X. Pierwsze kroki

Wschodzące słońce dnia 2 lipca 1889 roku było świadkiem mego rozstania się z sir Robertem Biggsem.

Noc całą bezsennie spędziliśmy w namiocie rozpiętym przez górali w miejscu złączenia Doliny Rówienki z Doliną Białej Wody, otoczeni malowniczym laskiem i omszałymi głazami, a z pierwszymi promieniami gwiazdy dziennej, pożegnawszy się serdecznie, zmalałem Anglikowi w oczach niby oddalający się szybki pociąg kolei żelaznej.

Pomimo żem był przygotowany do zmian, jakie zajść miały, zdawało mi się, że zapadam w gorączkę, a nawet, że umieram. Pod wpływem narkotyku Nureddina ogarnęło mnie najprzód przerażenie, potem obojętność na wszystko, a w końcu, wyczerpany, zapadłem w ciężki sen.

Widok, jaki po zbudzeniu się przedstawił się moim oczom, wytrzeźwił mnie natychmiast. Chociaż nie ruszyłem się z miejsca, znalazłem się jakby w nowym, nieznanym świecie.

Pożegnawszy, jak mogłem, sir Biggsa, który nie mógł już dosłyszeć słów moich, znikłem w gąszczu zieleni.

Szmat dość gładkiej górskiej polany stał się dla mnie ogromną, urozmaiconą doliną tatrzańską, pełną tajemniczych zakątków, skał i przepaści. Rzecz nie do uwierzenia! Posiwiały nad księgą przyrody naturalista nie rozpoznawał najbardziej sobie znanych przedmiotów.

Liście na przykład przestały być dla mnie liśćmi. Zarysy i postać nie dały się jak dawniej objąć jednym spojrzeniem i dopiero dłuższe oglądanie przez odwróconą lunetę pozwalało mi rozpoznać gatunek.

Ogromne te płaty o chropowatej powierzchni najeżone bywały częstokroć nieprzeliczonymi szczecinkami lub przezroczystymi kolorowymi kolcami. Takie same kolce lub szczecina pokrywały wiele łodyg, a nawet korony kwiatowe. Wyrostki, o których mówię, były to zwykłe włoski, pokrywające powierzchnię liści i łodyg różnych roślin.

Jedne były zwyczajnymi, ostro zakończonymi wyrostkami, powstałymi z przedłużenia się lub podziału komórek naskórka, inne, gruczołowe, na czubkach zgrubiałe, sączyły ze swych główek lepką ciecz, która spływała na powierzchnię liścia lub łodygi i tworzyła warstwę podobną do rozlanej warstwy miodu.

Wstępowanie na tak lepkie liście nie było bynajmniej przyjemne; w każdym razie los mój był o wiele weselszy od losu drobnych muszek i chrząszczyków, które — niebacznie siadając na takich liściach — całymi secinami1 przylepiały się do nich i dopóty szarpały, usiłując uwolnić ugrzęzłe nóżki i skrzydełka, aż wyczerpane i zgłodniałe ginęły marnie. Spotykałem rośliny, na których widziałem seciny nieszczęśliwych istot, w części już zaschłych, w części skazanych na zagładę. Szczególniej niektóre gatunki łomikamienia (Saxifraga)2, firletek (Lychnis) i lepnic (Silene), a także rozchodnika (Sedum) okryte bywały mnóstwem muszek, chrząszczyków, mszyc, mrówek lub drobnych larw.

Tak samo niezwykły wygląd miały ziarna piasku. Przybrały pozór ogładzonych brył szklanych o żółtawym lub czerwonym odcieniu.

Spotkałem biały strząśnięty płatek podobny do kwiatu głuchej pokrzywy (Lamium album)3. Wyglądał jak sklepiona łódka, wyrobiona z milionów przezroczystych pereł. Blask dzienny odbijał się w niej wszystkimi odcieniami tęczy. Była to prawdziwa kryształowa chatka z bajki.

Powonienie moje i słuch spotykały same niespodzianki. W powietrzu unosiły się dziwne wonie i szmery, przerywane co chwila silniejszym jakimś podmuchem albo gwałtownym hukiem i świstem skrzydeł owadzich.

