Rozdział 7 z 7

Pieśń VI

XC

Jakiż to widok, który by odmiany
I nową rzeczy osnowę przywodził?
Cóż to za widok tak niespodziewany,
Iż naradzeniu wielkiemu przeszkodził?
Jakiż na koniec zły, czy pożądany,
Po tylu wielkich przygodach nadchodził
I jak przemyślnym wzniecon wynalazkiem?
Opowiem: drzwi się otworzyły z trzaskiem...

XCI

Właśnie naówczas, wieszczym zdjęty duchem1,
Ojciec Regalat pałał żarliwością,
Srogim niezbożność2 krępował łańcuchem,
A, zwykłą gnębiąc złość zapalczywością,
Niespodziewanym przelękły rozruchem,
Porwał się z miejsca. Za nim z skwapliwością3
Wszyscy słuchacze spieszno4 ku drzwiom biegli.
Wszyscy stanęli, jak tylko postrzegli.

XCII

Mamże powiedzieć, co postrzegli oni?
Powiem: postrzegli dzban czworogarncowy5.
Krzyknął Gaudenty: „Do broni! Do broni!”
Gerwazy raźny, Pankracy gotowy.
Doktor się wstydem niezwyczajnym płoni6,
Pan wicesgerent7 wzrok mieni8 surowy,
Prałat9, ażeby dobrze dzieło sprawić,
Na pierwszym miejscu kazał go postawić.

XCIII

Stanął. Jednakże nie był on takowy10,
Jakim go powieść bajeczna udała;
Złocisty, prawda, i marcepanowy,
Ale go rzeźba w zwierzch11 nie otaczała;
W tym zaszczyt wielki, iż czworogarncowy.
Jakoż i postać tak okazowała12:
Poważny z kształtu, wspaniały i stary,
Śklnił13 się nakoło twardymi talary14.

XCIV

Na nich pamiątki królów naszych dawnych
Ku pocieszeniu zgromadzonych braci,
Królów uprzejmych, szczęśliwych i sprawnych
Wyryte były twarze i postaci.
Owych Zygmuntów, Władysławów sławnych,
Których się nigdy pamięć nie zatraci,
Niósł dzban pamiątki szacownych wyrazów,
Niósł piętna15 Piastów, Jagiełłów i Wazów.

XCV

Takimi nasi ojcowie pijali,
Smutek stroskanych myśli nie zajmował,
Takimi uczty swoje odprawiali,
Uczty, na których zbytek16 nie panował.
Szedł dzban na kolej, w nim radość czerpali,
A przemysł17 chytry ochoty nie psował18.
Rozweseleni uprzejmym obchodem,
Napawali się i piwem i miodem.

XCVI

O dobre czasy, gdy trwała prostota!
Wprawdzieć nie było tak kształtnie i grzecznie,
Nie śklniła19 w kunsztach20 wytworna robota,
Ani się przemysł21 silił ostatecznie —
Uprzejmość wszystko kształciła22 i cnota,
Żyli wesoło, żyli i bezpiecznie.
Słodkie wspomnienie, szacowne przykłady,
Bogdaj23 się nasze święciły pradziady!

XCVII

Lecz nazbyt długo już ten dzban na stole,
Czas się go imać24 — ze czcią winną25 wzięty,
Aby naprawił uprzykrzone dole.
Ociec Zefiryn żarliwy i święty,
Na złość światową26 płacząc i swawolę,
Pierwszy go ujął; zaczem27 nadpoczęty,
Gdy się do niego każdy z ojców bierze,
Sączył się likwor28 w skromności i mierze.

XCVIII

Już kolej wielu była przeminęła:
I wicesgerent29 nieźle pokosztował,
I prałat30, sprawca przykładnego dzieła,
Smacznego trunku sobie nie żałował,
W Gaudentym większa żwawość się zawzięła,
Honorat niby z niechcenia31 sprobował;
Każdy się z swoją odezwał pochwałą,
Tymczasem wina coraz ubywało.

XCIX

Bo też to nadto ci filozofowie,
Rozprawowali32 o wstrzemięźliwości —
I w dobrym zbytek33 cnotą się nie zowie.
Jak to nie lubić34, skąd płyną radości?
Dobrze to znali35 wielebni ojcowie,
Więc, zasilając ducha w troskliwości,
Pod dobrym hasłem: „Niech poczciwi żyją!”
Wielebne ojcy36 jak piją, tak piją.

C

W kącie ukryty doktor cicho siedział;
Widząc, że mierna37, uczcie nie przyganiał38,
Chciał jednak, aby nikt o tym nie wiedział,
Więc, jak mógł tylko, krył się i zasłaniał.
Postrzegł go prałat i wzręcz39 mu powiedział:
„Po cóż się będziesz od ochoty wzbraniał?
Alboż w mych ręku40 naczynie zabójcze?
Wino weseli41: pij, wielebny ojcze!”

