2

Weszli do lokalu po kilku drewnianych schodkach, okrytych zniszczonym dywanem. Zdjęte płaszcze zawierzyli służbie poważnej, siwowłosej i brudnej. Pułkownik zatrzymał się na sekundę przed mętnym zwierciadłem i przygładził włosy.

Ledwie stanęli w progu, uniosło się na ich widok od stołu w głębi wielkie ciało Laterny. Gondziłł też dojrzał go od razu. Wyminęli szybko stoły z biesiadnikami i porucznik przedstawił nieznajomych. Czynił to tak, jakby odprawiał jakiś obrzęd triumfalny.

— Ależ, panie profesorze — powiedział do Laterny pułkownik z grzeczną swobodą — my chyba jesteśmy sąsiadami. Jakże się cieszę.

— Któż wie o tym lepiej niż ja — zaśmiał się Gondziłł, promieniejąc radością.

Kojarzenie przyjaciół, tworzenie zacnej, wesołej kompanii stanowiło namiętność jego życia.

Profesor Laterna wyznał, że również rad jest bardzo, i wielką swą prawicą mocno uścisnął rękę pułkownika.

Rozmiarami ciała górował nad innymi. Gruby i miękki, łatwy do śmiechu, miał wielką twarz, oczy żywe i młode, a głowę porosłą krótkim, siwym puszkiem. Pomimo lat poważnych był ciekawy zarówno spraw, jak ludzi, i wszystko wydawało mu się interesujące.

Istotnie, pułkownik zajmował od niedawna pokój, przylegający do jego małego mieszkania, i zdążył już przyciągnąć uwagę profesora swoją osobą.

Czwartym z grona był nikły, suchy staruszek, pan Seweryn Tarnawa Nutka, „teść Hennerta”, jak zdążył poinformować dyskretnie pułkownika promieniejący Gondziłł.

Okazało się, że przybyli nie przeszkadzają w najmniejszym stopniu. Przeciwnie.

— Zaczynamy właśnie w tej chwili — gościnnie mówił pan Nutka, zapraszając do stołu, na którym Gondziłł już przedtem był zauważył stojące ulubione grzybki.

Spotykali się tu często na śniadaniu — w starym, ciemnym, brudnawym, ale pełnym tradycji, lokalu, zwabieni wypróbowaną z dawna jakością firmowych dań, sławą tęgiej starki1 i w ogóle solidną, rodzinną atmosferą.

Słońce dalekiego południa wchodziło tu jak do podziemi. Powietrze ciężkie było od zapachu jadła i starego, przywarłego do grubych murów tytoniowego dymu.

W paru niewielkich salach siedzieli za stołami wyłącznie mężczyźni, starsi przeważnie, koneserzy i smakosze, niedowierzający taniemu blichtrowi wielkich nowoczesnych restauracji.

Gdy obaj oficerowie już zasiedli i wyrazili niezmiernie życzliwej służbie swe chęci, pan Nutka zwrócił się do Gondziłła:

— Wczoraj zięć mój pytał mię o pana — komunikował z bliska, konfidencjonalnie. — Ja tam w interesy jego nie mieszam się, uchowaj Boże, ale myślę, że musi coś dla pana mieć.

Dla Gondziłła wiadomość ta była wprost sensacyjna. Oto, czego nie oczekiwał!

— A właśnie widziałem przed chwilą pana dyrektora — powiedział. — Nie, tylko w samochodzie.

Pan Nutka ciągnął:

— Hennert — tak mawiał o zięciu — zna pana przecież bardzo mało, ale on ma węch do ludzi. Nie chcę go chwalić, w gruncie jest to jednak człowiek dobry, uczynny. I gdyby chciał coś dla pana zrobić... On dużo może.

Gondziłł nie wątpił. Był ucieszony prawdziwie i nie starał się ukrywać zaciekawienia.

— Hennert chciał z panem w tych dniach się zobaczyć — przeszedł nagle Nutka od uogólnień do konkretu. — Jaki jest pański numer telefonu w biurze?

— Zawsze jestem gotów, z całą chęcią — gorliwie zapewniał Gondziłł.

W tym czasie wezwany kelner pochylił się ku Nutce i z przymkniętymi powiekami łowił uchem słowa jego poleceń. W całej postawie zasłuchanego sługi przebijała jedyna troska, aby oto pojąć dokładnie, przeniknąć do dna i w całej mierze dogodzić.

