Źródło i licencja tłumaczenia
SPRAWA PIĄTA ACTUS PASTORALIS
PROLOGUS
wchodzi z prawej i mówi
i straż nocną trzymający nad stadem swoim”.
wychodzi na prawo
Z lewej wchodzi Korydon — pastuch. Pasterze mogą być ubrani z krakowska, góralska lub też inaczej, byle nie po łowicku, gdyż ten strój zachować należy dla Heroda i jego dworu. Strój nie powinien być doprowadzony do stuprocentowości okazu etnograficznego, owszem, niech posiada wszystkie odmiany spotykane w życiu, oczywiście w czasach, kiedy tak jeszcze się ubierano.
Korydon siada na stopniach środkowej części i rozkraczywszy nogi, zaczyna dąć w długą, podhalańską „trąbitę”. Musi to więc być góral.
18. ŚPIEWKA KORYDONA
KORYDON
Majorową część wstępu gra buńczucznie, trąbitę podniósłszy do góry, podczas minorowej smętnie ją w dół opuszcza. Aż pokraśniał z zadęcia. Śpiewa baranim głosem. Jego dykcja łacińska przypomina wymowę wiejskich ministrantów lub starej daty organistów.
Mea jumenta,
Per arva laeta
Et per dumeta
Silva-(ha-)-rum!
Silvae resonent,
Plausus intonent,
Mei sodales,
Ferte vocales
Thy-bi-(i)-jas!
i znów w podobny sposób gra
Wchodzi z lewej inny pastuch, Maścibrzuch, ubrany z krakowska, z kijem i kobiałką. Ciemno, więc nie widzi dobrze.
MAŚCIBRZUCH
KORYDON
niefrasobliwie
MAŚCIBRZUCH
Siedzisz sobie, próżnujesz, nam cię szukać trzeba!
KORYDON
z powagą
MAŚCIBRZUCH
już zły
Ujrzysz rychło, że będziesz w wielkim ambarasie!
KORYDON
Pasterz na całe sioło słynny z tej trąbity!
MAŚCIBRZUCH
A tam zdrajca wilczysko plądruje w twej budzie!
Korydon gotów juź walić Maścibrzucha w łeb swą trąbą, ten broni się kijem sękatym, gdy wchodzi inny pasterz, Dameta5, znów z innych stron Polski
DAMETA
z lewej
Siądźcie sobie na ziemi, inszą zaczynajcie.
tamci ochłonęli, siadają w trójkę na stopniach środkowej części tryptyku
Nie wywołujta wilka z lasu, przyjaciele!
filuternie, trącając łokciem w bok Maścibrzucha
Lepiej dobądź, Maścibrzuch, antałka6 z kobiele,
Albo ty, Korydonie, olejku żytniego
Poszukaj, a poczęstuj mnie sturbowanego...
Maścibrzuch dobywa gorzały z kobiałki; dosyć długa scena mimiczna: nasamprzód rozkoszują się wyglądem samej flaszki, patrzą pod światło, obmacują, po odkorkowaniu wąchają, upajają się aromatem, idzie im ślinka i oczy wyłażą z uciechy, głośno cmokają i mlaskają językiem
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
tajemniczo
Korydon uroczyście zaczyna pić, a ma „spust” tęgi, Dameta zniecierpliwiony chce mu wyrwać flaszkę
DAMETA
KORYDON
aż mu oko zbielało, oddaje flaszkę Damecie
chucha, żeby żar z siebie wytchnąć
DAMETA
ledwo przytknął butelkę do ust, już się zakrztusił, spluwa
tamci śmieją się
Tak ją nazywają,
A nasze ją niewiasty bardzo dobrze znają.
Teraz cała trójka pije łapczywie, ocierając rękawem szyjkę butelki i plując po każdym łyku. Inwencję tej sceny pozostawia się fantazji i humorowi aktorów.
MAŚCIBRZUCH
wreszcie odbierając flachę
A jutro raniusieńko łebsko9 paść będziewa.
KORYDON
ziewa
Choć to, prawdę mówiący, oko mi się mruży.
Dameta wychodzi na lewo, Maścibrzuch kładzie się spać na stopniach pod lewym skrzydłem, ziewa, przeciąga się, czochra, przewraca z boku na bok, nakrywa się sukmaną i zaczyna chrapać.
Tymczasem Korydon wchodzi wzdłuż sceny, tam i na powrót, grając tym razem ma fujareczce. Trąbitę postawił w kącie.
19. SCENA ŚPIEWANA10
KORYDON
Oglądały kiedy takiej ślicznej nocy,
Jak dzisiejsza nocka, nie wiem, co się dzieje?
Jeszcze gwiazdy świecą, już na niebie dnieje...
chodzi i gra na fujarce
Część środkowa tryptyku stopniowo rozświetla się, światło przebija przez zasłonę.
Jeden z Aniołów, od wewnątrz nagłym ruchem rozsuwa zasłonę. Widać we wnętrzu cały chór anielski, malowniczo ugrupowany, na tle niebieskim.
KORYDON
przerażony
Jakieś wojsko z nieba leci!
jak oszalały biega po scenie
Zdaje mi się, że śpiewają,
Ogniem ziemię zapalają!
oślepiony światłem, przypadł do ziemi
ANIOŁOWIE
Dixit vigilantibus:
Nuntio vobis magnum gaudium,
Salvatorem omnium
In terris genitum12.
Korydon budzi zaspanego Maścibrzucha: bije go w plecy, a wielki bęben te uderzenia naśladuje
DWUŚPIEW
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
jeszcze przez sen
KORYDON
z płaczem
MAŚCIBRZUCH
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
odwraca się na drugi bok, ziewając
KORYDON
znów go grzmotnął w plecy
MAŚCIBRZUCH
odwrócił się
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
zobaczył z daleka
stracił głowę do szczętu
Daj mi sukmanę,
Co wskok wstanę...
