3

— Wdzięczność rodaków! — wykrzykiwał teraz Gondziłł z oburzeniem. — Proszę panów, to są niesłychane rzeczy. Generał Chwościk przez całą zimę nigdzie nie pokazywał się z żoną. Dlaczego? Po prostu nie miał za co kupić jej palta. Major Bielski powoli wyprzedaje meble, żeby móc posyłać swych chłopców do szkoły. A biedna generałowa Uniska! — Gondziłł obracał się tylko w wysokich sferach wojskowych. — Umiera generał i nie zostawia jej nic poza wspaniałym umeblowaniem. No, srebra, kryształy, obrazy; wszystko w ogóle, co mu sama wniosła w posagu, pochodząc z rodziny magnackiej, a dziś naturalnie zrujnowanej. I co się dzieje?! Intercyzy nie było, a meble uważane są za własność męża i traktowane jako spadek krociowy... Nieszczęśliwa, młoda jeszcze kobieta zostaje oto zupełnie sama z małymi dziećmi na głowie i musi teraz płacić olbrzymi podatek od spadku.

— Temperatura dobra — padło ważko kompetentne słowo Laterny.

Wychylił właśnie łyk pierwszy z kielicha burgunda — i dawał wyraz uznaniu.

Gondziłł opowiadał jeszcze historię — na ten raz tylko kapitanowej, niejakiej pani Wygienackiej, która przez cały rok od śmierci męża, zabitego na froncie, nie odebrała ani grosza emerytury. Na szczęście i ta była z rodziny zamożnej — a niezrujnowanej — i znalazła ucieczkę przed nędzą pod dachem rodzinnego domu.

W głosie opowiadającego drgało ciepło prawdziwego uczucia. Była to niejako solidarność, ale niedopuszczająca poufałości, moderowana najgłębszym szacunkiem.

Pan Nutka grą swego zaschłego, pociętego zmarszczkami, oblicza wyrażał zainteresowanie i wzruszenie. Niektóre z osób, o których była mowa, znał osobiście i darzył sympatią. Los ich nie był mu obojętny.

Opowiadanie Gondziłła poruszało w nim ponadto struny własnych przeżyć: chociaż „teść Hennerta”, pan Nutka miał zawsze jakieś drobne kłopoty pieniężne i nie zwykł był tego ukrywać. Wciąż o coś zabiegał, czymś się troskał, nie zaznawał spokoju. Gondziłłowi zdarzało się z pewnym nawet zdziwieniem słyszeć, że pan Nutka po prostu „skręca się” w potrzebie głupiej jakiejś sumy i — rzecz szczególna — często nawet wcale nie dla siebie. Pan Nutka z całą szczerością wyznawał, że nic nie posiada, ale też nic nikomu nie potrzebuje zawdzięczać.

Zadowolenie z siebie, wzrastające w miarę wychylanych kieliszków, zdawało się być rysem dominującym charakteru staruszka.

Na jego zapytania Gondziłł wyliczył bez zająknienia wysokość uposażeń, przypadających oficerom różnych stopni.

— No nie, to nie do wiary! — pan Nutka wprost załamywał ręce.

Ale Laterna dobił go po prostu, wymieniając miesięczną płacę, jaką pobierał w charakterze profesora wszechnicy.

— Czasy! Czasy!

I wszyscy zgodzili się, że dziś lepiej być zamiataczem ulic niż ministrem.

Było oczywiste, że wokół tego suto zastawionego stołu zasiadają sami nędzarze.

Bo i pułkownik, niebiorący udziału w licytacji, niechętny przechwałkom panów — lub raczej nimi zażenowany — i ten piękny, wyświeżony, błyszczący oficer, ani słowem niezdradzający swych trosk, wcale nie był od nich wolny.

Laterna z sympatią obserwował hardego, zamkniętego w sobie młodzieńca.

Wiedział o nim, że pomimo manier światowych i nawyknień pańskich, pochodzi z jakichś sfer półinteligenckich, z rodziny ubogiej i nieprzynoszącej zaszczytu. Ojciec jego, zamieszkały, na szczęście, w dalekim mieście prowincjonalnym, utracił miejsce z powodu wykrytych nadużyć i robił teraz interesy na własną rękę, nie ciesząc się niczyim zaufaniem. Z tych ciemnych źródeł utrzymywał chorą żonę i młodsze dzieci, a w chwilach krytycznych pułkownik obowiązany był do niesienia pomocy rodzinie.

Jako bliskiemu sąsiadowi, Laternie było wiadomo, że pokój, który zamieszkiwał, miał okno od podwórza, był mały, ciemny i nędznie umeblowany.