Tymczasem Gondziłł zbierał myśli. Przypomniał sobie teraz, że spotkanie z Hennertem zrobiło na nim dzisiaj szczególnie miłe wrażenie, że jego ukłon w przelocie wydał mu się jakiś ożywiony, skwapliwy, bardzo grzeczny. Coś nawet, jakby chęć zatrzymania szofera — czy tak? Nie dowierzał wtedy sam sobie, myślał, że roi. A oto wszystko naraz stało się zrozumiałe. Zrozumiałe? Przecież właśnie w tej chwili dopiero nic nie rozumiał... Co bowiem mógł „mieć dla niego” Hennert? Czymże mógł mu być użyteczny on, znaczący tak mało?

No tak, dziś znaczy mało, a jutro znaczyć może więcej. Nic nie wiadomo, wszystko jest możliwe.

Na kartce z bloku napisał numer żądany, szczegółowo oznaczył godziny. Czekał bliższych wyjaśnień, wskazówek — na próżno. Pan Nutka nic nie wiedział i nie chciał wiedzieć. Do interesów zięcia swego nigdy się nie mieszał i w ogóle umywał ręce. Gondziłł tedy powstrzymał się od zadawania pytań. Był cierpliwy i pogodny.

Na obrusie pojawiły się już miłe barwy wszelkich sałat, mięs i ryb zimnych, wędlin, marynat i zakąsek.

Najprostsze wśród nich, jak i najbardziej wyszukane, zarówno uradowały męskie oczy.

Gondziłł nalał kieliszki. Panowie wychylili je jednocześnie — i spojrzeli po sobie z nagłym uśmiechem niedowierzania. Czyżby? Wszakże spodziewali się pić zupełnie co innego... Gondziłł wziął do ręki butelkę, spojrzał na etykietę i chciał pokazać ją pozostałym. Ale już Laterna uspokoił go gestem wielkiej i tłustej swej dłoni.

— Nie trzeba, Julku. Tu nie ma żadnej wątpliwości: oryginalny, stary Marcelain2.

Tak było, jak mówił. Profesor Laterna nie popełniał w tych razach omyłek.

Teraz obejrzeli się po sobie jeszcze raz — tym razem w poszukiwaniu winowajcy.

Pan Nutka był tym, który w tej chwili uśmiechał się skromnie i wejrzeniem rozbrajającym prosił o przebaczenie.

— Panowie nie wezmą mi przecież za złe, że pozwoliłem sobie jakoś uczcić...

Nie, nie wzięli mu za złe. Przeciwnie.

Ale uwaga ich zwrócona już była całkowicie na pośpieszny, niecierpiący zwłoki, wybór najpierwszej przekąski. Małe widelce, jak dzioby, spadały na różowe mięso łososia i bladofioletowe dzwonka tłustego jak wałek śledzia.

Zaraz potem zawaliły się misterne, strojne piramidki krajanych w kostkę jarzyn i pękły kremowe polewy sosu majonezowego na zimnych jesiotrach i homarach. A Gondziłł pomyślał, że to dzisiaj na pewno skończy się wesoło.

Wokół czuwała służba — pieczołowita, baczna, celebrująca. Nikt nie zdążył uczuć braku ani niedogody. Naczynia zmieniały się niepostrzeżenie i cicho. Na boku mokły już w letniej wodzie dwie butelki Chambertina3.

Laterna tymczasem ciągnął dalej rozpoczętą przedtem rozmowę z pułkownikiem.

Okazało się bowiem, że dziś w biurze pułkownik odebrał nieopublikowane dotąd szczegóły ostatniego wrogiego napadu na pograniczu północnym. Profesor wykazał zaciekawienie. Tak — to już nie było kilkunastu uzbrojonych bandytów, siejących postrach i wymykających się pogoni. To było regularne wojsko, oddział liczący paruset ludzi, łupiący, mordujący, palący po drodze. Wymiana strzałów trwała parę godzin, są straty.

Bezkarność tych zbrodni, szczególna bierność, z jaką je tutaj cierpiano, wydawała się pułkownikowi czymś niezrozumiałym.

Nie powiedział nic więcej. Lojalność oficera nie pozwoliła mu wyjawić wszystkiego, co czuł.