Korydon pomaga mu wdziać sukmanę, oczywiście kłopot z rękawami
Niech oko zobaczy,
Co to znaczy?
podeszli nieco bliżej ku środkowej części tryptyku, ale porażeni światłością, aż wrzasnęli ze strachu
MAŚCIBRZUCH I KORYDON
twarzą w twarz, śpiewają tonem dziadów na odpuście, rytmicznie przykucając; kolana drżą, zęby szczękają
Smutnać to będzie jakaś nowina!
podczas tego jeden z Aniołów zasłonę zasuwa, lecz światło przez nią przenika
MAŚCIBRZUCH
mówi
KORYDON
Korydon porywa za swoją trąbę, ale z wielkiego strachu nie dmie w nią, tylko ustami ton udaje, Maścibrzuch, nie mając instrumentu, dmie w kułak
Znajdują się obydwaj po prawej stronie pierwszego planu, a wołają ku lewej. Podczas śpiewu wykonywują13 kroki mazurowe, siarczyście przytupując. Ale ruch ten nie powinien hamować swobody gry. Więc twarze ich wyrażają pocieszne przerażenie, rękami komicznie wzywają pomocy lub chwytają się za głowę, a nogi, jakby nigdy nic, najspokojniej w świecie wycinają mazura, okraszonego hołubczykami.
MAZUREK
KORYDON
wysoko
MAŚCIBRZUCH
basem
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
odebrał trąbę Korydonowi i jak on, w podobny sposób udaje, że na niej gra
KORYDON
znów porwał trąbę
MAŚCIBRZUCH
porwał trąbę
Tru-tru!
KORYDON
odebrał trąbę
RAZEM
Jak słońce jasnego
Świeci na niebie!
teraz w szybkim tempie wyrywają sobie instrument
MAŚCIBRZUCH
KORYDON
tak czynią po kilkakroć
wreszcie razem usiłują dąć w trąbitę
RAZEM
Wpadają na scenę z lewego wejścia pierwszoplanowego: Dameta, Chleburad i inni pasterze w strojach z różnych stron Polski. Rozczochrani, niektórzy na pół ubrani, dopiero teraz próbują się przyodziać. Snać ze snu się zerwali. Ale wszyscy wchodzą mazurowym krokiem.
DAMETA
wpadł pierwszy
Obyżeś spał, czego wrzeszczysz, czy cię pono niefortuna łupi?
podchodzi ku Maścibrzuchowi i Korydonowi, a ci trąbią mu do ucha, ogłuszając go
CHLEBURAD
wpada, tnąc hołubca
ta sama scenka mimiczna, jak wyżej
wbiegają inni pasterze w ten sam sposób
KORYDON I MAŚCIBRZUCH
Bracia, postradajwa
Już i tych owiec!
muzyka urywa
pasterze stanęli, ale z wielkiego przerażenia podrygują na miejscu jakby tańczyli mazura
KORYDON
w podskokach mazurowych
MAŚCIBRZUCH
jak Korydon
KORYDON
Ażem zląkł się, ja, który nie wiem, co to mores14!
MAŚCIBRZUCH
Oj, pasterze, drapaka trza nam dać w te pędy!
DAMETA
RYCZYWÓŁ
wszyscy pasterze w panicznym strachu rzucają się do ucieczki ku lewemu wyjściu
CHLEBURAD
Nie chodźta! Ja zawołam, wy pilnie słuchajcie,
W której stronie się ozwie, dobrze uważajcie!
Pasterze jako tako pozbierali się, stają dokoła Chleburada, wciąż w śmiertelnym strachu
20. ROZMOWA Z ECHEM17
Chleburad podczas pierwszych akordów zatacza na ziemi kręgi czarodziejskie swoją lagą. Potem woła, nie odwracając głowy ku części środkowej. Pasterze zdumieni.
CHLEBURAD
ANTOŁOWIE
za zasłoną
CHLEBURAD
prześcipnie18
pasterze śmieją się
ANIOŁOWIE
pasterze patrzą na siebie ogłupiałym wzrokiem
CHLEBURAD
ANIOŁOWIE
pasterze jw.
CHLEBURAD
ANIOŁOWIE
ten i ów pasterz zdjął czapkę, jakby w przeczuciu świętości słów późniejszych
CHLEBURAD
żegnając się zabobonnie
pasterze z Chleburadem czynią znaki krzyża
ANTOŁOWIE
a głos ich jak dzwony, coraz potężniejszy, potem cichnie w radosnych, uroczystych akordach
Zbawiciel! Zbawiciel!
Zbawiciel!...
21. GLORIA19
ANIOŁ
intonuje
CHÓR ANIOŁÓW
podchwycił nutę i śpiewa dalej
Aniołowie stoją nieruchomo, czyniąc gest błogosławienia
pasterze z wolna odzyskują przytomność, dźwigają się i odchodzą dwiema grupami nieco na przód sceny
CHLEBURAD
wielce skonfundowany, że czary jego nic nie wskórały, mówi
nagle mu przyszła do głowy myśl
Może to i szatańska jakowa jest zdrada?
pasterze w krzyk: „Gwałtu! Rety! O la Boga!” — i już chcą uciekać
KORYDON
zatrzymuje ich, widząc nadchodzącego z lewej strony Bartosa
Jemu godzi się wierzyć, bo jest dość sumienny.