Poza tym pułkownik nie palił, pił bez namiętności, w karty nie grał, kokot1 nie lubił. W ogóle w sprawach pieniężnych był bardzo skrupulatny, nie robił długów, sam też niełatwo pożyczał.

Nie umiał tylko odmówić sobie luksusu czystości. Na bieliznę, kosmetyki i rękawiczki wydawał połowę pensji. Zwykł też był posyłać znajomym paniom na imieniny duże kosze kwiatów.

Wszystko to wiedział profesor od Julka Gondziłła, swego szwagra.

Pułkownikiem Omskim interesował się nie od dziś. On — miłośnik ludzi, jak określał sam siebie — w swej wiecznej chęci poznawania innych nie gardził bynajmniej plotką. Cóż może być ciekawszego dla człowieka niż los i dusza drugiego człowieka? Cóż może być bardziej pouczającego?

Słuchał z przyjemnością małych, niedyskretnych wiadomości o ludziach. Cenił w plotce jej wartość dokumentu. Dziwił się wstydliwości, z jaką ludzie delikatni mówią o sobie nawzajem.

Dogmat tajemnicy osobistej nie miał w nim wyznawcy: tajemnica istniała dla niego po to, by ją poznać, nie zaś, by ją szanować. Życie intymne człowieka wówczas tylko miałoby prawo do nietykalności, gdyby było izolowane i nie wywierało wpływu na życie innych. Dla Laterny sieć plotek, rozsnuta między ludźmi, była właśnie regulatorem tych oddziaływań. Uważał ją za objaw zorganizowania życia zbiorowego, za ważny czynnik socjalny.

Dalej idąc, Laterna twierdził, że słuchanie plotek wynika z tej samej potrzeby, co czytanie powieści, pisanie ich zaś — tylko z bardziej wyrafinowanej chęci ich powtarzania. Podobnie teatr zaspokaja wrodzoną człowiekowi, a nieuwłaczającą mu wcale, skłonność do podsłuchiwania i podglądania. Albowiem niedyskrecja wobec bliźnich to nakazana przez instynkt samozachowawczy konieczność poznania medium2, w którym żyjemy i działamy, prześwietlenia otaczających nas ciemności. Plotka zgodna z rzeczywistym stanem rzeczy — „dokument ludzki” — jest rudymentem3 romansu obyczajowego, a z plotki kłamliwej wywodzi się twórcza fikcja, wszelki mit i legenda.

Laterna uważał siebie za moralistę w sensie odwróconym: miłując człowieka, nie starał się go wywyższyć i uszlachetnić, tylko ułomności jego rehabilitował.

Z tak pojętych, od Gondziłła czerpanych, informacji, profesor starał się poznać życie osobiste pułkownika. Jego stosunek do kobiet też zasługiwał na uwagę.

Nie dając się pociągnąć zepsuciu wielkomiejskiemu, pułkownik unikał zarazem i panien z towarzystwa — może w obawie, żeby nie tłumaczyły sobie fałszywie jego względów. Bywał natomiast w domach rodzinnych, grzał się w cieple wnętrz dostatnich i zasobnych, pieścił dzieci i psy domowe, stawał się przyjacielem pani domu, zaufanym doradcą, ozdobą przyjęć i zebrań — nigdy czymś więcej.

Chociaż tak wobec pokus odporny — tańczył namiętnie. Całe noce spędzał na przesuwaniu biernych, sytych ciał kobiecych po posadzce sali balowej. Gdy inni oficerowie gromadą szli do bufetu, on pozostawał między tańczącymi. Gondziłł przypuszczał, że może po prostu żałował pieniędzy. Bo mimo pozorów rozrzutności był oszczędny i zawsze do pierwszego dowlókł parę ostatnich groszy poprzedniej pensji. Zły i głodny, tańczył do rana, budząc zachwyt muzycznym wdziękiem gestu i postaci. Czarujący, miły, gorzkawo ironiczny, o oczach płomiennych i chłodnym temperamencie, zdawał się coś przemilczać i taić, coś knuć w udręczeniu i powściąganym gniewie.

Kobiety przepadały za jego towarzystwem, ale się w nim nie kochały. Jego chłód erotyczny zniechęcał i dziwił.

Gondziłł nie umiał wykryć kobiety w życiu pułkownika Omskiego — mimo żywego zaciekawienia, przenikliwości i usiłowań. Każde podejrzenie okazywało się bezpodstawne, każda była nie tą.

Miło tak było rozważać, pić dobre wino, patrzyć na pięknego człowieka. Dla Laterny nie było spraw błahych ani ludzi nieciekawych. Kochał życie i cieszył się nim bez wytchnienia.

