Rozdział 3 z 7

Pieśń II

XX

Jak chmura, co grom po polach roznosi,
Obiegł Honorat wszystkie kurytarze1,
Wszędzie wiadomość nieszczęśliwą głosi,
Wszędzie o wszczętym2 znać daje pożarze.
O zemstę wszystkich nalega i prosi,
Niechaj to dzieło i autora skarze.
„Kupcie się3 — woła — ku wspólnej odsieczy!
Kupcie się, bronić pospolitej rzeczy4!”

XXI

Na taki odgłos, jak piorunem tknięte,
Tłumy się braci ze wszystkich stron spieszą,
Rzucają prace i zabawy5 święte,
A, coraz większą gromadząc się rzeszą,
Tam idą, kędy6 żale rozpoczęte
Wynurzał7 starzec: wzmagają8 i cieszą.
Próżne9 starania! Honorat się trwoży,
Im bardziej miękczą, tym zjadlej10 się sroży11.

XXII

Tak łań12 po puszczach dzikich obłąkana13
Z płodem14, którego pilnie dotąd strzegła,
Nagłym łoskotem15 myśliwców zmieszana16,
Z miejsc się porywa, na których obiegła;
Próżno17 ucieka, wkoło opasana18,
Unosząc życie, choć płodu odbiegła19,
Chociaż rąk uszła i buja po lesie,
Tkwi grot śmiertelny, który z sobą niesie.

XXIII

Wrzask, krzyk, hałasy: i prośbą, i wsporem20
Nie da się starzec ubłagać rozjadły21,
Niezbytym22 punktu ujęty honorem.
Gdzież się zdrożności23 nasze nie zakradły?
Pędzi, księgarni drzwi zastał otworem,
Tam wpadł, strwożeni bracia tam z nim wpadli.
Jednym zamachem starzec nieużyty
Wywrócił cztery ksiąg pełne pulpity.

XXIV

O ty, wszech rzeczy płodnej rodzicielki24
Dzielny tłumaczu, i w lewą i w prawą,
Którego wielbić musi człowiek wszelki,
Ty, coś jest świata nauką, zabawą,
Perło pisarzów25, o Albercie Wielki26,
Coś tajemnice objawiał tak żwawo,
Uczczenia godny, nieuszanowany, —
Spadłeś pod szafę z twoimi kompany27!

XXV

Wielki Tostacie28! Ty, coś znamienicie
Pisał o wszystkim, o czym pisać można,
Nie osiedziałeś się29 na twym pulpicie,
Złość cię zrzuciła, ale złość pobożna;
Poznał cię starzec, zapłakał obficie,
Twym spadkiem30 myśl się powiększyła trwożna.
A gdy się coraz wzmaga i rozżarza,
Tak z płaczem mówił do bibliotekarza:

XXVI

„Nie tylko ludziom i księgom uwłacza31
Bezbożnik, co się uwziął na zakony.
Co winien Tostat, że mu nie przebacza?
Co winien Alfons32, ów król uwielbiony?
Zuchwalec śmiało grzeszy i wykracza,
Kroniki nawet dotknął zaślepiony33;
Nie godzien czytać piękności dobranych:
„Wojska afektów zarekrutowanych34”.

XXVII

„Wiem, skąd te złości i jady pochodzą.
Już się świat zepsuł, a płody odrodne
Polorem35 niby jady swoje słodzą,
Nazwiska nawet uczonych niegodne.
Ich to koncepty36 — prawdzie nie zagrodzą,
Znajdziem my na nich sposoby dowodne37.
Umilkną zdrajcy, damy się we znaki,
Spełznie z konceptem pisarz lada jaki38!

XXVIII

„Bogdaj 39to dawni w księgach nie szperali!
Było też lepiej, każdy cicho siedział.
I cóż nowego teraz wybadali?
Bogdajby lepiej o nich świat nie wiedział!
Nie tak to nasi ojcowie 40działali,
A, jeśli który co pisał, powiedział,
Nie dął się41 z swojej mądrości mniemanej42,
A nie zaczepiał43 książki drukowanej”.

XXIX

„Niejeden głupi był wydrukowany, —
Biblijotekarz44 rzekł do Honorata —
Druk nie jest piętnem45 chwały lub nagany,
Dawniejszych, świeższych czasów alternata46
Głupstwo i rozum stawia naprzemiany47,
Jednym je węzłem wiąże i przeplata;
Z powszechnej wady my się nie odkupim48,
Można i u nas być mądrym i głupim.

XXX

„Że się z prostoty śmiał pisarz swywolny49,
I my się śmiejmy, zagadniem i snadnie50:
Pozna po śmiechu, w wyrazach zbyt wolny51,
Że fałsz napisał, odwoła dokładnie.
Będziem się dąsać? Nie będzie powolny52,
Gorszy jad może w pióro mu się wkradnie.
A kto wie wreszcie, czyli53 nie chciał użyć
Tego sposobu, aby się przysłużyć?”