wszyscy obstąpili go i jeden przez drugiego mówią tak, że Bartos uszy sobie zatyka; gwar rośnie z każdym wierszem
MAŚCIBRZUCH
PASTERZE
szybko powtarzają to zdanie, ale nie jednocześnie, tylko każdy po kolei w ten sposób, że pierwszy pasterz początek zdania wypowiada dopiero wtedy, gdy Chleburad powie: „miły Bartosie”, drugi zacznie, gdy te słowa wymówi pierwszy itd. zawsze z tym samym opóźnieniem
KORYDON
nie czekając na koniec kolejki
PASTERZE
powtarzają to zdanie w ten sam sposób
DAMETA
nie czekając, aż wszyscy skończą
PASTERZE
jak wyżej
RYCZYWÓŁ
podobnie jak Dameta
PASTERZE
jak wyżej
BARTOS
nie mogąc się im opędzić i nie mogąc dojść do głosu, stuknął laską; ale gwar nie od razu ustał, owszem kilka powtórek ostatniego zdania zazębia się z pierwszym zdaniem Bartosa
włożył wolno okulary na nos i podchodzi ku środkowej części; zdjął czapkę, inni to samo czynią, ale nie ruszają się z miejsc To światło płynie z nieba, co hań połyskuje...
PASTERZE
szeptem, mniej więcej na ten temat:
BARTOS
Jako mój rozum sądzi...
przypatruje się uważniej
to Pańscy Anieli!
PASTERZE
cichuteńko, z westchnieniem ulgi
BARTOS
z rozrzewnieniem
Prośmy, niech się odezwą boskie pacholęta.
My, bracia, na kolana kornie poklękajwa,
Czego po nas żądają, dobrze uważajwa!
klęka, inni za nim, po obu stronach części środkowej, tak jednak, żeby środek był odsłonięty
22. KOLĘDA ANIOŁÓW23
ANIOŁOWIE
U zielonej dąbrowy,
Pasterze nie mieszkajcie,
Do Betleem biegajcie.
Pójdźże, Bartosie, wprzódy,
Bartos przysuwa się na klęczkach i zajmuje wolną przestrzeń środkową, pasterze szeptem wyrażają radość z powodu takiego wyróżnienia Bartosa
Korydonie, bierz dudy,
Korydon przysuwa się do Bartosa, pasterze szeptem dziwią się, że Korydona taki zaszczyt spotkał
Ty za nim, Maścibrzuchu,
Maścibrzuch przysuwa się do Korydona, strasznie uradowany
pasterze szeptem: „Co? I Maścibrzuch też? A to ci dopiero!”
Tą steczką24 pędź co duchu!
Zagraj, Dameta, w rożek...
Dameta, jak jego poprzednicy; pasterze kiwają głowami: „no, no!”
Aż zagrzmi leśny bożek...
Ty, Chleburad, w fujarę,
ale Chleburad, klęczący na samym końcu, zasnął, budzą go kułakami; przepraszając Aniołów na migi, przysuwa się do klęczących na środku, pasterze szeptem: „Widzicie go, jaki to niemrawiec! nawet Janieli z takim nie wskórają”
Wziąwszy od niego miarę.
teraz Aniołowie dają polecenia pasterzom, wbijając im w głowę, jak nauczyciel dzieciom
Jedną piosnkę zagrajcie,
A drugą zaśpiewajcie.
pasterze cichuteńko: „Uważajcie, jedną strofkę mamy zagrać, a drugą zaśpiewać... Pamiętajcie!
Temu Panu naszemu,
Nowo narodzonemu!
Jeden z Aniołów znów zasłonę zasuwa. Światło za oponą powoli gaśnie. Śpiew cichnie, tylko organy przeciągłym echem dudnią jeszcze. Pasterze w miłym odrętwieniu trwają chwilę, po czym powstają z klęczek.
KORYDON
jeszcze zasłuchany w oddalające się dźwięki muzyki anielskiej
Niby ten organ farny serce rozwesela...
CHLEBURAD
do natrząsających się zeń pastuchów
Bom przódziej nie mógł pojąć, co do nas powiadał.
pasterze sekują go: „Hale! widzicie go, jaki teraz mądry!”
wszyscy gromadzą się znów na przodzie sceny, dokoła Bartosa
BARTOS
Jaki to cantus25 słodko śpiewali Angeli.
z powagą
Dzisiejszej nocy zrodzon świata Odkupiciel,
Przez Proroki ogłoszony Chrystus Pan Zbawiciel!
pasterze: „A-a-a!...”
Jemu to od prostaczków ma być cześć oddana...
pasterze z dziecinną radością: ... „od nas!!”
Pójdźmyż więc do Betleem witać tego Pana!
na łeb, na szyję biegną na widownię, Bartos uśmiecha się, daje Maścibrzuchowi znak, by ich zatrzymał, Maścibrzuch, śród tupotu biegnącej gromady, woła na widownię: „hola! wróćta się, chłopy!
wracają
MAŚCIBRZUCH
z góry na nich
Czyż z gołami rękami przed Panem staniemy?
BARTOS
A przygotujcie dary, jakie Bóg dał komu,
Bardziej jest miłe Panu ubóstwo poczciwe,
Niźli zbiory, bogactwa a niesprawiedliwe!
rozbiegają się w te pędy na prawo i na lewo, drzwiami pierwszoplanowymi
zostaje tylko garstka parobczaków, drapią się w głowy, frasują się, że nic do ofiarowania nie mają, Bartos pociesza ich
Wy zasię, parobczaki, którzy nic nie macie,
Na surmeczkach26, amorkach27, fajferach28 zagracie...
w lot wybiegli na prawo i na lewo, został tylko jeden, wciąż drapie się w głowę
A ty, miły Pakosie, na twej ducymeli29
Będziesz nam mruczał basem przy wdzięcznej kapeli!
