XI. Tajemnice rodzinne

Droga nie była tym razem, dzięki mrówkom, uciążliwa. Praktyczne stworzenia nie tylko, podobnie jak pasterze i myśliwi, znają swoje ścieżyny, ale wydeptują nawet formalne drogi bite. Szedłem traktem mrówczym. Przez wdzięczność za ulgę pragnę mimowolnym inżynierom poświęcić jeszcze chwil kilka, tym bardziej że ich organizację poznałem cokolwiek w częstych popasach1 w bliskości mrowisk, w luźnych obserwacjach, szczególniej zaś podczas deszczów, kiedy to wezbrane wody przykuwały mnie do miejsca na długo i jak na wyspie jakiej więziły razem z mrówkami oraz innymi owadami. Mając sposobność w takich warunkach przyglądać się sześcionogim bohaterom, przekonałem się, że wszystko, co wiemy dotąd o mrówkach, nie wystarcza do sprawiedliwego i ścisłego sądu o stopniu ich inteligencji. Mimo licznych usiłowań dalecy jesteśmy od dokładnej znajomości tych istot. Dużo przyczyn składa się na to. Obserwować na przykład możemy prócz kształtów ciała tylko ich czyny, rzeczywistych jednak pobudek większej części tych czynów nie znamy jeszcze. Badacze lubią się ich domyślać, ale domysły, jak wiadomo, bywają bardzo dalekie od prawdy. Jakże szczupłą zaiste mamy do nich podstawę, gdy nie wiemy nawet tak zasadniczych i niezbędnych wiadomości, jak na przykład, jakimi i iloma zmysłami owady rozporządzają. Nie wiemy, w jakim stopniu widzą one swymi oczami, czują czułkami i w ogóle jak im się świat zewnętrzny przedstawia. Jednym słowem, organizacje te zanadto różnią się od tych, na jakie ciągle spoglądamy, abyśmy mogli swoją miarką trafnie je oceniać i przez podobieństwo domyślać się znaczenia wszystkich czynności i obyczajów. Jedyna nadzieja w tym, że cierpliwe obserwacje doprowadzą nas powoli do lepszej znajomości psychologii i dozwolą coraz to nowe tajemnice odsłaniać przed badawczym rozumem. We wszystkich też dotychczasowych wnioskach, odnoszących się do stopnia i rodzaju inteligencji owadów, powinniśmy być niezmiernie ostrożni, bo najdrobniejszy błąd badacza, każdy przedwczesny sąd łatwo się przyjmuje i zaciemnia potem innym obserwatorom bezstronny pogląd na te same sprawy.

Bądź co bądź i dotychczasowa znajomość dowodzi, że mamy do czynienia z zadziwiająco mądrymi stworzeniami, dowodzi, że mrówki, pszczoły i niektóre osy stanowią wśród rzeszy owadów klasę najwyżej pod względem inteligencji rozwiniętą.

Mrówki stanowią wzorowo zorganizowane quasi-społeczeństwo2. Nie mają jednak zupełnie zwierzchników. Jeśli w ulu matka pszczół jest tylko matką, ale nie królową (jak to niektórzy badacze mylnie twierdzili), to tym bardziej w mrowisku nie może być mowy o królowych, gdzie matek jest zwykle kilka.

Mrowisko jest bardziej wioską zamieszkałą przez rozmnożoną rodzinę, bardziej szczepem aniżeli państewkiem z władzą naczelną.

Wobec takiej równości zastanawiającym jest faktem porządek panujący w mrowisku. Bez silnej dłoni, która by je w karbach trzymała, niektóre gatunki budują swoje fortece, posiadają pewnego rodzaju przemysł, zajmują się hodowlą pożytecznych istot i co najciekawsze, znają i praktykują na szeroką skalę podział pracy. Wszystkie czynności, od których zależy byt i pomyślny stan mrowiska, są podzielone między obywateli, którzy dobrowolnie i z wzorową akuratnością wypełniają obowiązki. Jedne kopią ziemię, drugie budują, inne rzeźbią, wychowują młode pokolenia, odgrywając przy tym rolę nianiek i karmicielek, jeszcze inne zajmują się myślistwem, pasterstwem, gromadzeniem żywności, dojeniem mszyc, rzemiosłem wojskowym, a nawet zdobywaniem i ujarzmianiem niewolników, słowem spełniają wielką rozmaitość prac. Krzątają się też każda po swojemu około wspólnego dobra i wszystkie spełniają jak najpilniej spoczywające na nich obowiązki.