XXXI

„Piękna przysługa! Paszkwilem54, potwarzą55?”
„Posłuchaj tylko, ojcze Honoracie:
Różne się myśli wierszopisom marzą,
Jeszcze ich trybu56 zupełnie nie znacie.
Bywa częstokroć, gdy się zbyt rozżarzą57,
Że mniej pamiętni58 o sławy utracie,
Zbyt lekko59 cudzą dotkliwość60 tłumaczą”.
„Zły to śmiech, ojcze, gdy na niego płaczą!”

XXXII

„Targa się paszkwil na niewinność trwożną,
Zaraża jadem, na złe zbyt ochoczy;
Satyra, cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną61,
Karze bez względu62, wyrzuca na oczy;
Krytyk żarliwość ma, ale ostrożną,
Śmiechem poprawia, jadem nie uwłoczy63,
A kunsztu64 jego te prawe65 sposoby:
Występek karać, oszczędzać osoby.

XXXIII

„Ale mnie wytknął66!” — „Przypadkiem się stało”.
„Jakto przypadkiem? Szydzić moje lata67!”
„W myśli to jego może nie postało68,
Osławiać69, szydzić z ojca Honorata.
Co tam wyraził, u nas się nie działo,
Jakaż stąd sławy70 być może utrata?
Nigdy się, ojcze, taki nie frasuje71,
Który zarzutu przyczyny nie czuje.

XXXIV

,,Hazard72 nadarzył twe imię w pisaniu,
Ale opisał nie tym73, czym cię znają.
Alboż74 upartym jesteś w twoim zdaniu?
Alboż cię o złość bracia posądzają?
Alboż nie trawisz75 dni, nocy, w czytaniu?
Alboż cię flaszki przyjacielem mają?
Dobrzyście, mądrzy, na książkach się znacie —
To nie o tobie, ojcze Honoracie”.

XXXV

„Piękne to słowa, ale nic nie znaczą! —
Krzyknął Honorat — Śmiał się z nas do woli76!
Są uprzedzeni, co dobrze tłumaczą
To, co jest skutkiem nieprawej77 swawoli.
Niech mi mędrkowie dzisiejsi wybaczą,
Jak to nie sarknąć78, kiedy kogo boli!
Pożal się, Boże, widzę, naszej pracy!
I wasze79 zmodniał80, ojcze Bonifacy”.

