównych rzek Płw. Indyjskiego. [przypis edytorski] ↩
- Praksyteles (IV w. p.n.e.) — wybitny rzeźbiarz grecki z Aten, autor rzeźb bogów greckich, uwydatniających piękno ludzkiego ciała. [przypis edytorski] ↩
- Duch Ziemi — jest to najpiękniejsze wcielenie w poezji platońskiej nauki o duszy albo raczej o duszach świata. W dalszym rozwinięciu tej doktryny (również zgodnie z platonistami, a szczególniej z Plotynem), Duch Ziemi mógł wystąpić w charakterze osobistości. On więc zabiera tu główny głos w zwiastowaniu nowej ery po upadku Zeusa i narzuconego przezeń porządku świata. Pod tą również zasadą nabierają znaczenia Duchy niewidzialne. [przypis tłumacza] ↩
- dipsas (gr.) — jadowity wąż, którego ukąszenie wywołuje silne pragnienie. [przypis edytorski] ↩
- Fidiasz (ok. 490–ok. 430 p.n.e.) — najwybitniejszy rzeźbiarz grecki okresu klasycznego; autor m.in. posągów Ateny Promachos i Ateny Partenos na ateńskim Akropolu oraz posągu Zeusa w Olimpii, zaliczanego do siedmiu cudów świata starożytnego. [przypis edytorski] ↩
- Żegnajcie wszelką nadzieję, wy, co tu wchodzicie — napis nad bramą Piekła według poematu Boska Komedia Dantego Alighieri (1265–1321). [przypis edytorski] ↩
- nepenthe (gr.) — napój zapomnienia, uśmierzający smutki, opisany w Odysei Homera (IV, 219–221). [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Percy Bysshe Shelley
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Prometeusz rozpętany · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shelley-prometeusz-rozpetany/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Feliks Jezierski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.