Chociaż gniazda mrówek są prawie najprostsze spośród gniazd budowanych przez owady towarzyskie3, chociaż ustępują pod względem trwałości i wielkości wspaniałym gmachom, jakie wznoszą termity, to jednak nie sądź, aby były tak bardzo pierwotne, jak na to z pozoru wyglądają. Pospolite w naszych lasach miasta rudych mrówek (Formica rufa)4 na pierwszy rzut oka są niczym więcej, jak niekształtnym kopcem, usypanym z okruszynek drzewa, kamyczków, listków, ziemi itp. łatwych do zdobycia materiałów, których liczbę miała pomnożyć i moja luneta.

Wewnętrzne wszakże urządzenie tych kopców zadziwiająco praktycznie jest obmyślone, zarówno w celu utrzymania jednostajnej temperatury podczas upałów i chłodów, jak i w celu obrony. Wnętrze mrowiska zarówno rudej, jak innych mrówek składa się z niezliczonej ilości małych i dużych izb, połączonych za pomocą galerii poziomych i pionowych i tworzących razem kilkanaście pięter. Kopiec, jaki zwykle nazywamy mrowiskiem, sądząc, że jest wszystkim, stanowi tylko górną i mniejszą część miasta. Druga, ważniejsza, ukrywa się pod ziemią i stanowi właściwe schronienie, zarówno dla mrówek, jak dla ich larw, poczwarek i niewolników. Dolne piętra służą także za schronienie w chłodne dni i w nocy oraz za magazyny, tam także mrówki zimują, górne zaś służą na porę ciepłą i mieszczą wylęgarnię. Piętra są z sobą połączone za pomocą pionowych korytarzy i komunikują się ze szczytem mrowiska za pośrednictwem mnóstwa otworów prowadzących na zewnątrz. Przez te wyjścia ani chłód, ani nieprzyjaciel nie mogą się dostać, bo mrówki co wieczór, oddalając się w głąb mrowiska, zamykają starannie wszystkie. Nie zadowalając się tym, rozstawiają jeszcze na wszelki wypadek liczne i czujne warty zarówno na samym mrowisku, jak i w okolicy oraz u licznych wejść do tuneli, które ciągną się częstokroć bardzo daleko od mrowiska.

Gniazda górskich mrówek posiadają mniej więcej taką samą budowę, z tą tylko różnicą, że mieszczą się po większej części pod wielkimi kamieniami lub wśród korzeni ziół i są, w całym tego słowa znaczeniu, mieszkaniami podziemnymi.

Wspomniałem ci, że mrówki liczą mnóstwo nieprzyjaciół; tutaj dodać winienem, że prócz tego mają wrogów we własnym rodzie, gdyż odmienne gatunki nieprzyjaźnie się zachowują względem siebie i często krwawe staczają walki.

Zupełnie jak narody ludzkie.

Wskutek tych wszystkich okoliczności mrówki można nazwać narodem par excellence5 wojowniczym i każde mrowisko uważać za twierdzę, której załoga, pomimo że w wewnętrznych stosunkach rządzi się łagodnością, względem obcych mrówek dowodzi częstokroć waleczności i zajadłości.

Większa część mieszkańców mrowiska jest zdolna do boju. Walki są u nich tak dalece na porządku dziennym, że trwałego pokoju nigdy nie znają i pod tym względem ich zwyczaje nie różnią się od naszych. Ta tylko zachodzi między zbrojnym pokojem ludzi a mrówek różnica, że ostatnie przychodzą na świat umundurowane, uzbrojone i wyćwiczone, gdy tymczasem nasze armie pochłaniają miliardy, rujnując dobrobyt ogółu. Mrówki, choć tanio uzbrojone, lekceważą sobie wszelkie trudy, a nawet bezpieczeństwo osobiste. W wojnach nie znają ani litości, ani bojaźni.

