Rozdział 4 z 7

Pieśń III

XXXVI

Bogdaj1 to zasnąć! Byle sen był smaczny,
Mniejsza, na miękkim łożu, czy na ławie.
Bogdaj to zasnąć! Chociaż sen dziwaczny,
Słodsze te baśnie, niż troski na jawie.
Niechaj mnie łudzi2, niech będzie opaczny3,
Stawia częstokroć w szczęśliwej postawie.
Płyną w śnie miłym rozkoszne momenty,
Nie śpią królowie, spał ojciec Gaudenty.

XXXVII

Myśli swobodna! Twoje to są dzieła,
Ty pracę wieńczysz rozkosznym uśpieniem,
A co zbyt skrzętnym4 staraniem ujęła5,
Najpożądańszym wracasz zasileniem6.
Gnuśność7, co twardym letargiem zasnęła,
Nie zna snów smacznych, mży8 za przebudzeniem.
Usnął Gaudenty w spokojnej zaciszy9,
Powszechnej trwogi nie czuje, nie słyszy.

XXXVIII

Postrzegła Jędza10, co się wrzawą cieszy,
Że na ustroniu rozkosznie spoczywa
Jeden Gaudenty z tak gromadnej rzeszy,
Jadem się nowym sroży11 zapalczywa:
Do jego celi szybkim krokiem śpieszy,
Nową się zdradna postacią okrywa
I, żeby wsparcia dzielniejszego12 dostać,
Bierze na siebie żarliwości postać.

XXXIX

Świętym pozorem13 tai14 myśli zjadłe,
Pokornym słodzi jad swój ułożeniem:
Spuszczone na dół, zmrużone, zapadłe,
Pałają15 oczy jaskrawym płomieniem,
Usta zsiniałe i lica wybladłe,
Głos drżący, coraz16 przerwany westchnieniem.
W taką się postać Jędza przemieniła,
Do Gaudentego kiedy przystąpiła.

XL

„Śpisz — rzecze — wtenczas, kiedy drudzy czują17,
Zażywasz wczasu18, kiedy bracia płaczą;
Gnuśne19 umysły nieprawie20 próżnują,
Zbyt wolnie21 kiedy powinność tłumaczą.
Nie tak się dzieci matce wysługują,
Nie tak jej wdzięczność oddają i znaczą22.
Jeśli masz serce, porwij się i wzmagaj23,
Jeśliś syn jeszcze, wstań, ratuj, wspomagaj!”

XLI

Gdyby się była Jędza nie umknęła,
Byłby jej dostał24 za pierwszym zamachem,
Tak się w Gaudentym złość sroga zajęła25.
Złość, rozpacz, zjadłość26, powiększona strachem —
Wzmaga się raźno na wspaniałe dzieła;
Jędza tymczasem już buja nad dachem,
Zająwszy żądzę zemsty niewygasłą,
Już strasznej wojny dała srogie hasło.

XLII

Jak syn Alkmeny27, gdy na wielkie sprawy,
Bitwy z olbrzymy i smoki28 wychodził,
Pałając chęcią wiekopomnej sławy,
Nadzieją bitwy żądze zjadłe chłodził,
Zdobycz nemejską29, zysk sławnej wyprawy,
Przywdziewał, gdy na nieśmiertelność godził30 —
Tak i Gaudenty w tej walnej31 potrzebie
Porwał za kaptur i wdział32 go na siebie.

XLIII

Wypadł rozjadły33, sam nie wie, gdzie leci,
Woła na bitwę, choć bez przeciwnika:
„Do mnie, kto śmiały, do mnie, moje dzieci! —
Woła, a coraz żwawiej34 się pomyka —
Kogo trwożliwość podląca nie szpeci,
Kogo zaszczyca imię zakonnika,
Kupcie się35 ze mną, nacierajcie żwawo:
Tak się najlepiej utrzymuje prawo!”

XLIV

Noc była jeszcze, a słabe promienie
Najpierwsze zorza36 puszczać zaczynały.
Słyszą krzyk bracia i nagłe wzruszenie37,
Słyszą, jak echo gmachy powtarzały;
Nowy strach nastał, nowe zatrwożenie.
Stanął z swoimi Honorat struchlały38,
A gdy się ku nim Gaudenty przybliża,
Uciekła rzesza trwożliwa i chyża39.