Zaraz pierwszego dnia mogłem ocenić doniosłość usług, jakie mi oddawała luneta. Gdym potrzebował objąć wzrokiem duży a bliski przedmiot w całości, odwracałem ją i patrząc w szkło przedmiotowe, oddalałem obraz, przez co w zmniejszeniu dostrzegałem go wcale nieźle. Chcąc znowu bardzo oddalone przedmioty zbliżyć, patrzyłem tym końcem, jaki się zwykle do oka przykłada.

Po oswojeniu się z pierwszymi niespodziankami najważniejszą myślą moją było upewnić się, czym nie zgubił flakonika, od którego zależało teraz życie dwóch ludzi. Znajdował się na swoim miejscu, w trzosie, jakim się przepasałem przez ostrożność, aby mi się gdzie nie wysunął.

Nie chcąc tracić drogiego czasu, zamierzyłem przede wszystkim rozejrzeć się po okolicy.

W tym celu wdrapałem się na gruby i rozłożysty pień krwawnika (Achillea millefolium) i po kilku minutach dostałem się aż na baldaszek4. Był obszerny niby wielki dywan, utkany z białych koron i żółtych pręcików. Obok kołysały się z tego samego pnia wyrosłe cztery inne, podobnej wielkości bukiety.

Z tak zaimprowizowanej dostrzegalni okolica wydała mi się czarująca.

Ogromne głazy, niby skały umalowane różnokolorowymi porostami (Lichenes), zasłaniały mi niebiesko rysujące się w dali prawdziwe szczyty gór, a miejscami kępki wspaniałych paproci i ziół tworzyły zasłonę, przez którą wzrok mój na próżno szukał szerszych horyzontów.

Nieprzebrana obfitość fantastycznych kształtów dopraszała się o pędzel malarza. Jakimiż potężnymi motywami, nieznanymi dotąd w żadnej galerii obrazów, mógłby on poruszyć serca i wyobraźnię widzów!

Nie byłoby w nich ani zamczysk, ani chatek, ani łąk, na jakie napatrzyliśmy się już do syta, natomiast oko widza przykuwałyby krajobrazy, których głównym tłem byłaby drobna kępka szmaragdowego mchu przyczepiona do próchniejącej kory stuletniego świerka albo kilkucalowej rozległości skały i wodospady — bohaterami zaś istotki powszechnie lekceważone, a przecież hojniej niż my w fizyczne wdzięki uposażone.

Doprawdy, zabawnie wyglądają ci ludzie, którzy w swej jednostronności pysznią się swoją organizacją, stawiają ją za ideał i uważają owady za istoty niedołężne! Cóż za zaślepienie, za jednostronny pogląd na świat i żyjącą przyrodę! Na istoty, które są bezwzględnie najsilniejszymi i najzwinniejszymi stworzeniami pod słońcem! Prawdziwie na nasze szczęście Bóg małymi je stworzył! Jeśli owady są wątłymi stworzeniami, jakże nazwać wtedy niemoc człowieka? Nie byłoby chyba wyrazu na określenie tego stanu słabości fizycznej i upośledzenia przez naturę, jaki jest naszym udziałem!

Czymże my jesteśmy wobec takich tytanów jak chrząszcze lub pszczoły, jeśli nie poziomymi5, białymi lub czarnymi robakami, które zmuszone są na podobieństwo mrówek chodzić zawsze po ziemi, bynajmniej ich siły nie posiadając?

I czyż takie istoty, okryte od stóp do głowy pancerzami trwalszymi od stalowych zbroi, czują się skrępowane jak rycerze średniowieczni zakuci w ciężkie blachy? Gdzie tam! Odznaczają się największą lekkością ruchów tak na lądzie, jak w wodzie i w powietrzu!

*

Zapatrzony w te cudowne widoki i zamyślony głęboko, choć nie jestem poetą ani malarzem, długo nie mogłem oderwać oczu od otaczającej mnie panoramy, aż nareszcie przeniosłem wzrok na zachód, gdzie otrzeźwił mnie widok chorągwi i zamglony cień ludzkiej postaci. To sir Biggs siedział nieruchomo, z książką w ręku, wpatrzony w pstry kobierzec dolinki.