Walczą na śmierć i życie. Na sposób homerowski6 łapią się nóżkami i szczękami, pasują w śmiertelnych uściskach. Mają i zmysł praktyczny w tych wojnach. W tym samym czasie, gdy jedne walczą, inne rabują napadnięte gniazda, unosząc jaja i poczwarki do domu, gdzie albo przeznaczają je na rzeź, albo też wychowują troskliwie w celu pomnożenia mrowiska, bo z tych niewolników wychowują się zwykle, niby janczarzy7, wierni obrońcy przybranej ojczyzny.

Najbardziej wojowniczymi gatunkami są czerwone mrówki (np. Polyergus rufescens, Strongylognathus testaceus i Formica sanguinea8). Utrzymują zwykle liczne tłumy niewolników i niekiedy napadają gromadnie na sąsiednie gniazda czarnych mrówek, zbudowane w wypróchniałych pniach drzewnych, lub na brunatne mrówki i po zaciętych a śmiertelnych bojach w otwartym polu lub na ścianach fortecy unoszą w razie wygranej z nieprzyjacielskiego miasta jako łup mnóstwo kokonów, z których po wylęgnięciu mają potulnych i pracowitych niewolników. Taka to walka wre wszędzie! Podobnie jak w głębi Afryki zdobywanie niewolników stanowi cel wypraw nieludzkich handlarzy, tak u mrówek kokony są głównym celem krwawych wypraw, gdyż (zgroza wyznać) stanowią wyszukany dla nich przysmak. Uprawiają te stworzonka na szeroką skalę ludożerstwo, a raczej mrówkożerstwo!

Często zwycięzcy wszystkie zrabowane kokony przeznaczają do kuchni, choć zdarza się zwykle, że po spożyciu pewnej części pozostałym darowują życie i otaczają je czułą opieką, z wylęgniętymi zaś z nich mrówkami żyją w zgodzie.

Niekiedy w starym mrowisku można z tego powodu znaleźć po kilka gatunków razem mieszkających mrówek.

Zajmujące opisy wojen mrówczych znane ci są może z opowieści Hubera9 lub Forela10. Wyglądają prawie bajecznie, ale zawsze tylko dlatego, że przywykliśmy się uważać za uprzywilejowane istoty, których wynalazkiem i wyłączną własnością powinny być waśnie narodowe, wojska, fortece i zasady strategii, tymczasem to wszystko praktykuje się na szeroką skalę od dawna wśród naszych pól i lasów. Prędzej człowiek nauczył się czegoś od mrówek aniżeli te ostatnie od niego, bo żyły i tymi samymi rządziły się zwyczajami już wtedy, gdy jeszcze nie było na ziemi nie tylko człowieka uspołecznionego, ale nawet w ogóle praczłowieka.

One wyprzedziły człowieka o setki tysięcy lat, ale też w zamian później człowiek mocno je wyprzedził. Gdy mrówki trwają w wiecznej stagnacji — i nie znają postępu — ród ludzki kroczy niby w siedmiomilowych butach i choć stokroć później zaczął swój rozwój społeczny, wyprzedził o całe niebo ród sześcionogi.

*

Swoim porządkiem zdumiewający to świat i w stosunku do swych rozmiarów może w niejednym zawstydzić »mądrego« i »potężnego« człowieka.

O ile nasze mrówki nie wysilają się na rozmiary gniazd, o tyle budowle wznoszone przez niektóre gatunki żyjące w gorących krajach zdumiewają podróżników swymi rozmiarami.

Jeden z wiarygodnych podróżników po Surinamie11 natrafił na mrowisko wysokie na sześć stóp, a mierzące przynajmniej sto stóp w obwodzie. W lasach Gujany12 zdarzają się piramidalne gniazda wielkich gatunków, mające 15–20 stóp wysokości, a 30–40 średnicy! Podróżnik po Gujanie, Malue, opowiada, że gdy spotkał jedno z gniazd takich, nie ośmielił się do niego zbliżyć więcej niż na czterdzieści kroków, a to z obawy, aby nie został zagryziony. Stosował się w tym względzie do przestrogi towarzyszącego mu krajowca. W Australii, w Nowej Południowej Walii, bardzo drobny gatunek buduje sobie z bardzo twardej gliny kopce wysokie na 8–10 stóp.