CI

Kolej42 tak dobrze już była chodziła,
Iż już ku reszcie likwor43 się nachylał44;
Poznali wszyscy, iż zabawa miła,
Więc, gdy się każdy wdzięczył i przymilał,
Wstał doktor — zgraja placu ustąpiła —
Wziął dzban i westchnął, przecież się zasilał,
A, gdy już resztę dopijał przykładnie —
Cud nad cudami! — postrzegł Prawdę na dnie.

CII

Bajka to była, co o niej pisali,
Jakby w dnie45 studni siedziała nieboga.
Znać46 filozofy47 wina nie pijali,
A zaś poeci w źródle swego boga,
Gdy tylko wodę kastalską48 czerpali,
W nię49 Prawdę kładli — nie ta jej załoga50.
Lepiej częstokroć pijak ją wyśledzi
I stąd przysłowie: „Prawda w winie siedzi”.

CIII

Przeląkł się doktor na takowe dziwy
I dzban na miejscu, skąd wzięty, postawił;
Ruszyć się nie śmiał, chociaż boju chciwy51,
Gaudenty, skoro cud doktor objawił.
Czy obraz skryty, czy widok prawdziwy?
Każdy go pyta, wszystkim jedno prawił52:
„Kto się dowiedzieć o tym chce dokładnie,
Niechaj w dzban wspójrzy53, znajdzie Prawdę na dnie”.

CIV

Rzekł — więc wspaniale Zefiryn się toczy
Prosto ku dzbanu54, chcąc wzgłębsz55 rzecz dociekać;
Blask niezwyczajny zraził56 wszystkie oczy,
Stanęli zlękli, nie śmieją uciekać;
Jasność przytomnych57 przeraża i mroczy,
Z drżeniem widoku końca muszą czekać58.
Wtem obłok świetny gdy się rzedzić59 pocznie,
Prawda przed nimi stanęła widocznie.

CV

„Nieczęsto — rzekła — tak mnie ludzie widzą,
Chociaż się zawżdy60 chętna ku nim spieszę.
Zamiast wdzięczności wszyscy ze mnie szydzą,
I, byłem tylko weszła w którą rzeszę61,
Rzadki mnie uczci62, a wielu się wstydzą63,
Bo złych zasmucam, a niewinnych cieszę.
Dziś z wami jestem, bo, chociaż w rozruchu64,
Godniście mego widzenia i słuchu65.

CVI

„Skąd wasza rozpacz? Skąd chęci zemszczenia
Za lada pismo, które bajki plecie?
Mnie wierzcie, wszystkie przenikam66 wzruszenia,
Znam tego, co go dziś prześladujecie.
Wie on, jak święte wasze zgromadzenia,
Lecz, chcąc osoby postawić w zalecie67,
Przychylność jego, która nie jest płocha68,
Tym się obwieszcza, iż was szczerze kocha.

CVII

„Żart broń jest często zdradna69 i szkodliwa,
Ale też czasem i jej trzeba zażyć70:
W śmiechu przestroga zdatna71 się ukrywa —
A ten, który się śmiał na nią odważyć,
Nie zasługuje, aby zemsta mściwa
Miała go gnębić, miała go znieważyć.
Porzućcie zjadłość72, uśmierzajcie żale:
Wszak i wy ludzie, i on nie bez ale73.

CVIII

„Sam się oświadczył, iż chętnie odwoła,
Iż, jeśli szkodzi, gotów pismo spalić.
Jeden wam wszystkim nigdy nie wydoła74 —
Na cóż go gnębić? Lepiej się użalić.
Myśl może była zbytecznie wesoła,
Sposób — osądźcie, czy ganić, czy chwalić?
Jeżeli potwarz, sama pełznąć75 zwykła,
Jeżeli prawda, poprawcie się!” — Znikła.