*

Pierwsze chwile wyprawy przyniosły mi przestrogę, aby nie bawić się w astronoma, gdy się nie ma stałego gruntu pod nogami. W chwili gdym przez odwrócone szkła najspokojniej obserwował wielkie jak księżyc... oko mego przyjaciela, spodziewając się, że dojrzę przyjazne jego mrugnięcie, zerwał się lekki wietrzyk i tak mocno zakołysał całym lasem ziół, że strącony z baldaszka, stoczyłem się w przepaść i w okamgnieniu, poturbowany, znalazłem się aż na samej ziemi. Na dobitkę złego o mało nie postradałem lunety. Porwała mi ją mrówka i myśląc, że to jakieś użyteczne ździebełko, gorliwie niosła do mrowiska.

Co za dowód barbarzyństwa i ciemnoty! Zaledwie dogoniłem tę poczwarę, aby odebrać swoją własność. A ile się napracowałem, zanim udało mi się wydrzeć zwinnemu i wcale nie tchórzliwemu potworowi z obcęgowatych szczęk6 moją zgubę!... Mrówka broniła swej zdobyczy zawzięcie, napełniając powietrze duszącym kwasem mrówczanym. Dopiero rewolwer zmusił ją do porzucenia cennego instrumentu i ucieczki gdzie pieprz rośnie... »O! — pomyślałem, ocierając pot z czoła — strzeżmy się, bo i tu, podobnie jak wśród ludzi, co krok można być okradzionym«.

I kto by to pomyślał, że mrówka, wzór pracowitości, może być złodziejką? Do czego jej moja luneta? Dobrze jeszcze, że amatorką cudzej własności była mrówka, bo gdyby istota tak skwapliwie korzystająca z cudzego nieszczęścia miała skrzydła, pożegnałbym się na zawsze z potrzebnym mi narzędziem.

Podczas odpoczynku urozmaiconego filozoficznymi rozmyślaniami dostrzegłem, że nie jestem sam w tym lesie. Najprzód przebiegła obok mnie jedna mrówka, potem druga i trzecia, następnie widziałem ich wiele, a wszystkie kierowały się w jedną stronę. Każda dźwigała jakąś zdobycz: nóżkę chrząszcza, wonną bryłkę żywicy lub inną jaką »kruszynę«.

Wszystkie omijały mnie w spokoju i z godnością. Widocznie gniazdo było niedaleko i znajdowałem się na jednej z wydeptanych ścieżek, jakich mnóstwo rozchodzi się od każdego mrówczego miasta. Podobnie jak my na drogach lub ulicach, mrówki na tych gościńcach czują się bezpieczniejsze aniżeli w szczerym polu, a gdy jeszcze są w licznej gromadzie, to choćby dom był odległy, czują się już mrówki »niby na swoich śmieciach«. Tylko rozproszone pojedynczo po okolicy stają się nieśmiałe i unikają nieznanych przedmiotów. Zanim spostrzeżenie powyższe zdołałem uczynić, nadbiegło z przeciwnej strony, to jest od domniemanego mrowiska, kilka innych mrówek. Był to gatunek inny, większy i jakiś straszniejszy. Z daleka już musiały odczuć moją obecność, bo gestykulując żwawo czułkami7, otoczyły mnie kołem. Jeszcze nie zdołałem opamiętać się i pomyśleć, co z tego wyniknie, już ruchliwe te poczwary porozumiały się z sobą i... rozsypały w różne strony, a po kilku sekundach znikły w gąszczu, nie uczyniwszy mi najmniejszej krzywdy. Widocznie tylko ciekawość, a nie chęć napadu zwabiła je ku mej osobie, a gdy przyjrzały się bliżej, osądziły zapewne, że nie jestem »podejrzany«, i zostawiły mnie w spokoju.

Jakież one były naiwne! Gdyby wiedziały, ile tysięcy ich współsiostrzyczek pomordowałem w długiej mej entomologicznej praktyce, z pewnością inaczej by się ze mną obeszły!