Przywykliśmy lekceważyć mrowiska i jeśli z pewną ostrożnością zbliżamy się do nich, wynika to nie ze strachu, ale ze zwykłego wstrętu do owadów, a co najwyżej, aby uniknąć tych następstw, jakie Mickiewicz opisał w Panu Tadeuszu. Otóż nie wszystkie mrówki bywają tak niewinne. W podzwrotnikowych krajach, a nawet w Australii żyją gatunki, których ukąszenie boleśniejsze jest od ukłucia pszczół naszych. Kapitan Stedman opowiada, że pewnego razu jakieś »ogniste mrówki« zmusiły odpoczywający oddział żołnierzy do tak szybkiej rozsypki, jakby go kto oblał ukropem, a ukąszenie mrówki noszącej naukowe miano Ponera coarctata13 sprawiło mu pewnego razu straszne cierpienia. Po kilku minutach ból rozszedł się po całym ciele i tak go obezwładnił, iż mimo usiłowań, aby nie upaść, nie był w stanie się przezwyciężyć i został znaleziony bez czucia na ziemi. Na drugi dzień dostał gorączki, będącej zwykłym następstwem ukąszenia tej mrówki.

Wędrów brunatny (Atta cephalotes) napadami swoimi wzbudza najwyższe przerażenie. Jeśli wtargnie nocą do jakiego domu, mieszkańcy zrywają się z pościeli i w negliżach uciekają na miejsca niezajęte przez wędrującą hordę.

Wspomniawszy ci o ogromnych budowlach mrówek, nie mogę pominąć milczeniem charakterystycznej okoliczności, polegającej na tym, że nie wszystkie mrówki budują mrowiska. Od dość dawna już naturaliści zauważyli, że i mrówki lubią, aby im pieczone gołąbki same przychodziły do... gąbek, i zamiast wznosić z trudem własne kamienice, wolą być lokatorami najrozmaitszych roślin. Rozumie się, że im komornego nie płacą. W każdym razie lokatorki te różnią się znakomicie swą uczciwością od tysięcy innych owadów, które także zamieszkują różne części roślin. Mrówki korzystają tylko z gotowych lokali i w tym celu wyszukują jamy, wydrążenia i komory naturalne, jakie u wielu roślin stale znajdują się w łodygach, gałęziach, korzeniach, a nawet liściach. Nie uszkadzają tymczasem zgoła tkanek żywych, gdy inne owady, wygryzając bez ceremonii obszerne pomieszkania w ciele rośliny, przyprawiają ją o cierpienie, utratę soków i często o śmierć nawet.

Kilku uczonych w ostatnich czasach zajęło się z wielką pilnością badaniem tego oryginalnego stosunku mrówek do roślin i poznali już ze sto kilkadziesiąt gatunków roślin dających stały przytułek różnym mrówkom. Między nimi najciekawsza jest mrówczelina (Myrmecodia), pasożytna roślina krajów gorących, której potwornie nabrzmiały korzeń, mający postać jakiejś bulwy, pełen jest gąbczastych komórek i daje stały przytułek czerwonemu gatunkowi mrówek (Iridomyrmex cordatus). Inny gatunek mrówek (Crematogaster difformis) zamieszkuje nabrzmiały i komórkowaty pień marzannowatej rośliny Hydnophytum. Jeszcze inne osiedlają się w pęcherzowato rozdętych gałązkach kostliwki (Cordia nodosa), rośliny należącej do szorstkolistnych (Borraginaceae), zamieszkują puste komory w pniu i gałęziach drążni (Cecropia dalmata, C. adenopus i innych), zwanej inaczej rurnią lub armatnicą, puste źdźbła trawy ostnicy (Stipa formicarum) i wiele jeszcze innych roślin.

W Ameryce Południowej rośnie dudlina, wielkie drzewo z zupełnie wydrążonymi gałęziami (Triplaris americana). Gałęzie te stanowią ulubiony przytułek dla jednego z najjadowitszych gatunków mrówek. Biada temu, kto nie wiedząc o niebezpieczeństwie, ułamie gałąź dudliny albo mocno ją potrąci. Jeśli ją mrówki zamieszkują, natychmiast secinami wypadają przez okrągłe otwory, jakie urządzają sobie w ściankach gałęzi, i kąsając, wpijają swe żądła w skórę napastnika. Ból, jaki od ukłucia powstaje, da się porównać tylko z dotknięciem rozpalonego żelaza, a opuchnięcie, zapalenie i ból znikają dopiero po paru lub kilku dniach.