PAKOS
w siódmym niebie, aż mu się oczy iskrzą
wybiega
Bartos siada na stopniach pod prawym skrzydłem tryptyku. Odzywają się skoczne dźwięki krakowiaka. Rytmicznie, a swobodnie, z obu stron pierwszego planu wchodzą pasterze. Stają po obu bokach przedscenia i w takt muzyki zaczynają się szykować do drogi. Naznosili kobiałek, tłomoczków, naładowanych różnymi podarunkami, o których mowa w każdej kantyczce. Są tu i klatki z ptactwem i drobiem, pękate gary, faski30 i gąsiory. Jedni krzątają się koło prowiantów, inni zawzięcie czyszczą odzież, smarują czernidłem buty, a sadłem włosy. Wszystko z humorem, a w rytmie. Każdy ze śpiewających występuje na środek sceny, a po śpiewie wraca do gromady. Podczas śpiewu reszta podryguje nieustannie w takt krakowiaka, robiąc stosowne kroki.
23. KRAKOWIAK31
KORYDON
Jużeś nas też smutków i trosków pozbawił.
MAŚCIBRZUCH
Ale, bracia, śmiało mówię, że karczmy nie minę.
Napiję się i wyskoczę z moimi bratkami,
Opowiem im, oznajmię im: niechaj idą z nami!
RYCZYWÓŁ
wolniej, przygrywając na skrzypkach
Radujmy się, weselmy się tej dzisiejszej chwili!
WSZYSCY
bardzo żywo, tańcząc
Radujmy się, weselmy się tej dzisiejszej chwili!
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
DAMETA
CHLEBURAD
RYCZYWÓŁ
MAŚCIBRZUCH
PAROS
KOPET
CHRUŚCIEL
MIŚ
DAMETA
pokazując na Maścibrzucha, który pakuje tęgi kawał słoniny do gęby
GRZEŚ
KORYDON
perswadując, że się nie godzi
MAŚCIBRZUCH Z CHLEBURADEM
WSZYSCY
w bardzo żywym tempie powtarzają dwa ostatnie wiersze, pokrzykując: „huha!” i tańczą
Po śpiewie pędzą obydwie grupy na widownię z wielkim rwetesem. Bartos został na przedsceniu i śmiejąc się, czeka, co z tego będzie? Naraz wśród gromady na widowni konsternacja: „Czekajta, chłopy! Wróćta się! A kanyż37 to Betleem? Gdzie Bartos? Niech powie! Bez Bartosa nie uradzimy” itp. Bartos zanosi się od śmiechu. Wszyscy pasterze wracają na przedscenie.
MAŚCIBRZUCH
DAMETA
Obydwie grupy skupiły się teraz. Bartos staje na czele całej kompanii i pokazując laską, w którą stronę iść mają, mówi z fałszywą powagą, a uśmiecha się pod wąsem.
BARTOS
prowadzi gromadę w prawy róg widowni, tuż koło sceny
namyśla się, potem prowadzi w przeciwległą stronę
potem do Pińczowa...
A z Pińczowa...
namyśla się, biegnie w głąb widowni
na Bielany!...
gromada za nim truchcikiem, krzycząc z uciechy, że to Bielany
ledwo bractwo odsapnęło, Bartos pędzi ku przodowi sceny, pod same stopnie
Potem do Głogowa...
gromada za nim, ale już ociężale, ten i ów kuleć zaczyna i z cicha pomstować
Zaś z Głogowa do Mogiły...
prowadzi ich ku lewym drzwiom pierwszoplanowym; gromada ma już tego dosyć, odgraża się, że nie pójdzie dalej, siadają na ziemi, Ryczywół zdejmuje but, mocno przyciasny, inni wyciągają prowianty z kobiałek, biorą się do gorzały, gwar
Będzie już pół drogi,
Jeno, bracia, weźcie sadła, by smarować nogi!
Zaś z Mogiły...
lament, pomstowania, ale idą za Bartosem, który prowadzi ich ku prawym drzwiom przedsceniowym
do Skalmierza...
A potem... na Tyniec...
szybko biegnie na front sceny, ku środkowi, gdzie bywa budka suflera, gromada wlecze się i siada tam w zbitej kupce, Ryczywół rozzuł się zupełnie, idzie luzem, niosąc buty na kiju
A zaś z Tyńca...
pauza
nikt nie drgnął, nawet nie patrzą, kędy im Bartos iść każe, strasznie źli, Bartos, który stoi nad nimi i laską wskazuje w stronę środkowej części tryptyku, wolniusieńko, drocząc się z nimi, cedzi każdą sylabę
do... Bet-le-jem...
patrzy, co na to powiedzą
a oni nie dowierzają, więc tylko pomału odwracają głowy w kierunku wskazanym
Bartos kończy szybko
To już drogi koniec!
zerwali się z krzykiem, pobiegli ku środkowej części tryptyku
grajkowie stroją instrumenty
CHLEBURAD
KORYDON
MAŚCIBRZUCH
pieszcząc pękatą butlę
I po każdej strofeczce miodkiem się zagrzewać!
śmiech
BARTOS
szukając w grubym kancjonale
Zagrać ową piosenkę, co to po kolędzie.
wszyscy od razu zmiarkowali, jaką
Nie szczędzić mi gardzieli! Dobyć głosu z brzucha!
grożąc kijem
A patrzajta na takty mojego obucha!
stają w ordynku na przedzie sceny, twarzami do widowni, pośrodku Bartos
BARTOS
włożył okulary i niezbyt wprawnie czyta tytuł jednej z kolęd, umieszczonych w kancjonale
Omnis generis musicorum38
Tak Wokalistów jak i Instrumentalistów
Przez Pastuszków Betleemskich
Praktykowana
z Chorałem
teraz zaczynają śpiewać
24. KAPELA GENERALNA39
PASTERZE
Hej nam hej!
