Loreva
Loreva

Rozdział 6 z 7

Pieśń V

LXXI

Na wielkie dzieło trzeba się zdobywać. 
Fraszka1 pod Troją i bitwy i rady! 
Kogóż na pomoc w tej potrzebie wzywać? 
Do Muz się udać, czyli2 do Pallady3? 
Czy na pegazich skrzydłachpodlatywać 
A, dawnych bajek wskrzeszając przykłady, 
Kiedy się powieść heroiczna wszczyna4, 
Do snu zachęcać w imię Apollina5?  

LXXII

Wielkie przykłady do naśladowania 
I drogę widzę przed sobą nieciasną; 
Chluba nie wabi pióra do pisania, 
Zabawę kryślę6 i cudzą, i własną, 
Czytelnikowi nie bronię ziewania — 
Chcą spać, czytając, niechajże i zasną 
Ja, rzecz stosując do miary7 i wzrostu, 
Co wiem, co nie wiem, opowiem po prostu. 

LXXIII

Zeszły się czapki, birety8, kaptury, 
A, co największa, i głowy nie lada. 
Pan wicesgerent9 burzliwej natury 
Plantę10 zemszczenia najpierwszy układa, 
Więc się nadawszy, rzekł: „Złe koniunktury 
Mości panowie! Zaczem moja rada: 
Jąć się sposobów dobrych. To, co myślę, 
Opowiem krótko i jawnie11 okryślę12. 

LXXIV

„Najprzód ten zdrajca, co z nas się naśmiewał, 
Niech pozna, żeśmy dobrzy w odpowiedzi! 
Tym grzeszył, że się zemsty nie spodziewał, 
Swoją podłością zasłoniony siedzi, 
Niewart, żeby się człek zacny nań gniewał; 
Z tym wszystkim niech go karanie uprzedzi: 
Jeśli plebejus, zbić go bez litości, 
Jeżeli szlachcic, pozwać jegomości. 

LXXV

„Różne być mogą sprawy, aktoraty13, 
A ja na wszystkich nieźle dopilnuję: 
Niech no się tylko odezwę zza kraty, 
Niech wezmę na cel, tak go odmaluję, 
Takie wynajdę nań prejudykaty14, 
Zgoła, co umiem, co mogę, poczuje. 
Wprzód za to, że się śmiał z bluźnierstwy15 ozwać16, 
Z Arianismi rejestru17 go pozwać. 

LXXVI

„Mógłby i crimen status18 być na stole, 
Za to, że z królem chciał wadzić19 Węgrzyny20, 
Lecz ja to wyższej władzy oddać wolę. 
Mnogie są dalej oskarżeń przyczyny: 
Ojcy21 lektory22 niech myślą o szkole, 
Duchowni niechaj bronią dziesięciny, 
A nasz ksiądz prałat, przez swój wielki rozum, 
Weźmie w opiekę vitrum gloriosum23. 

LXXVII

„Co się mnie tyczy, wiem ja, co się stanie: 
Pozna jegomość...” Wtem machnął obuchem24. 
Krzyknął Gaudenty: „Dobrze tak, mospanie25! 
To mi to sposób, co śwista nad uchem: 
Na nic się nie zda pozew i gadanie, 
Po co to straszyć widzeniem i słuchem? 
Kto chciał być naszej przyczyną niedoli, 
Kto nas zaczepił, niech czuje, co boli!” 

LXXVIII

Jak za powstaniem miłego wietrzyka, 
W rozleglej puszczy liść wdzięcznie26 szeleści, 
Coraz się echo szerzy i pomyka, 
Coraz słuch szeptem rozkosznym się pieści — 
Tak w gromadnego liczbie zakonnika27 
Krzyk Gaudentego hasłem dobrych wieści. 
Nieukojone mający urazy, 
Wzmogli się Rafał, Marek i Gerwazy.  

LXXIX

Trzy to filary swego zgromadzenia, 
Trzy to pociechy braci rozrzewnionych28. 
Pierwszy z nich, zwykłe dawszy pozdrowienia, 
W słowach dobranych, zwięzłych i uczonych 
Od gór libańskich29 wszczął asumpt30 mówienia, 
Spuścił się potem, a wszystkich zdziwionych, 
I duchownego, i świeckiego stanu, 
Ciągle prowadził do rzeki Jordanu31. 