kurytarz — dziś popr.: korytarz. [przypis edytorski] ↩
wszczęty — zaczęty. [przypis edytorski] ↩
kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski] ↩
kupcie się, bronić pospolitej rzeczy — zakon zostaje tu porównany do państwa. [przypis edytorski] ↩
zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski] ↩
kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
wynurzać — tu: ujawniać skryte myśli (we współczesnej polszczyźnie używa się rzeczownika „wynurzenia”). [przypis edytorski] ↩
wzmagać — tu: wzmacniać, wspierać. [przypis edytorski] ↩
próżny — jałowy, nieskuteczny. [przypis edytorski] ↩
zjadlej — bardziej zjadliwie. [przypis edytorski] ↩
srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski] ↩
łań — dziś popr.: łania. [przypis edytorski] ↩
obłąkany (daw.) — zabłąkany, zagubiony. [przypis edytorski] ↩
płód — tu: dziecko, młode. [przypis edytorski] ↩
łoskot — hałas. [przypis edytorski] ↩
zmieszać się — zakłopotać się. [przypis edytorski] ↩
próżno — na darmo. [przypis edytorski] ↩
opasać — tu: otoczyć. [przypis edytorski] ↩
odbiec (daw.) — uciec od kogoś a. czegoś. [przypis edytorski] ↩
wspór (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski] ↩
rozjadły (daw.) — rozzłoszczony. [przypis edytorski] ↩
niezbyty — taki, którego nie można się pozbyć, niezbędny, konieczny. [przypis edytorski] ↩
zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski] ↩
wszech rzeczy płodnej rodzicielki — ziemi. [przypis edytorski] ↩
pisarzów — dziś popr. forma D. lm: pisarzy. [przypis edytorski] ↩
Albert Wielki — (zm. 1280) dominikanin, filozof scholastyczny i teolog, pisał również dzieła przyrodnicze. [przypis edytorski] ↩
z twoimi kompany — dziś popr. forma N. lm: z twoimi kompanami. [przypis edytorski] ↩
Tostat — właśc. Tostado, Alonso (1400–1455), biskup Avila, teolog i erudyta, niezwykle płodny pisarsko. [przypis edytorski] ↩
osiedzieć się — przetrwać w określonym miejscu. [przypis edytorski] ↩
spadek — tu: upadek. [przypis edytorski] ↩
uwłaczać — przynosić ujmę, obrażać. [przypis edytorski] ↩
Alfons — prawdop. chodzi o Alfonsa X Mądrego (1221–1284), króla Kastylii, mecenasa nauk i sztuk, autora tablic astronomicznych; władca o tym imieniu jest wspomniany w Monachomachii, jednak groteskowo błędne informacje biograficzne uniemożliwiają jego jednoznaczną identyfikację. [przypis edytorski] ↩
kroniki nawet dotknął zaślepiony — możliwe są tu dwie interpretacje: w Monachomachii wspomniana jest „seraficzna [...] kronika”, tj. kronika zakonu franciszkanów; Krasicki zaś napisał jednak również poemat heroikomiczny pod tytułem Myszeidos, parodiujący i wyśmiewający legendy z polskich kronik średniowiecznych. [przypis edytorski] ↩
Wojsko afektów zarekrutowanych — dewocyjne dzieło Hilariona Falęckiego, karmelity, wyd. w 1739 r., miało barokowo długi i zawiły tytuł, którego początek brzmiał: Wojsko serdecznych noworekrutowanych na większą chwałę boską afektów; książka wydana była na grubym papierze i liczyła pięćset stron. [przypis edytorski] ↩
polor (daw.) — wyrafinowanie, dobre maniery, kultura towarzyska. [przypis edytorski] ↩
koncept (daw.) — pomysł. [przypis edytorski] ↩
dowodny — stanowiący dowód, tu: skuteczny. [przypis edytorski] ↩
lada jaki (daw.) — byle jaki, kiepski. [przypis edytorski] ↩
bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski] ↩
ojcowi — przodkowie. [przypis edytorski] ↩
dąć się — puszyć się, pysznić się. [przypis edytorski] ↩
mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów. [przypis edytorski] ↩
zaczepiać — tu: atakować. [przypis edytorski] ↩
biblijotekarz — dziś popr.: bibliotekarz (wydłużenie o jedną sylabę ze względu na rytm). [przypis edytorski] ↩
piętno — tu: znak. [przypis edytorski] ↩
alternata (daw., z łac.) — zmiana. [przypis edytorski] ↩
naprzemiany (daw.) — naprzemiennie, na przemian. [przypis edytorski] ↩
my się nie odkupim — sens: nie unikniemy. [przypis edytorski] ↩
swywolny (daw.) — kierujący się tylko własną wolą. [przypis edytorski] ↩
snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
w wyrazach zbyt wolny — sens: zbyt łatwo mówiący rzeczy podejrzane. [przypis edytorski] ↩
powolny — posłuszny, tu: postępujący zgodnie z naszą wolą. [przypis edytorski] ↩
czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
paszkwil — złośliwy, znieważający a. obrażający kogoś utwór literacki. [przypis edytorski] ↩
potwarz — oszczerstwo, obraza. [przypis edytorski] ↩
tryb — tu: sposób postępowania. [przypis edytorski] ↩
rozżarzyć się — tu: dać się ponieść namiętności polemicznej. [przypis edytorski] ↩
pamiętny — tu: pamiętający. [przypis edytorski] ↩
lekko — nie traktując poważnie. [przypis edytorski] ↩
dotkliwość — tu: podatność na obrazę. [przypis edytorski] ↩
cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną — dziś popr. składnia: ścierpieć nie mogąc rzeczy zdrożnej. [przypis edytorski] ↩
bez względu — bez oglądania się na status społeczny czy okoliczności. [przypis edytorski] ↩
uwłoczy — dziś popr.: uwłaczy, tj: obrazi. [przypis edytorski] ↩
kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski] ↩
prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski] ↩
wytknąć — zarzucać coś komuś. [przypis edytorski] ↩
szydzić moje lata — dziś popr. składnia: wyśmiewać się z moich lat. [przypis edytorski] ↩
w myśli to jego może nie postało — sens: może nie miał tego na myśli. [przypis edytorski] ↩
osławiać (daw.) — obmawiać, rozpowszechniać o kimś złe a nieprawdziwe informacje. [przypis edytorski] ↩
sława — tu: szacunek, poważanie. [przypis edytorski] ↩
frasować się (daw.) — smucić się. [przypis edytorski] ↩
hazard — tu: przypadek. [przypis edytorski] ↩
nie tym — dziś popr.: nie w tym. [przypis edytorski] ↩
alboż — czy. [przypis edytorski] ↩
trawić — spędzać. [przypis edytorski] ↩
do woli — ile chciał. [przypis edytorski] ↩
nieprawy — tu: niesłuszny. [przypis edytorski] ↩
sarknąć — wyrazić się nieuprzejmie. [przypis edytorski] ↩
wasze (daw.) — waszmość. [przypis edytorski] ↩
zmodnieć — dostosować się do współczesnej mody. [przypis edytorski] ↩