Na samą myśl doraźnej kary, jaką były w stanie wymierzyć mi te istoty, »mrowie« przeszło mi po skórze. Uczułem dziką radość, jaką zapewne odczuwają zatwardziali zbrodniarze, gdy ich omija kara. Trzeba zaś wiedzieć, że mrówki mogły się srogo pomścić za krzywdy, wyrządzone ich praprababkom w mocno bocznej linii (bo w tych okolicach nigdy jeszcze, jako żywo, nie byłem).

Oprócz groźnych szczęk mają bowiem zaczepną i odporną broń w postaci lotnego i mocnym octem pachnącego płynu, który obficie mogą wydzielać z siebie i wyrzucać z pewną siłą.

Jest to kwas mrówczany.

Dla ludzi zwykłych jest on nieszkodliwy i bynajmniej nie może iść w porównanie z witriolejem (kwas siarczany). Oparzenie tym płynem wzbudza co najwyżej lekkie zaognienie skóry.

Ale dla mnie, malutkiego, delikatnego człowieczka, kwas mrówczany groźniejszy był niż witriol dla ładnych paryżanek. Drobne istoty obryzgane trującym płynem giną najczęściej w srogich cierpieniach.

W krótkim czasie wyszedłem tedy nietknięty z dwóch spotkań. Niemałe to szczęście na teraz, ale co będzie dalej?

Wszak gdzie się obrócę, spotkam ruchliwych i bitnych piechurów armii owadziej. Otaczają mnie ich miliony, rozsiane wszędzie, ciekawe obejrzeć wszystko, co na drodze dostrzegą, bitne, a często nieustraszone. Byłem jak biały podróżnik po stepach amerykańskich, otoczony stadami bawołów, wilków i przebiegłymi czerwonoskórymi plemionami.

Oby mi były przyjazne!...

Mimo woli myśl moja zwróciła się do mrówek i snuć zacząłem porównania tych mądrych zwierząt z ludźmi. Przede wszystkim nasunęło mi się zawiłe pytanie, niemożliwe dla mnie teraz do rozstrzygnięcia: który z tych dwóch rodów jest naprawdę panem ziemi — ludzki czy mrówczy? — bo obydwa gęsto zaludniają glob cały. Gdybym się mógł zapytać o to mrówki, jestem pewny, że przyznałaby swemu rodowi berło pierwszeństwa i naiwnie, ale z całą mrówczą słusznością odezwałaby się o człowieku: »Ja go wcale nie znam. Pana pierwszego spotykam!«.

W swej prostej logice miałaby zupełną słuszność. Wszak ogółem wziąwszy, mrówki są bez porównania liczniejsze na ziemi niż ludzie. Ilość wiosek i miast ludzkich liczy się tylko na tysiące — ilość miast mrówek z pewnością na miliony! Aby się o tym przekonać, dosyć przejść się uważnie po polu i po lesie, a w Tatrach dosyć podnieść kilka kamieni wystawionych na operację południowego słońca. Pod każdym głazem z pewnością znajdziemy podziemne salony i galerie pełne ruchliwej rzeszy. Licząc spotykane po drodze większe i mniejsze mrowiska, łatwo dojdziemy do przekonania, że każda mila kwadratowa pól i lasów mieści liczne setki mrowisk, a każde to przecież osobne miasteczko! Panują w lasach po swojemu niepodzielnie, rządzą, jak się im podoba, i nie ulegają niczyjej przemocy. Człowieka nawet nie znają i nieciekawe poznać, cóż ich więc może obchodzić zabawna okoliczność, że o tej samej ziemi, którą posiadają, jakaś nieznana im zgoła kreatura8 powiada «to moja«. Co ich obchodzi, że ta kreatura stawia sobie siedziby na ziemi mrówek, gdy one mają jeszcze gruntu pod dostatkiem na swoje gniazda?

Wyższości ani przewagi człowieka nad mrówkami nie dowiedzie przecież ta jedna okoliczność, że może bezkarnie rujnować im grody oraz zabierać poczwarki, boć i mrówki w gorących krajach rujnują ludziom domy i przejmują trwogą. Zresztą przemoc podobna, jeśli jej doświadczy które mrowisko, równa się dla jego mieszkańców praktycznie przemocy ślepych sił przyrody, którą i ludzie na równi ze wszystkimi stworzeniami odczuwają, a przecież czują się wolni.