Pasterzęta, niebożęta,
Porwijmy za instrumenta,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Poustawiajmy się w szyki
I bierzwa się do muzyki,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Teraz dzielą się na dwie grupy. Na początku każdej muzykanci. Bartos prowadzi lewą, wymachując lagą jak kapelmistrz. Rozpoczyna się pochód. Schodzą po schodach na widownię i przejściami po obydwu stronach krzeseł idą ku drzwiom głębnym, wychodzą do sieni, okrążają część korytarza. Potem grupa prawa wchodzi drzwiami głębnemi z lewej, rozminąwszy się z grupą lewą, która znajdzie się teraz po prawej stronie widowni. Po czym obydwie grupy zmierzają po schodach ku scenie. Idąc, śpiewają.
Hej nam hej!
Korydonie, ty na rogu
Rżnijże chwałę Panu Bogu,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Walku chudy, nuże w dudy,
Wit niech bzdurzy na bandurze40,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Sobek sobie w kobzę41 skrobie,
Wojtek ryczy na basicy,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Kopet kraje w szałamaje,
Furgoł wali na regali42,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Kontraalty i tenory
Podzielimy na dwa chory,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
A trębaczów na partie,
Ów nad tego lepiej wyje!
Hej nam hej!
Hej nam hej!
znów stoją na scenie w tym samym szyku, co poprzednio
Hej nam hej!
Hej nam hej!
wyrzucając czapki w górę
Na to Boże narodzenie
Wesel się wszystko stworzenie,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
śpiewając ostatnie wiersze, wychodzą dwójkami przez środkową część tryptyku na prawo
I my się dzisiaj weselmy,
Wypijmy po szklance pełnej,
Hej nam hej!
Hej nam hej!
Ostatni idzie Chleburad i zasuwa zasłonę środkową. Obejrzał się wstecz, bo usłyszał krzyk na widowni. Wzruszył ramionami. Zasunął zasłonę. Ale, po chwili, nie mogąc wytrzymać z ciekawości, wyścibia głowę przez rozpór kotary. Zobaczywszy Ryczywoła, pokazuje mu język i znika za oponą. Wciąż jeszcze słychać oddalającą się muzykę pasterską: zwłaszcza basy i bęben.
RYCZYWÓŁ
który okulał nie na żarty i nie może dogonić gromady, drze się wniebogłosy na końcu widowni
Czekajta, kumotrowie! Nie mogę iść dalej!
Gwoździska kłują w pięty, bucisko mnie pali...
idzie, kulejąc i skarży się
Biedaż z kopyciarzami! Płacić trzeba drogo,
Włożysz but — musisz ano: kustyk, kustyk nogą!
woła płaczliwie
Czekajta, Banek, Werduł!... Zmiłujta się, chłopy!...
z rozpaczą
Nie usłyszą grający, idąc do tej szopy...
idzie bezradnie, nagle stanął, zgłupiał, zobaczył, że nie jest sam, patrzy na widzów, wstydzi się, zdejmuje czapkę, miętosi ją w rękach, przestępuje z nogi na nogę, a kiedy się ośmielił, uśmiechnął się, szczerząc zęby i mówi
Ej... chyba między państwem odpocznę krzyneczkę,
Dla lepszej krotochwili43 zagram kolędeczkę.
siada na stopniach przedscenia, lub w jakimkolwiek bądź miejscu widocznym, a niezbyt od widzów odległym, wyciąga zza pazuchy skrzypki i zaczyna grać, wybijając takt nogą, na każdą sylabę jedno uderzenie; filuternie do widzów uśmiechnięty, śpiewa iście baranim głosem
25. KOLĘDA RYCZYWOŁA44
RYCZYWÓŁ
Już nam dobrze będzie,
Bóg zwalczył szatana,
Co zdradził Jadama.
Wszystko się zmieniło,
Jak nigdy nie było,
Wino rzeką ciecze,
Ciepło jakby w lecie,
Lwami drzewo wożą,
Niedźwiedziami orzą,
Liszka pasie kury,
Kot myszy i szczury:
Ej leluja, leluja!
Ej leluja, leluja!
Co przedtem umieli,
Gdyż fraktem śpiewają,
Na muzyce grają.
Drzewa się zmieniają,
Opak owoc dają,
Bez zakwitł figami,
Jesion rozenkami
Gruda też grudniowa,
Jak marcepan zdrowa,
Śnieg i lód styczniowy,
Słodki jak cukrowy:
Ej leluja, leluja!
Ej leluja... lelu...
nagle urywa, łapie się za nos, rozgląda podejrzliwie dokoła, węszy i mówi
Wej... cóż to za aroma45? Czosnek czy cebula?
spostrzega Żydka, który z głębi widowni z kozą nadchodzi
idzie w głąb sceny
Żydek wygląda jak laleczka emausowa46, kupiona w Krakowie na Zwierzyńcu. Wchodzi z „Kozą” czyli „Turoniem”. Kozę udaje chłopiec, przykryty barwnym czaprakiem, tak wszakże, że mu nogi widać. Pysk Kozy, z drzewa sporządzony, ma kłapiące szczęki, spomiędzy których zwisa jęzor z czerwonego sukna. Pod dolną szczęką dzwonek. Pysk umieszczony na kiju, który chłopiec w ręku trzyma, stukając nim w chwili, kiedy koza się cieszy lub złości. Żydek gramoli się na scenę, każe kozie paść się po lewej stronie przedscenia. Kłania się w pas widzom i zaczyna śpiewać. Koza tymczasem pocieszne figle stroi, zwrócona pyskiem do widowni.
26. ŚPIEW ŻYDKA47
Mojej straty nie żałuj,
A ja sobie bockiem, bockiem,
Przed panem Potockiem.
Laj, laj, laj!
tańczy
A ja sobie tańcuje,
Nóżek moich spróbuje,
Bo moje nóżki ciężkie są,
Przed panem Potockiem tańcują.
Laj, laj, laj!
tańczy
Ryczywół w głębi sceny, po prawej, zanosi się od śmiechu
ŻYDEK
Co sze stało takiego?