LXXX

Dopieroż stamtąd, jak się wzbił do góry, 
Jak zaczął latać, z oczu wszystkich zniknął,32 
Głos tylko słychać, wzrok widzieć ponury, 
Gest groźny, jakim zadziwiać przywyknął; 
Wtem, kiedy wspomniał helikońskie córy33, 
Wskróś poruszony wicesgerent 34krzyknął: 
„To mi to mówca, co się aż człek zlęknie, 
Kiedy to raz wraz35 i górno, i pięknie!” 

LXXXI

Szła dalsza kolej, a ojcy wielebne36, 
Raźnej37 młodzieży otoczone gronem, 
Zdobywały się na rady potrzebne; 
Każdy za swoim obstawał zakonem, 
Pełzły38, niknęły zamachy haniebne. 
Wtem seraficznym39 akcentem i tonem, 
Okryty laurem kaznodziejskiej pracy40, 
Podniósł grzmotliwy głos ojciec Pankracy. 

LXXXII

„A pókiż — krzyknął — barbarzyniec41 w błędzie, 
Zoil42 przebrzydły, co się na nas miota, 
A pókiż szarpać naszą sławę będzie 
I bluźnić, zdrajca, subtelnego Szkota43? 
A pókiż w równym szeregu i rzędzie 
Z nim stawać będą ci, których robota 
Do tego zmierza ustawnie44, koniecznie, 
Aby nas zgnębić i osławić45 wiecznie? 

LXXXIII

„A pókiż?...” Nadto46 rozpoczął był żwawie47, 
Przeto48 go kompan strwożony mniej bacznie49, 
Chcąc ciągnąć za płaszcz, głasnął po rękawie 
I, chociaż mniemał50, że było nieznacznie, 
Tak zmieszał mówcę, iż oniemiał prawie, 
Chce mówić, ale słowa szły opacznie51 — 
Więc, co tak żwawo już miał się ku wojnie, 
Skrył głowę w kaptur i usiadł spokojnie.  

LXXXIV

Zamilkli wszyscy; wtem z miejsca się ruszył 
Doktor i zaczął namieniać52 o zgodzie. 
Próżno namieniał: przytomnych53 obruszył. 
Nawet tych, którzy byli na odwodzie54. 
Wrzask zjadłej tłuszczy55 mówiącego zgłuszył, 
Więc, upewniony o pewnej przeszkodzie, 
Umilkł. Natychmiast żwawe wojowniki56 
Coraz groźniejsze wznawiały okrzyki. 

LXXXV

Jak wichry, nagle kiedy wypadają, 
Wspienione57 wody i mącą i burzą, 
Próżno się trwożne majtki58 wysilają, 
Razem z okrętem w dnie morskim się nurzą; 
Powstaje Neptun59, wiatry ucichają, 
Spokojne wody, nieba się nie chmurzą — 
Tak proboszcz, skoro w stół pięścią uderzył, 
Ucichła wrzawa i krzyk się uśmierzył. 

LXXXVI

„A moje zdanie, — rzekł — mości panowie, 
Duchowni, świeccy, wielebni, wielmożni, 
Po co się gniewać? W tej księgi osnowie60 
Cóż jest, żebyście mieli być tak trwożni? 
Czyż, co w poeciej marzyło się głowie61, 
Ma tych obrażać, co mądrzy, pobożni? 
Na co się zemsty złych sposobów chwytać? 
Jeśli złe pismo, to go i nie czytać. 

LXXXVII

„Jeżeli kształtnie, dobrze napisane, 
Czytajmy, żartu nie biorąc do siebie. 
Było podobne niegdyś udziałane62 
I na prałaty63; w takowej potrzebie64 
Ci się rozśmieli, ci dali naganę, 
A czas, zazwyczaj co urazy grzebie, 
To zdziałał, co się pospolicie65 dzieje: 
Nikt się nie gniewa, a każdy się śmieje.  

