Rozdział 5 z 7

Pieśń IV

LII

Rzadko się kradzież nada1 kradnącemu,
Choć ją i pięknym nazwiskiem przywdziejem2;
Choćby służyła dobru publicznemu,
Nie oczyści się i tym przywilejem;
Mówmy więc szczerze, mówmy po dawnemu:
Ktokolwiek kradnie, ten zawzdy3 złodziejem.
Pięknie, czy szpetnie4, pomaga, czy szkodzi,
Niech będzie, jak chce, a kraść się nie godzi.

LIII

O „Wojno Mnichów5!” — takeś w ręce wpadła,
Takeś się najprzód6 zjawiła na świecie:
Płochość7 cię z twoich kryjówek wykradła,
Ciekawość fraszki8 stawiła w zalecie,
Złość cię rozniosła ślepa i zajadła,
A sława, która rada9 bajki plecie,
Za rzecz szacowną gdy udała baśnie10,
Prysłaś, jak iskra, co parzy i gaśnie.

LIV

Byli, którzy cię słusznie zwali fraszką,
A, poważniejszą zatrudnieni11 pracą,
Gardząc wspaniale nikczemną igraszką,
Nie czytając cię, rzekli, żeś ladaco12;
Drudzy, niewzdęci tak poważną maszką13,
Nad zgrają wierszów14 gdy czasu nie tracą,
Rzekli: „Dźwięk próżny, co pozory kryśli15,
Nie wart uczonych czytania i myśli16”.

LV

Rodzaj poetów, co się z słowy17 pieści,
Niegodzien u nich względu i szacunku;
Mędrzec, ważący istoty18 i treści,
Mędrzec, mający wyroki w szafunku19,
W gminnych umysłów tłumie takich mieści20
I w najpodlejszym osadza gatunku,
Co, kunsztem21 słowa układając zręcznie,
Łagodnym dźwiękiem omamiają22 wdzięcznie23.

LVI

I sprawiedliwe były takich zdania,
Co im o dobro kraju tylko chodzi:
„Cóż wiersz pomoże do praw układania?
Alboż się zboże po wierszach urodzi?
Próżne24 są, płoche25, niewarte słuchania,
Więc się ich pisać i czytać nie godzi26.
Nic nie probują27, a po cóż je chwalić?
Najlepiej bajkę i bajarza spalić”.

LVII

Spalić do szczętu! Ale, nim go spalą,
Wróćmy tymczasem do naszej powieści!
Bajkę, czy prawdę, ci ganią28, ci chwalą,
Tym jest przyczyną śmiechu, tym boleści,
Jedni się chlubią29, a drudzy się żalą.
Zgoła30, zwyczajnym trybem wszystkich wieści,
Miało los dzieło, co po rękach chodzi,
Złe, gdy przymawia31, dobre, gdy dogodzi.

LVIII

Po niejednego zakątach32 klasztora
Poszło na ogień; w drugich zachowane;
Ci błogosławią, a ci klną autora:
Zgoła umysły były rozerwane33.
Pan wicesgerent34 śle instygatora35
I w przyszłych sądach rokuje przegranę36,
A jejmość różnie: krzykliwa lub cicha,
Gniewa się, miękczy37, płacze i uśmiécha.

LIX

Szczęściem i wielkim dla dzieła autora,
Nigdy Hiacynt w jej domu nie gościł;
Nikt tam nie bywał prócz ojca przeora,
Lecz ojciec przeor ustawicznie38 pościł,
A, jeśli bierał39 ojca promotora40,
Hiacynt takich wizyt nie zazdrościł:
Pogardzający marnymi igraszki41,
Pilnował wiernie książek, a nie flaszki.

LX

Prawda, że piękny, udatny i hoży42,
Prawda, że patrzeć na niego aż miło.
Alboż być pięknym nie ma sługa boży?
Alboż to grzecznym być się nie godziło?
Wdzięczna jest skromność, gdy postać ułoży,
Zda się, iż nowych z nią wdzięków przybyło.
Niechaj występek wydaje się43 sprośnie44,
Cnocie wdzięk nowy niechaj coraz rośnie!

LXI

Można ją śmiele z grzecznością skojarzyć45,
I owszem, taka lepiej przykład wdraża;
Nie jej to przymiot srożyć się46 i swarzyć47,
Dzikim spojrzeniem nigdy nie odraża48,
Nie umie próżnie49 dziwaczyć i marzyć,
Ani się płochym50 podejrzeniem zraża.
Przykładny mile, dziwacznie niesprzeczny,
Ojciec Hiacynt był święty i grzeczny.

LXII

Ani on wiedział, co drukiem podano51,
Pożyteczniejsze bawiły52 go dzieła.
Gdy już wieść doszła, co wydrukowano,
Ani go wtenczas ciekawość ujęła;
Przeczytał wreszcie, co o nim pisano,
Lecz się myśl mściwa w sercu nie zawzięła.
Ani się rozśmiał, ani się zasmucił,
Lecz dwakroć53 ziewnął i pismo porzucił.