Co mi psijdzie z tego?
RYCZYWÓŁ
Jeszcze kozę brodatą jak psa z sobą wodzi!
ŻYDEK
Na Kleparz50, do Krakowa idę na jarmarek.
RYCZYWÓŁ
Do Betleem zawiezie mnie bydle paradne.
ŻYDEK
Co mnie psijdzie z tego?
27. DWUŚPIEW RYCZYWOŁA I ŻYDKA51
Ryczywół gra na skrzypeczkach i ostro naciera na Żydka, który, umykając, czyni pocieszne obroty, skoki i „prysiudy”; koza kłapie pyskiem, dzwoni i stuka kijem o podłogę
RYCZYWÓŁ
Więc go tobie, więc go tobie przywitać się godzi!
ŻYDEK
Będziem kłaniać, będziem witać, jeśli co łebskiego52.
Laj, laj, jeśli co łebskiego.
tańczą
RYCZYWÓŁ
Tam jest złożon, tam jest złożon, w szopie na sianeczku.
ŻYDEK
Pan tak wielki, Pan tak wielki, coby robił w szopie?
Laj, laj, coby robił w szopie?
tańczą
RYCZYWOŁ
Mirę, złoto, mirę, złoto i kadzidło dają.
ŻYDEK
Trochu z mirem i z kadzidłem u mnie zakupiuli.
Laj, laj, u mnie zakupiuli.
tańczą
RYCZYWÓŁ
A czemu się, a czemu się Mesjasza wstydzisz?
ŻYDEK
Ale tego, maleńkiego — jesce nie rozumiem.
Laj, laj, jesce nie rozumiem!
tańczą, ale Ryczywół zły
RYCZYWÓŁ
porywając się na Żyda ze smyczkiem
Jak cię z przodu, jak cię z tyłu tym smykiem wymłócę!
bije go rytmicznie
ŻYDEK
jak może stara się umknąć przed praniem, koza przychodzi mu z pomocą i atakuje Ryczywoła
Co wirabiasz, głupi chłopie? Pana Boga sze bój!
prosząc jak piesek
Laj, laj, Pana Boga sze bój!
mówi
Nie kłóćwa sie, pogódźwa sie,
Mam wódeczke na szynkwasie:
cmoka i mówi śpiewnie
Malinówke, anyziówke,
Co od niego boli główke...
RYCZYWÓŁ
Ale teraz ratuj w biedzie:
Sromotnie mnie boli noga,
Do Krakowa setna droga,
Daj mi dosiąść capa tego,
A dostaniesz pół złotego.
ŻYDEK
koza robi wszystko, o czym Żydek mówi
Uno piskiem cięgiem kłapie,
Podriguje, podskikuje,
Niech pan Marek sam spróbuje...
woła na kozę
Kim53 capku-lubuniu!
Zaczyna się pantomina. Treść jej dowolna. Tekst przerywający akcję mimiczną może być improwizowany przez aktorów. W przedstawieniach „Reduty54” scena ta tak mniej więcej wyglądała:
RYCZYWÓŁ
podchodząc do kozy
ŻYDEK
RYCZYWÓŁ
chce wsiąść na kozę jak na konia, ale z powodu nagłego jej podskoku, spada na siedzenie własne, nogi zadzierając do góry
ŻYDEK
śmieje się
RYCZYWÓŁ
grożąc mu
ŻYDEK
RYCZYWÓŁ
podchodzi do kozy i próbuje wsiąść przez łeb, ale koza ubodła go w brzuch tak, że znów runął i stłukł sobie pośladek
Jakaś nieczysta siła!
odchodzi na stronę, żegnając się
ŻYDEK
pęka ze śmiechu
Aj waj! Hasty gewidział? Taki zabijaka, taki rabuśnik mojego capełe sie boić!
RYCZYWÓŁ
ŻYDEK
To ja go odczaruje — tylko niech pan Marek da takie maleńkie, błyszczące, dzwoniące, co to ma za pazuchem...
RYCZYWÓŁ
zrozumiał, że o pieniądze chodzi
niechętnie wyciąga zza pazuchy chustkę czerwoną, mocno na trzy węzły zawiązaną, w zębach ją rozsupłał i wyciąga jakąś drobną monetę, koza skacze z radości
ŻYDEK
RYCZYWÓŁ
daje Żydkowi monetę
ŻYDEK
bierze, ale mało mu
koza irytuje się
RYCZYWÓŁ
daje więcej
ŻYDEK
widzi, że dość
podchodzi do kozy i pieszczotliwie do niej przemawia, pokazując pieniądze
Capuniu! Lubuniu! Sis dy? Gełd!
całuje kozę w pysk
Ryczywół pluje
Żydek udaje, że kładzie kozie pieniądze do pyska i chce je schować do kieszeni, wtedy chłopiec, siedzący pod czaprakiem, chwyta go za rękę, Żydek daje mu po łapie
Gaj weg60, dy paskidnik!
koza sierdzi się, staje dęba, beczy
Żydek znów ją całuje
Nu, uno juz teraz bedzie spokojne!
Uno bedzie jechać. Auf majne munes61!
Niech pan Marek wsiadnie!
RYCZYWÓŁ
nie dowierzając
ŻYDEK
siada od tyłu, trzymając się za ogon, spleciony ze słomy, Ryczywół siada zwyczajnie, trzymając się za rogi; śpiewają, podrygując na jednym miejscu, podczas refrenu i przygrywki objeżdżają scenę dokoła
28. JAZDA NA TURONIU62
RYCZYWÓŁ
Jadę sobie, jak na koniu,
Laj konisiu, laj, laj, laj,
A ty żydku poganiaj!
jadą
ŻYDEK
Ino szmiało, panie gazda!