LXXXVIII

„I ja tak radzę, a żem w tych dniach prawie 
Przypadkiem pismo o tej wojnie czytał, 
Że posłużyło ku mojej zabawie, 
Śmiałem się i ja, o resztę nie pytał. 
Poetom śni się czasem i na jawie — 
Któż by więc bajki za prawdę poczytał? 
Puchar opisał? I cóż w tym jest złego? 
Niech przyjdzie do nas, wypijem do niego”. 

LXXXIX

Tak mówił prałat, a wyraz łagodny 
Miłe uczucie w słuchających sprawił: 
Wzrok niegdyś dziki stawał się pogodny, 
A co się nader66 zapalczywym stawił, 
Pan wicesgerent67 mniej do bojów zgodny68, 
Honorat srogi już się ułaskawił69, 
Gaudenty nawet już nie tak ochoczy. 
Wtem nowy widok ściągnął wszystkich oczy.  
  1. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski] ↩
  2. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
  3. do Pallady — W Troi miał znajdować się posąg Pallas Ateny, bogini mądrości, pokoju, ale i wojny sprawiedliwej, opiekunki miast. Posąg ten, zwany Palladium, wg legendy chronił miasto przed klęską. [przypis edytorski] ↩
  4. wszczynać — zaczynać. [przypis edytorski] ↩
  5. Apollo — w mitologii gr. bóg patronujący muzyce i innym sztukom, często przedstawiany z lirą. [przypis edytorski] ↩
  6. kryślić (daw.) — rysować a. pisać. [przypis edytorski] ↩
  7. miara — tu: rytm. [przypis edytorski] ↩
  8. biret — rodzaj sztywnej, dekoracyjnej czapki, używanej przy oficjalnych okazjach. [przypis edytorski] ↩
  9. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩
  10. planta (daw.) — plan. [przypis edytorski] ↩
  11. jawnie — tu: jasno. [przypis edytorski] ↩
  12. okryślić — dziś popr.: określić. [przypis edytorski] ↩
  13. aktorat (daw.) — pozew. [przypis edytorski] ↩
  14. prejudykat (daw.) — wcześniejszy wyrok w podobnej sprawie; precedens. [przypis edytorski] ↩
  15. z bluźnierstwy — dziś popr. forma N. lm: z bluźnierstwami. [przypis edytorski] ↩
  16. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski] ↩
  17. Rejestr Arianismi — zespół ustaw związanych z wygnaniem i karaniem arian. W momencie przedstawianym w utworze ustawy te miały ponad 100 lat. [przypis edytorski] ↩
  18. crimen status (łac.) — zbrodnia stanu. [przypis edytorski] ↩
  19. wadzić (daw.) — tu: poróżnić, skonfliktować. [przypis edytorski] ↩
  20. Węgrzyn — dziś popr.: Węgier. [przypis edytorski] ↩
  21. ojcy — dziś popr. forma M. lm: ojcowie. [przypis edytorski] ↩
  22. lektor — tytuł, który otrzymywał zakonnik po siedmioletnich studiach teologicznych. [przypis edytorski] ↩
  23. vitrum gloriosum (łac.) — sławny puchar a. kielich. [przypis edytorski] ↩
  24. obuch (daw.) — broń przypominająca siekierę, zazwyczaj reprezentacyjna. [przypis edytorski] ↩
  25. mospanie — skrót od ”mosci panie”. [przypis edytorski] ↩
  26. wdzięcznie — przyjemnie. [przypis edytorski] ↩
  27. w gromadnego liczbie zakonnika — sens: wśród tłumu zgromadzonych zakonników. [przypis edytorski] ↩
  28. rozrzewniony — zasmucony. [przypis edytorski] ↩
  29. góry libańskie — Liban, państwo położone między Syrią a Izraelem, wziął swą nazwę od słowa oznaczającego „biel”, a odnoszącego się do ośnieżonych szczytów tamtejszych gór. [przypis edytorski] ↩
  30. asumpt — początek, zachęta. [przypis edytorski] ↩
  31. Jordan — rzeka, obecnie na granicy Izraela i Jordanii, często wspominana w Biblii; tam miał nastąpić m. in. chrzest Chrystusa przez Jana Chrzciciela. [przypis edytorski] ↩
  32. Dopieroż stamtąd, jak się wzbił do góry,/ Jak zaczął latać, z oczu wszystkich zniknął... — te i poprzednie wersy ironicznie opisują napuszony i przesadny styl wypowiedzi. [przypis edytorski] ↩
  33. helikońskie córy — muzy, które wg mitologii gr. zamieszkiwały góry Helikonu. [przypis edytorski] ↩