XLV

Został Honorat, laty40 ociężały,
Strach nogi zemdlił41, przeraża i mroczy42;
Postrzegł go z dala bohatyr43 zuchwały,
Niezwykłym pędem ku niemu przyskoczy.
Padł z strachu44 starzec, na poły45 zmartwiały,
Już ciosu czeka, nie śmie podnieść oczy46,
Już się na niego Gaudenty zamierzył —
Wtem poznał starca i gniew swój uśmierzył47.

XLVI

„Tyżeś to, ojcze?” — zdziwiony zawołał.
„Jam jest, — rzekł starzec — co was wszystkich bronię.
Na to los srogi starość moją chował,
Tegom się, nędzny, doczekał przy zgonie,
Że lada48 bajarz będzie nas strofował49
I w całym szukał zdrożności50 zakonie.
Złącz, bracie, pomoc, zwołaj młodzież, starce51,
Zgińmy z honorem, lub zgnębmy potwarce52!

XLVII

„Niechaj nas pozna, co się targać53 waży,
Niech pozna smutnym doświadczeniem swoim,
Niech wie, w jakowej54 jest nasz honor straży,
Niech wie, jak próżnych55 dąsań56 się nie boim!
Niech się i drugi i trzeci odważy —
Choć i największą liczbę uspokoim.
Gniew, co ma honor zgromadzenia w pieczy57,
Zgubą przeciwnych58 rany swoje leczy”.

XLVIII

„Do argumentów! A książki tu po co?” —
Krzyknął Gaudenty, nowym zdjęty jadem59 —
Niech się mędrkowie nad księgami pocą
I pysznią dumnym maksym swoich składem60!
Ręka, nie pióro, będzie nam pomocą,
Idźmy powszechnym i ubitym61 śladem:
Kiedy potrzeba znieść z siebie zelżywość62,
Gdzie moc lub sztuka63, tam jest sprawiedliwość.

XLIX

„Dawne to bajki o cnocie, nauce,
Świat polerowny64 te czcze65 światła zgasił;
Podejściu szczęście przypisał i sztuce,
Zbrodnię szczęśliwą uczcił i okrasił66,
A niepodległy sumnienia przynuce67,
Zdradnie68 się srożył69, zdradnie się i łasił.
Któż teraz w cnocie wsparcia będzie szukał?
Ten wielki, mądry, kto zdarł, kto oszukał.

L

„I my tak czyńmy, gdy nas losy muszą70,
A radzić sobie inaczej nie można!
Kiedy moc, podstęp, świata teraz duszą
I wszystko chytrość posiadła ostrożna,
Kiedy szczęśliwi, co się o złe kuszą,
A w niewinności już nadzieja próżna —
Trudno się teraz odwołać 71na cuda:
Bądźmy jak drudzy72, a wszystko się uda”.

LI

Tak duch zajadłej Jędzy popędliwy
Wskroś umysł, złością zdjęty, opanował.
Struchlał Honorat na takowe dziwy.
Nagłej odmiany kiedy nie pojmował,
Nie ścierpiał bluźnierstw, lubo73 zemsty chciwy,
Przecież, ażeby w złości uhamował74,
Miękczył75 zawziętość, zbytek76 jadu słodził.
Już też dzień jasny po zorzach nadchodził.

bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski] ↩
łudzić — mylić, oszukiwać. [przypis edytorski] ↩
opaczny — tu: fałszywy. [przypis edytorski] ↩
skrzętny — zapobiegliwy, staranny. [przypis edytorski] ↩
ująć — odebrać. [przypis edytorski] ↩
zasilenie — tu: wzmocnienie. [przypis edytorski] ↩
gnuśność (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski] ↩
mżyć (daw.) — drzemać. [przypis edytorski] ↩
w spokojnej zaciszy — dziś popr.: w spokojnym zaciszu. [przypis edytorski] ↩
jędza — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Personifikacja ta występowała również w Monachomachii. [przypis edytorski] ↩
srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski] ↩
dzielniejszy — tu: silniejszy, skuteczniejszy. [przypis edytorski] ↩
pozór — zewnętrzny wygląd, często nieodpowiadający stanowi faktycznemu. [przypis edytorski] ↩
taić — ukrywać. [przypis edytorski] ↩
pałać — świecić, płonąć. [przypis edytorski] ↩
coraz — co chwilę. [przypis edytorski] ↩
czuć — tu: czuwać. [przypis edytorski] ↩
wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski] ↩
gnuśny (daw.) — leniwy. [przypis edytorski] ↩
nieprawie (daw.) — w sposób nienależny. [przypis edytorski] ↩
zbyt wolnie — w sposób dający zbyt wiele swobody. [przypis edytorski] ↩
znaczyć — tu: ukazywać. [przypis edytorski] ↩
wzmagać się — tu prawdop. podejmować wysiłek. [przypis edytorski] ↩
dostać — dosięgnąć. [przypis edytorski] ↩
zająć się — zapalić się. [przypis edytorski] ↩
zjadłość — zjadliwość. [przypis edytorski] ↩
syn Alkmeny — Herakles. [przypis edytorski] ↩
z olbrzymy i smoki — dziś popr. forma N. lm: z olbrzymami i smokami. [przypis edytorski] ↩
zdobycz nemejska — skóra lwa nemejskiego, zabitego przez Heraklesa w ramach jego pierwszej pracy. [przypis edytorski] ↩
na nieśmiertelność godził — sens: dążył do nieśmiertelności. [przypis edytorski] ↩
walny — zasadniczy, decydujący. [przypis edytorski] ↩
wdziać (daw.) — ubrać. [przypis edytorski] ↩
rozjadły — rozzłoszczony. [przypis edytorski] ↩
żwawo — szybko. [przypis edytorski] ↩
kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski] ↩
zorza — dziś popr. forma M. lm: zorze. [przypis edytorski] ↩
wzruszenie — tu: poruszenie, zamieszanie. [przypis edytorski] ↩
struchlały — przerażony. [przypis edytorski] ↩
chyży (daw.) — szybki. [przypis edytorski] ↩
laty — dziś popr. forma N. lm: latami. [przypis edytorski] ↩
zemdlić (daw.) — osłabić. [przypis edytorski] ↩
mroczyć (daw.) — wprawiać w zamroczenie. [przypis edytorski] ↩
bohatyr — dziś popr: bohater. [przypis edytorski] ↩
z strachu — dziś popr.: ze strachu. [przypis edytorski] ↩
na poły (daw.) — w połowie. [przypis edytorski] ↩
nie śmie podnieść oczy — dziś popr. składnia: nie śmie podnieść oczu. [przypis edytorski] ↩
uśmierzyć — uspokoić, złagodzić. [przypis edytorski] ↩
lada — byle. [przypis edytorski] ↩
strofować — krytykować, napominać. [przypis edytorski] ↩
zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski] ↩
starce — dziś popr. forma B. lm: starców. [przypis edytorski] ↩
potwarca — ten, kto obraża; odnośnie formy gramatycznej patrz przypis poprzedni. [przypis edytorski] ↩
targać się — zuchwale atakować. [przypis edytorski] ↩
jakowej — dziś popr.: jakiej. [przypis edytorski] ↩
próżny — jałowy, bezskuteczny. [przypis edytorski] ↩
dąsać się — obrażać się, ujawniać niezadowolenie. [przypis edytorski] ↩
w pieczy — w opiece. [przypis edytorski] ↩
przeciwny — tu rzeczownikowo: przeciwnik. [przypis edytorski] ↩
jad — tu: złość. [przypis edytorski] ↩
dumnym maksym swoich składem — sens: swoimi dziełami, pełnymi umoralniających maksym. [przypis edytorski] ↩
ubity — utrwalony (metafora odsyłająca do obrazu ubitej drogi). [przypis edytorski] ↩
zelżywość (daw.) — obelga. [przypis edytorski] ↩
sztuka — tu: umiejętność. [przypis edytorski] ↩
polerowny (daw.) — kulturalny, wyrafinowany. [przypis edytorski] ↩
czczy — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski] ↩
okrasić — tu: ozdobić. [przypis edytorski] ↩
przynuka a. prynuka (daw. a. reg.) — zachęta. [przypis edytorski] ↩
zdradnie — dziś popr. zdradliwie. [przypis edytorski] ↩
srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski] ↩
muszą — zmuszają. [przypis edytorski] ↩
odwołać — powołać. [przypis edytorski] ↩
drudzy — dziś powiedziano by: inni. [przypis edytorski] ↩
lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
uhamować — pohamować. [przypis edytorski] ↩
miękczyć — zmiękczać. [przypis edytorski] ↩
zbytek — nadmiar. [przypis edytorski] ↩