Laj konisiu, laj, laj, laj,
A ty żydku poganiaj!
znów jadą, ale chłopak pod czaprakiem ma już dość tego wszystkiego i ucieka Żydkowi przez nogi
ŻYDEK
chłopiec ucieka pierwszym planem na lewo
Ryczywół nie widział tego i z wielkim ukontentowaniem cwałują, zmierzając ku pierwszoplanowemu wyjściu z prawej strony, nagle szarpnął silnie powłoką Turonia, tak, że Żydkowi został w ręku tylko ogon, a on sam galopem wybiega przez prawe drzwi
ŻYDEK
upadł na ziemię
wstaje, patrzy smętnie na ogon Turonia
Ny, co mnie przyjdzie z tego?
wybiega prawymi drzwiami
- Sprawa piąta (...) — cały Actus pastoralis jest swobodną, do celów teatralnych przystosowaną, a z literackich względów odpowiednio wystylizowaną kompilacją różnych tekstów kantyczkowych, przeważnie krakowskich, wydawanych przez ks. ks. Misjonarzy. Najwięcej czerpałem z Pastorałki na B. Nar. (X. M. M. M, Pastorałki, str. 9–23) i z Rozmowy Pasterzów przy Narodzeniu Chrystusowem (X. M. M. M„ Pastorałki, str. 34). — O. Kolberg, Lud XXII, Łęczyckie, nr. 12. — Egz. Bibl. Jagiell. in cymeliis, druk z początku XVIII w. —- Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka z w. XVIII–XIX, str. 233–250. [przypis autorski] ↩
- Śpiewka Korydona: Ite armenta — tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka w. XVII–XIX, str. 137–8. Tamże str. 139 tekst polski:
Idźcie zwierzątka,Moje bydlątkaPrzez tłustą rolęna bujne pole,Pod sam gaj.Na Pańskie przyjścieProszę, abyścieDobrze się pasłyI do dom zaszłyTłuściuchne.Pasterze mili,Przy tej to chwiliBieżcie z skrzypkamiBa i z dudkamiCzemprędzej.
Tekst przypomina kolędę: Hej tu bywajcie (Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosn. do śp. na B. Nar. w. XVII–XVIII str. 229. — X. M. M. M., Pastorałki, str. 77).
Melodia przeze mnie zmieniona. Rytm w oryginale 4/4 nie 5/4. Przygrywka dodana.
Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩ - dudlić — grać na dudzie. [przypis autorski] ↩
- duda, dudy, dudki — instrument muzyczny w rodzaju piszczałki. [przypis autorski] ↩
- Dameta, Korydon, Maścibrzuch... — imiona pasterzy o brzmieniu bukolicznym — „Dameta”, „Korydon” — przedostały się z kunsztownych sielanek do intermediów misteryjnych i sztuczek teatru religijno-ludowego. W dzisiejszych tekstach kantyczkowych już ich coraz mniej. Uważałem za stosowne pójść za dawnym gustem. [przypis autorski] ↩
- antałek — beczułka. [przypis autorski] ↩
- alkiermes — gatunek wódki. [przypis autorski] ↩
- pójdziewa (gw.) — pójdziemy. [przypis edytorski] ↩
- łebsko — dobrze, doskonale. [przypis autorski] ↩
- Scena śpiewana — Scena śpiewana jest swobodną przeróbką znanej sceny kantyczkowej.
Przygrywki dokomponowane.
Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.
Tekst Angelus pastoribus podł. rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3646, Kantyczka z w. XVII. Cantio 29.
Kolędę Anioł pasterzom mówił spotyka się już w XVI w. (Rękopiśm. zb. pieśni z lat 1551-55 w Bibl. Kórnickiej, spisany przez „Jeronimusa”, karta 94 Angiol pasterzom mowil).
[przypis autorski] ↩ - weno — okrzyk przerażenia. [przypis autorski] ↩
- Angelus pastoribus (...) — tekst łaciński popularnej kolędy Anioł pasterzom mówił. [przypis autorski] ↩
- wykonywują — dziś raczej: wykonują. [przypis edytorski] ↩
- mores — karność. [przypis autorski] ↩
- gunia — rodzaj góralskiego płaszcza. [przypis edytorski] ↩
- kierezja — bogato haftowana sukmana krakowska. [przypis edytorski] ↩
- Rozmowa z Echem — tekst: ulubiony epizod teatru misteryjnego, przechowany w tradycji kantyczkowej.
Muzyki stosownej nie znalazłem. Skomponowałem własną.
Harmonizacja moja.
[przypis autorski] ↩ - prześcipny (daw.) — dowcipny. [przypis edytorski] ↩
- Gloria! — śpiew liturgiczny podł. Cantionale ecclesiasticum. [przypis autorski] ↩
- Gloria in excelsis Deo (...) — Chwała Bogu na wysokości, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli. [przypis autorski] ↩
- czamara — dawne męskie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski] ↩
- magierka — czapka węgierska, czworoboczna lub okrągła. Wykonana z grubego sukna, ozdobiona kolorowymi sznurkami i obszyta barankiem, element stroju ludowego. [przypis edytorski] ↩
- Kolęda Aniołów: „Pasący owce” — tekst: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3646, Kantyczka z XVII w., str. 68.—Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3647, Kantyczka z XVII–XVIII w., str. 143 (Tytuł Pieśni pasterskie Cantyka 3). Za wzór posłużyły mi następujące strofy:
Paśli pasterze wołyU zielonej dąbrowy,Anioł się im pokazał,Do Betleem iść kazał,Pójdźże ty Kuba wprzody,Wróćma się już do trzodyA ty za nim MichaleTędy prosto po hale.Zagrajże Kuba w rożek,Aż zagrzmi leśny bożek,Ty Michale w fujarę,Wziąwszy od Kuby miarę.Jedną piosnkę zagrajmy,A drugą zaśpiewajmyTemu Panu NaszemuNowonarodzonemu.Melodia wspólna z kolędą Z raju pięknego miasta (X. M. M. M, Pastorałki, str. 123–220,— O. Kolberg, Lud XXIII, Kaliskie, nr. 6). Melodię tę tonalnie zarchaizowałem.