Zasłyszawszy, o co chodzi, Gondziłł poparł go skwapliwie:

— Właśnie! Wystosują jeszcze jedną notę dyplomatyczną i po krzyku.

Laterna powiedział z rozwagą:

— Trudno, nie zawsze może być wojna.

Pułkownik hamował wewnętrzne wzburzenie. Pochmurny i nieufny, milczał teraz, zajęty wyłącznie kołdunami, które właśnie podano w wazach.

— Niestety, wojsko nie znaczy już nic — mówił Gondziłł. — Teraz rządzą dyplomaci.

Gondziłł nie nosił mankietów — więc gdy sięgał po potrawę albo ujmował za kieliszek, wówczas z rękawów jego munduru wychodziły daleko ręce tłuste, bujnie okryte złotawym włosem.

Profesor kończył jeszcze duszone w maśle, świeże, pachnące pieczarki. Jedząc ze smakiem, zarazem mówił łagodnie — jakby tonem perswazji:

— No tak, bo teraz jest pokój. Jest rozczarowanie i nuda, to prawda, ale wojna się skończyła. Doświadczyliście panowie wszystkiego. Minęły lata bohaterstwa i zasługi, zagoiły się zaszczytne rany, a teraz są ordery na piersiach, bezpieczna praca po urzędach. Jednak oczekiwało się tak wiele... A tu zawarto umowy, podpisano traktaty; wielkie fale wróciły w brudne łożysko. Świat cały zamienił się w „tyły”.

Przed pułkownikiem stał niewypity kieliszek. Nie dawało to spokoju panu Nutce, który zawstydzał młodych i siebie stawiał za przykład.

Pił istotnie w sposób budzący podziwienie, za każdym kieliszkiem nabierając tylko humoru i miłego zadowolenia z siebie.

Pułkownik uległ zachętom staruszka i wychylił spóźnioną kolejkę. Na jego chudych, smagłych policzkach pociemniały rumieńce.

Tak — uczuwał to znów silniej dziś od rana, w tym dniu powracającej wiosny. Życie jego było męką. Stał w miejscu z powstrzymanym oddechem, z dygocącymi nozdrzami — przykuty cudzą tępą wolą do wielkiego więzienia, pełnego wojskowych papierów.

Myślał, że to właśnie musi czuć wyżeł, gdy zwęszy stado kuropatw, podejdzie blisko i wystawia z łapą podniesioną, skamieniały z niepokoju, subordynacji i męki. Nie wolno mu drgnąć, nie wolno wcale ruszyć się z miejsca. I myśliwy nie podchodzi, i strzał czekany nie pada. A chwila mija, mija...

Słychać czasami głuchy chrobot oręża — to ze wschodu, to z zachodu. Ach, pretekstów nie braknie! To obelżywa nota, to niedotrzymana umowa, skrytobójstwo polityczne, szajki uzbrojone. Każda rzecz sama jedna byłaby już wystarczającym casus belli4.

I nic! I nic! Umiera się powoli z beztroski, z bezpieczeństwa, ze — spokoju.

Tam, wówczas — rozmach wiary w siebie, pewność decyzji, uparta wola — niosły go naprzód ku upojeniom i zwycięstwu. Jeszcze rok, dwa lata wojny — i oto ambicja jego nie widzi kresu. Ma najlepszą opinię we wszystkich sferach, we wszystkich koteriach5 wojskowych. Na cienkim kamgarnie6 jego munduru, poniżej i wzdłuż lewego obojczyka, wiszą szeregiem na metalowych pałeczkach barwne strzępki wstęg orderowych, w tym dwie cudzoziemskie pierwszej jakości.

Tam, wówczas, wśród niewygód i czarnego mozołu wojny, był młody, wesoły, rześki. Męczeńskie marsze w noce jesiennych słot, ponurą emocją odpowiedzialności bijące serce, wiosenne wichry ciężkie od ołowiu kul, słońca czarne od dymu — to było szczęście!

Dziś dławił w sobie mękę nudy, gryzł się, chudł i czerniał. Węszył proch — i przymykał oczy.

— Doskonaleś to, profesorze kochany, powiedział — cieszył się Gondziłł. — „Świat cały zamienił się w »tyły«”.

I roześmiał się głośno — jak wielkie dziecko.