  34. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩
  35. raz wraz — raz po raz. [przypis edytorski] ↩
  36. ojcy wielebne — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski] ↩
  37. raźny — energiczny. [przypis edytorski] ↩
  38. pełznąć (daw.) — blaknąć, tu przen.: nie przynosić żadnego rezultatu. [przypis edytorski] ↩
  39. seraficzny — tu: franciszkański. Nazwy zakon seraficzny a. seraficki używano w odniesieniu do wszystkich trzech gałęzi zakonu franciszkanów, związana z legendą mówiącą, że kiedy św. Franciszek otrzymał dar stygmatów na górze La Verna (łac. Alvernia) w Toskanii, ukazał mu się Jezus pod postacią Serafina, czyli anioła o sześciu skrzydłach. W miejscu tego objawienia założono pustelnię franciszkańską. [przypis edytorski] ↩
  40. okryty laurem kaznodziejskiej pracy — „zakonem kaznodziejskim” określano dominikanów. [przypis edytorski] ↩
  41. barbarzyniec — dziś popr.: barbarzyńca. [przypis edytorski] ↩
  42. Zoil — Zoilos z Amfipolis (IV w. p.n.e.) był cynikiem i autorem pism negatywnie oceniających poematy Homera; przen. złośliwy, surowy i niesprawiedliwy krytyk. [przypis edytorski] ↩
  43. subtelny Szkot — Jan Duns Szkot (1266–1308), logik, filozof i teolog, nazywany doktorem najsubtelniejszym (łac. doctor subtilissimus). [przypis edytorski] ↩
  44. ustawnie — dziś popr.: ustawicznie. [przypis edytorski] ↩
  45. osławić — oczernić. [przypis edytorski] ↩
  46. nadto — zbytnio, nadmiernie. [przypis edytorski] ↩
  47. żwawie — dziś popr.: żwawo, tj. szybko, energicznie. [przypis edytorski] ↩
  48. przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski] ↩
  49. bacznie — ostrożnie. [przypis edytorski] ↩
  50. mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów. [przypis edytorski] ↩
  51. opacznie (daw.) — źle, na odwrót. [przypis edytorski] ↩
  52. namieniać — dziś popr.: nadmieniać, tj. wspominać. [przypis edytorski] ↩
  53. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski] ↩
  54. na odwodzie — w rezerwie, tu: z tyłu. [przypis edytorski] ↩
  55. tłuszcza — tłum. [przypis edytorski] ↩
  56. żwawe wojowniki — dziś popr. forma M. lm: żwawi wojownicy. [przypis edytorski] ↩
  57. wspieniony — dziś popr.: spieniony. [przypis edytorski] ↩
  58. majtki — dziś popr. forma M. lm: majtkowie. [przypis edytorski] ↩
  59. Neptun — w mitologtii rzymskiej bóg morza. [przypis edytorski] ↩
  60. osnowa — nitki, biegnące w jednym kierunku, stanowiące pierwsze oparcie dla tkanego materiału; przen. założenie, zamierzenie. [przypis edytorski] ↩
  61. co w poeciej marzyło się głowie — co się marzyło w głowie poety. [przypis edytorski] ↩
  62. udziałany (daw.) — wykonany, stworzony. [przypis edytorski] ↩
  63. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski] ↩
  64. potrzeba (daw.) — niebezpieczeństwo, zagrożenie. [przypis edytorski] ↩
  65. pospolicie — zazwyczaj. [przypis edytorski] ↩
  66. nader — bardzo. [przypis edytorski] ↩
  67. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩
  68. zgodny — tu: skłonny. [przypis edytorski] ↩
  69. ułaskawić się — tu: uspokoić się, spoglądać na sprawę bardziej łaskawie. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Ignacy Krasicki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Antymonachomachia · Okładka na podstawie: mariaaantonina@Flickr, CC BY-SA 2.0

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: CC-BY-SA-2.0

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: cover

Antymonachomachia · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/antymonachomachia/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Przypis