LXIII

Tak orzeł, górnym wybujały lotem,
Ledwo poglądać na niziny raczy,
A, piorunowym nieprzelękły grzmotem,
Kiedy ptaszęta pod sobą obaczy54,
Skrzydeł wspaniałych straszy je łoskotem
I, gdy w ostatniej postrzeże rozpaczy,
Rzuca plon55 podły, a lotnymi pióry56
Ponad obłoki wzbija się i chmury.

LXIV

Nie z orłów rodu był, choć przewielebny,
Ojciec Gerwazy od Zielonych Świątek.
Lubo57 Hiacynt dał przykład chwalebny
I do działania szacowny początek,
Wzgardził nim ojciec, rady mniej potrzebny58,
Wzgardził, a rzeczy nowy snując wątek,
Brał je do serca — a, gdy zemstę knował59,
Z rzeszą się braci ukonfederował60.

LXV

Więc chcąc, by jeszcze większe znaleźć wsparcie,
Wzywał na pomoc inne zgromadzenia.
Zastał u forty61, jakoby na warcie,
Pannę Dorotę, co, chwałę imienia
Strzegąc62, na zemstę czuwała otwarcie;
Od najpierwszego zaczem pozdrowienia,
Zamiast potocznych dyskursów zabawy,
O srogiej burzy wszczął się dyskurs żwawy63.

LXVI

Tam się dowiedział w zapalczywej64 mowie,
W srogim wejrzeniu i udatnym geście
O całej rzeczy dokładnie osnowie,
Co powiedano65 i na wsi i w mieście.
Zgoła, co tylko nowiną się zowie66,
Co usta wywrzeć zdołały niewieście,
Wszystko to było powiedziano różnie,
Żwawo67, dokładnie, zwięźle i pobożnie.

LXVII

Usłyszał, jako autor złego dzieła
Od68 bezbożników na to namówiony,
Jako go zysków nadzieja ujęła;
I nawet o tym został upewniony,
Jakie bezbożność ukaranie wzięła,
Jak w świętej ziemi nie był pogrzebiony69,
Jak panna Anna na rozstajnej drodze
Widziała w ogniu jęczącego srodze.

LXVIII

Szczęściem kur70 zapiał. „Niechże sobie pieje.
Krzyknął Gerwazy — a ja nie mam czasu!”
Więc wszedł za fortę71, wzmagając nadzieje,
Wszedł, a wśrzód zgiełku, wrzawy i hałasu,
Gdy słyszy, jako Honorat boleje, —
Ażeby złemu zabieżeć72 zawczasu,
Aby obwieścić, skąd złego przyczyna,
Wprzód73 odkaszlnąwszy, tak mówić zaczyna:

LXIX

„O bracia! Choć wy bieli, my kafowi74,
Nic to jedności serdecznej nie szkodzi:
Każdy z nas wdzięczność winien zakonowi,
Bo z tego źródła szczęśliwość pochodzi.
Łączmy się przeciw nieprzyjacielowi,
Z małych złączonych rzecz wielka się rodzi”. —
„Prawda — Honorat rzekł — i ja wiem o tym,
To napisano na czerwonym złotym75”.

LXX

Więc go zaprasza w izbę zgromadzenia,
Gdzie się żarliwi na odsiecz kupili76:
Pospolitego tam centrum ruszenia77,
Tam źródło rady, jak będą walczyli.
Na powszechnego odgłos zaproszenia
Hurmem78 się zewsząd radni gromadzili;
Szedł, tknięty zemstą i punktu honorem,
Pan wicesgerent79, ksiądz proboszcz z doktorem.