Dla mrówek swawolny szkodnik, rozgrzebujący za pomocą laski pracowicie zbudowaną siedzibę, jest tylko nieokreśloną, wyższą potęgą, której działanie uczuwają na swoich karkach. Poza klęską, która dotyka je nagle z ręki takiego człowieka, jego samego nie dostrzegają wcale, podobnie jak nie widzą wiatru, który złamaną gałąź strąca na mrowisko, niszcząc owoc mozolnej pracy i przyprawiając o kalectwo setki niewinnych robotnic. Dla mrówek człowiek jest co najwyżej tym, czym w wyobraźni naszych protoplastów były bogi lasów, chochliki, diabły itp. wytwory wyobraźni albo czym są dzisiaj meteorologiczne i wulkaniczne potęgi sprawiające trzęsienia ziemi, zalewy, burze itp. katastrofy. Przy tym pamiętajmy jeszcze, że brutalnej przemocy ludzkiej podlega maleńka cząstka mrówczego narodu, to jest ta tylko, która zamieszkuje obszary wspólne z człowiekiem. Reszta, gnieżdżąca się w puszczach Europy i innych części świata, nie obawia się ludzi, bo nie domyśla się nawet ich istnienia. Jeśli więc mimo srogiej zależności od martwych sił przyrody, które nam częste i dotkliwe płatają figle, my, ludzie, głosimy się jej panami, dlaczegóż by miały inną logiką rządzić się w tej kwestii mrówki? Wymagać tego od nich byłoby za wiele. Zresztą jeśliby one w niezrozumiałej dla nas skromności nie uznały siebie za koronę stworzenia, to z pewnością umieściłyby na tronie jakiegoś sześcionogiego i skrzydlatego przedstawiciela rozumu i siły, w mrówczym pojęciu tych słów.

Podczas tych wywodów uczułem, że mi głód zaczyna dokuczać, trzeba więc było wyjąć z torby podróżnej posiłek i zająć się pokrzepieniem osłabłego ciała, a tymczasem coraz to nowe mrówki przesuwały się przed moimi oczyma.

Jedne pięły się w górę na pionową łodygę, w bliskości której rozbiłem obóz, inne schodziły po niej śpiesznie i znikały w zaroślach.

Co je ciągnęło do zielonego drzewa, na które tuzinami się wspinały, nie bacząc na uciążliwość podobnego spaceru?

Zaciekawiony podniosłem głowę i jedno spojrzenie wystarczyło mi do rozwiązania zagadki.

Górna część łodygi i gałązki okryte były nieprzeliczonym tłumem na pół przejrzystych, żółtozielonawych owadów. Z daleka wyglądały jak rozpierzchłe stado górskich owiec. Oryginalny zaiste był widok tych zielonych owiec bez runa, które — zamiast skubać trawkę — trzymały zagłębione ostre smoczki pod naskórkiem łodygi i wysysały soki, jakie za jej pośrednictwem korzenie wysyłały do liści, kwiatów i gałęzi.

Teraz nie dziwiła mnie już nieustająca procesja mądrych potworów. Pod cieniem zielonych baldachimów kryło się prawdziwe eldorado9 mrówczego świata: nieprzeliczone stado mszyc (Aphis) wyrabiających słodki sok, najulubieńszy specjał mrówczy. Mszyce owe nie były w ścisłym znaczeniu tego słowa fabrykantkami słodyczy, gdyż tylko słodkie odchody ich nęciły niewybredne mrówki, ale już za tę mimowolną przysługę doświadczały opieki ze strony swych pasterek i dójek. Poczciwe mrówki nie tylko bronią je przed napaścią, ale niekiedy budują im obory. Pewne gatunki mrówek (np. Lasius flavus10) umieją przeprowadzać te stada do głębi gniazd swoich, gdzie otaczają bydełko równą pieczołowitością jak własne larwy i poczwarki. Lasius fuliginosus11 należy do największych hodowców tych miododajnych krówek.

Rozmyślając nad dziwnym stosunkiem mrówek do mszyc, przypominającym stosunek ludów pasterskich do owiec, kóz i bydła rogatego, ukończyłem dzienny posiłek i ruszyłem w dalszą drogę.