Harmonizacja J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩ - steczka — ścieżka. [przypis autorski] ↩
- cantus — śpiew. [przypis autorski] ↩
- surma, surmeczka — dęty instrument muzyczny. [przypis autorski] ↩
- amorka — viola d’amour, dawny instrument muzyczny smyczkowy. [przypis autorski] ↩
- fajfery — piszczałki. [przypis autorski] ↩
- ducymela — instr. muzyczny. [przypis autorski] ↩
- faska — beczka. [przypis edytorski] ↩
- Krakowiak: Oj Bóg ci zapłać — tekst nieco zmieniony podług X. M. M. M, Pastorałki, str. 116–117. W melodii większe zmiany i dodatki moje.
Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩ - sztof, sztofik — kwaterka. [przypis autorski] ↩
- szałamaja — franc. chalumeau, niem. Schalmei, drewniany instrument muzyczny, prototyp klarnetu. [przypis autorski] ↩
- maryna — basica, basetla. [przypis autorski] ↩
- tołumbas — bęben o głuchym, niskim brzmieniu. [przypis edytorski] ↩
- puzon — instrument muzyczny dęty, metalowy. [przypis autorski] ↩
- kanyż (gw.) — gdzież? [przypis edytorski] ↩
- omnis generis musicorum (łac.) — wszelkiego rodzaju muzyków. [przypis edytorski] ↩
- Kapela generalna — tekst: Tytuł autentyczny Kapela generalna omnis generis musicorum tak wokalistów jak i instromentalistów przez pastuszków betleemskich praktykowana z chorałem (napisał) Joseph Stefanowicz R. P. 1722. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosneczki do śp. na B. Nar. (Konw. Karmelitanek bosych), w. XVII–XVIII str. 311.— Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka
zw. XVII–XIX, str. 303.
Muzyka: X. M. M. M„ Pastorałki, str. 71.— O. Kolberg, Lud XI, Poznańskiej, nr. 46 (śpiew „gwiazdorów”). Melodja nieco zmieniona, uzupełniona drugą częścią, ozdobiona przygrywką.
Harmonizacja moja.
[przypis autorski] ↩ - bandura — instrument muzyczny, strunowy, szarpany. [przypis autorski] ↩
- kobza — gajdy — dęty instrument muzyczny z miechem. [przypis autorski] ↩
- regala a. regał — małe organy. [przypis autorski] ↩
- krotochwila, krotofila — krótka zabawa, rozrywka. [przypis autorski] ↩
- Kolęda Ryczywoła: „Weselcie się” — Tekst: X. M. M. M., Pastorałki, str. 193–4.
Melodia i harmonizacja moja.
[przypis autorski] ↩ - aroma — zapach, woń. [przypis autorski] ↩
- laleczka emausowa — laleczka odpustowa. Emaus to zwyczaj ludowy, forma odpustu, organizowanego w niektórych miejscowościach w Poniedziałek Wielkanocny. Podczas niego sprzedawane były m.in. drewniane figurki, wśród których charakterystyczne dla wydarzenia były tzw. żydki, czyli proste figurki przedstawiające Żydów studiujących Torę lub grających na instrumentach. [przypis edytorski] ↩
- Śpiew Żydka: „Miły siabes” — Tekst i muzyka: O. Kolberg, Lud V, Krakowskie (Szopka krakowska), Dr. Jan Krupski, Szopka krakowska. Drobne zmiany tonalne i rytmiczne.
Harmonizacja moja.
[przypis autorski] ↩ - Miły siabes pomiłuj (...) — całe intermedium Ryczywoła z Żydkiem i Kozą skomponowane przeze mnie. Widziałem podobną scenę, wykonaną prozą w Toniach pod Krakowem u Lucjana Rydla w r. 1906. Aktorami byli chłopi miejscowi. [przypis autorski] ↩
- siulem lajchem — salem alejkum — szolem lajchem — arab. pokój z tobą, pozdrowienie muzułmanów. [przypis autorski] ↩
- Kleparz — część Krakowa, niegdyś osobne miasto, dziś część Dzielnicy I Stare Miasto. [przypis edytorski] ↩
- Dwuśpiew Ryczywoła i Żydka — popularny tekst szopkowy. Melodia moja. Harmonizacja moja. [przypis autorski] ↩
- łebski — zdolny, tęgi. [przypis autorski] ↩
- kim (jid.) — chodź. [przypis autorski] ↩
- Reduta — pierwszy polski teatr-laboratorium, stworzony przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego. Działał w latach 1919–1939. [przypis edytorski] ↩
- wciórności — wszyscy diabli. [przypis autorski] ↩
- dumer goj (jid.) — głupi goj, żydowskie przezwisko chrześcijanina. [przypis autorski] ↩
- fue — fur (jid.) — jedź. [przypis autorski] ↩
- cy wenig (jid.) — za mało. [przypis autorski] ↩
- sy git (jid.) — dobrze. [przypis autorski] ↩
- gaj weg (jid.) — idź precz. [przypis autorski] ↩
- auf majne munes (jid.) — na moje sumienie. [przypis autorski] ↩
- Jazda na Turoniu — tekst własny. Muzyka, celem podkreślenia powinowactwa kozy i turonia z konikiem zwierzynieckim (Lajkonikiem), naśladuje tradycyjny marsz lajkonikowy.
Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩ - cymes (jid.) — coś przyjemnego. [przypis autorski] ↩
- ganef (jid.) — złodziej, przekleństwo żydowskie. [przypis autorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Leon Schiller
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Pastorałka · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/schiller-pastoralka/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.