nadać się — być odpowiednim, właściwym. [przypis edytorski] ↩
przywdziać (daw.) — ubrać, tu: ozdobić. [przypis edytorski] ↩
zawzdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski] ↩
szpetnie — brzydko. [przypis edytorski] ↩
Wojna Mnichów — tłumaczenie tytułu Monachomachii. [przypis edytorski] ↩
najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski] ↩
płochość — lekkomyślność. [przypis edytorski] ↩
fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski] ↩
rada (daw.) — chętnie. [przypis edytorski] ↩
za rzecz szacowną gdy udała baśnie — sens: gdy udawała, że baśnie są rzeczą szacowną. [przypis edytorski] ↩
zatrudniony — zajęty. [przypis edytorski] ↩
ladaco — byle co (tu nie odnosi się do osoby). [przypis edytorski] ↩
maszka — dziś popr.: maska. [przypis edytorski] ↩
wierszów — dziś popr.: forma D. lp: wierszy. [przypis edytorski] ↩
kryśli — dziś popr.: kreśli. [przypis edytorski] ↩
nie wart uczonych czytania i myśli — sens: nie zasługuje, by uczeni czytali go i zastanawiali się nad nim. [przypis edytorski] ↩
z słowy — dziś popr. forma N. lm: ze słowami. [przypis edytorski] ↩
istota — tu: znaczenie. [przypis edytorski] ↩
mający wyroki w szafunku — sens: szafujący opiniami. [przypis edytorski] ↩
mieścić — tu: umieszczać. [przypis edytorski] ↩
kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski] ↩
omamiać — oszukiwać, wprowadzać w błąd. [przypis edytorski] ↩
wdzięcznie (daw.) — pięknie. [przypis edytorski] ↩
próżny — jałowy, bezskuteczny. [przypis edytorski] ↩
płochy — tu: niepoważny. [przypis edytorski] ↩
nie godzi się — nie należy. [przypis edytorski] ↩
probować (z łac. probo) — badać, oceniać, czynić coś godnym uznania. [przypis edytorski] ↩
ganić — krytykować. [przypis edytorski] ↩
chlubić się — chwalić się. [przypis edytorski] ↩
zgoła — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski] ↩
przymawiać (daw.) — krytykować. [przypis edytorski] ↩
zakąty — kąty, zakątki. [przypis edytorski] ↩
umysły były rozerwane — sens: pojawiały się sprzeczne opinie. [przypis edytorski] ↩
wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩
instygator (daw.) — oskarżyciel. [przypis edytorski] ↩
przegranę — dziś popr. forma B. lp: przegraną. [przypis edytorski] ↩
miękczyć — zmiękczać. [przypis edytorski] ↩
ustawicznie — ciągle. [przypis edytorski] ↩
bierać (daw.) — przyjmować. [przypis edytorski] ↩
ojciec promotor — w Monachomachii występuje „promotor różańcowy”, czyli zakonnik opiekujący się kółkiem różańcowym. [przypis edytorski] ↩
igraszki — dziś popr. forma N. lm: igraszkami. [przypis edytorski] ↩
hoży — zdrowy i urodziwy. [przypis edytorski] ↩
wydawać się — wyglądać. [przypis edytorski] ↩
sprośnie (daw.) — nieprzyzwoicie. [przypis edytorski] ↩
skojarzyć — tu: połączyć. [przypis edytorski] ↩
srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski] ↩
swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski] ↩
odrażać — zniechęcać. [przypis edytorski] ↩
próżnie — właśc. próżno, tj. bezskutecznie, bezcelowo. [przypis edytorski] ↩
płochy — lekkomyślny. [przypis edytorski] ↩
drukiem podać (daw.) — wydrukować. [przypis edytorski] ↩
bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski] ↩
dwakroć — dwukrotnie, dwa razy. [przypis edytorski] ↩
obaczyć — dziś: zobaczyć. [przypis edytorski] ↩
plon — tu: łup. [przypis edytorski] ↩
pióry — dziś popr. forma N. lm: piórami. [przypis edytorski] ↩
lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
rady mniej potrzebny — sens: mniej przydatny jako mądry doradca. [przypis edytorski] ↩
knować — dziś popr.: knuć. [przypis edytorski] ↩
ukonfederować się — stowarzyszyć się; konfederacja — regionalny lub ogólnokrajowy związek szlachty, dążącej do zrealizowania określonych celów. [przypis edytorski] ↩
forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski] ↩
chwałę imienia strzegąc — dziś popr. składnia: chwały imienia strzegąc; imię Dorota oznacza po grecku „dar od Boga”. [przypis edytorski] ↩
żwawy — szybki, energiczny. [przypis edytorski] ↩
zapalczywy — gniewny. [przypis edytorski] ↩
powiedać — dziś popr.: powiadać. [przypis edytorski] ↩
zowie się — nazywa się. [przypis edytorski] ↩
żwawo — szybko. [przypis edytorski] ↩
od (daw.) — przez. [przypis edytorski] ↩
pogrzebiony — dziś popr.: pogrzebany. [przypis edytorski] ↩
kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski] ↩
forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski] ↩
zabieżeć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski] ↩
wprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski] ↩
choć wy bieli, my kafowi — mowa o kolorach habitów. [przypis edytorski] ↩
czerwony złoty — złota moneta obiegowa w dawnej Polsce; Krasicki odnosi się do widniejącego na niektórych z nich napisu Concordia res parvae crescunt (łac.: Małe rzeczy wzrastają dzięki zgodzie). [przypis edytorski] ↩
kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski] ↩
pospolitego tam centrum ruszenia — pospolite ruszenie: szlachta wezwana na wojnę. [przypis edytorski] ↩
hurmem — tłumnie. [przypis edytorski] ↩
wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski] ↩