wieszczym zdjęty duchem — sens (iron.): w natchnieniu prorockim. [przypis edytorski] ↩
niezbożność — niewłaściwe postępowanie. [przypis edytorski] ↩
z skwapliwością — chętnie i szybko. [przypis edytorski] ↩
spieszno (daw.) — szybko. [przypis edytorski] ↩
czworogarncowy — mieszczący cztery garnce; garniec — staropolska miara objętości. [przypis edytorski] ↩
płonić się (daw.) — czerwienić się. [przypis edytorski] ↩
wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩
mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski] ↩
prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski] ↩
takowy — dziś popr.: taki. [przypis edytorski] ↩
w zwierzch — tu: od zewnątrz. [przypis edytorski] ↩
okazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski] ↩
śklnić się — dziś por.: lśnić się. [przypis edytorski] ↩
talary — dziś popr. forma N. lm: talarami. [przypis edytorski] ↩
piętno — tu: znak, herb. [przypis edytorski] ↩
zbytek — nadmiar, przesada. [przypis edytorski] ↩
przemysł (daw.) — przemyślność. [przypis edytorski] ↩
psować — dziś popr.: psuć. [przypis edytorski] ↩
śklnić — dziś popr.: lśnić. [przypis edytorski] ↩
kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski] ↩
przemysł (daw.) — przemyślność. [przypis edytorski] ↩
kształcić (daw.) — kształtować. [przypis edytorski] ↩
bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski] ↩
imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski] ↩
winny — tu: powinny, należny. [przypis edytorski] ↩
światowy (daw.) — świecki. [przypis edytorski] ↩
zaczem — po czym. [przypis edytorski] ↩
likwor (daw.) — napój, zwł. alkoholowy. [przypis edytorski] ↩
wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩
prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski] ↩
z niechcenia — od niechcenia. [przypis edytorski] ↩
rozprawować — dziś popr.: rozprawiać. [przypis edytorski] ↩
zbytek — nadmiar. [przypis edytorski] ↩
jak to nie lubić — dziś popr. składnia: jak tego nie lubić. [przypis edytorski] ↩
znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski] ↩
wielebne ojcy — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski] ↩
mierny — nie nazbyt obfity, w miarę. [przypis edytorski] ↩
przyganiać — krytykować. [przypis edytorski] ↩
wzręcz (daw.) — wręcz, wprost. [przypis edytorski] ↩
w mych ręku — dziś popr.: w mym ręku. [przypis edytorski] ↩
weselić — rozweselać. [przypis edytorski] ↩
kolej — kolejka (przy piciu). [przypis edytorski] ↩
likwor (daw.) — napój, zwł. alkoholowy. [przypis edytorski] ↩
nachylać się ku reszcie — kończyć się. [przypis edytorski] ↩
w dnie — dziś popr.: na dnie. [przypis edytorski] ↩
znać — widocznie. [przypis edytorski] ↩
filozofy — dziś popr. forma M. lm: filozofowie. [przypis edytorski] ↩
woda kastalska — woda ze ródła na Parnasie, dająca natchnienie. [przypis edytorski] ↩
w nię — dziś popr.: w nią. [przypis edytorski] ↩
załoga (daw.) — zapomoga, subsydium, dziś powiedzielibyśmy „pożywienie”. [przypis edytorski] ↩
boju chciwy — chętny do walki. [przypis edytorski] ↩
prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
wspójrzy — dziś popr.: spojrzy. [przypis edytorski] ↩
ku dzbanu — w stronę dzbana, do dzbana. [przypis edytorski] ↩
wzgłębsz — dogłębnie (por. wzwyż). [przypis edytorski] ↩
zrazić — tu (o świetle) razić. [przypis edytorski] ↩
przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski] ↩
z drżeniem widoku końca muszą czekać — inwersja: z drżeniem muszą czekać końca widoku. [przypis edytorski] ↩
rzedzić — dziś popr.: rzednąć. [przypis edytorski] ↩
zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski] ↩
rzesza — tu: gromada ludzi. [przypis edytorski] ↩
rzadki mnie uczci — sens: niewielu mnie szanuje. [przypis edytorski] ↩
a wielu się wstydzą — dziś popr. składnia: a wielu się wstydzi. [przypis edytorski] ↩
rozruch — spór, zamieszanie, walka (por. rozruchy). [przypis edytorski] ↩
godniście mego widzenia i słuchu — sens: godni jesteście widzieć mnie i słyszeć. [przypis edytorski] ↩
przenikać — tu: widzieć na wskroś, znać, rozumieć. [przypis edytorski] ↩
chcąc osoby postawić w zalecie — sens: chcąc pochwalić osoby. [przypis edytorski] ↩
płochy — zmienny. [przypis edytorski] ↩
zdradny — dziś popr.: zdradliwy. [przypis edytorski] ↩
zażyć (daw.) — użyć. [przypis edytorski] ↩
zdatny (daw.) — przydatny. [przypis edytorski] ↩
zjadłość — zajadłość. [przypis edytorski] ↩
nie bez ale (daw.) — nie bez wad. [przypis edytorski] ↩
wydołać (daw.) — poradzić sobie, zadowolić, usatysfakcjonować (co w tym kontekście może oznaczać zarówno spełnienie życzeń, jak stanięcie do pojedynku). [przypis edytorski] ↩
pełznąć (daw.) — blaknąć. [przypis edytorski] ↩