Czas mijał. Chwile przeobrażały się w godziny. Pito wciąż. Nutka na żółtej, pomarszczonej twarzyczce miał teraz krwiste rumieńce, ale nie dawał za wygraną.

— Zdrowie profesora!

— Zdrowie pułkownika!

— Zdrowie porucznika!

Wznosząc w kółko te zdrowia, zagrzewał wciąż do picia. A gdy dopiął swego, uspokajał się na chwilę, popadał w zadumę i cichym, starczym, głosem nucił:

Wtedy zaraz odzywał się Gondziłł:

— Zdrowie kochanego pana Seweryna — wznosił z zapałem i to zaklęcie magiczne wystarczało, by pobudzić zamierającą ochotę.

Kielichy podnosiły się znowu do warg. A pan Nutka, do głębi wzruszony, natychmiast wstawał z miejsca i z kieliszkiem obchodził szczupłe grono. Całował się z każdym po kolei i dziękował z całego serca, jak ktoś obdarzony ponad zasługi i wszelkie oczekiwanie.

Pułkownik osiągnął w pewnej chwili swój kieliszek krytyczny i więcej pić nie chciał.

— O, widzicie — triumfował nie wiadomo czemu Gondziłł. — Mówiłem wam, nieprawda?

Ale pan Nutka nie umiał się z tym pogodzić. Upór pułkownika dotykał go osobiście, zasmucał głęboko. Mówił, że nie wie, czym sobie na to zasłużył, że nikt zarzucić mu nie może, by komuś w czymkolwiek uchybił...

Pułkownik przecież był niewzruszony. Słuchany już tylko przez Laternę, mówił z cicha, że od dawna marzy o polowaniu w dżungli na tygrysy albo o wycieczce w głąb Afryki. Wyznał, że pragnąłby gorąco — gdzieś, w jakichś koloniach wziąć udział w poskromieniu buntu dzikich tubylców... Ale wszystko jest niedostępne, wszystko jest niemożliwe. Wszystko jest niemożliwe.

Profesor z upodobaniem słuchał tych wynurzeń, z rzadka tylko wymawiając tonem kojącym, prawie pieszczotliwym, jakieś niewinne prawdy pacyfizmu. Nazbyt pociągająca była dla niego ta śmiertelna gorączka młodości, by na serio pragnął ją uśmierzyć.

Przyszła przecież chwila, gdy należało powstać. Zmrok zapadł, rozbłysło światło elektryczne.

Panowie zażądali rachunku — i pewien chłód powiał po obecnych. Ale oto okazało się, że wszystko już zapłacił był cichaczem pan Nutka.

— Pan Seweryn? Co za podstęp! — oburzenie było powszechne.

Laterna protestował, Gondziłł nie dawał się uspokoić. Pułkownik zgodził się dopiero po dłuższej chwili i podziękował chłodno milczącym ukłonem. A Gondziłł przystał wreszcie pod warunkiem, że wszyscy pójdą teraz do Lamusa, gdzie on prosi „tylko na czarną kawę” — zapewniał błagalnie.

Nastały krótkie wahania. Wątpliwości jednak dały się usunąć rychło i bez śladu.

Gdy już mieli się ku wyjściu, na progu sąsiedniej sali stanął w pełnym blasku szlifów i orderów niewysoki, tęgi generał o bardzo czerwonej twarzy i małych, ospałych oczach za binoklami. Na jego widok obaj oficerowie znieruchomieli w miejscu jednocześnie, jakby jednym rażeni olśnieniem.

Był to generał Chwościk — ten sam, który przez całą zimę nigdzie nie pokazywał się z żoną, gdyż nie miał za co kupić jej palta. Istotnie, i tym razem pokazał się zupełnie sam.

Nastąpiło powitanie. Gondziłł, złożywszy nieposzlakowany ukłon regulaminowy, przeszedł momentalnie w stan najwyższego entuzjazmu. To już było prawdziwie najwyższe zrządzenie, że się tak oto wszyscy z generałem spotkali, właśnie idąc do Lamusa „na czarną kawę, tylko na skromną czarną kawę” — że oto tak doskonale się składa. Śmiał mniemać, że generał im wszystkim nie odmówi. Błagał o wyświadczenie mu tej łaski jak o darowanie życia.

Inaczej Omski. Poczucie dystansu, zmysł subordynacji, który u Gondziłła przybierał formę rozanielenia, w pułkowniku miał charakter jakiejś kamiennej zaciętości. Gondziłł cały tajał w ciepłym blasku władzy, tak po prostu wcielonej w żywego człowieka. Pułkownik stał jak wyznawca wobec dogmatu — urzeczony grozą kultu, w swej czci dla symbolu nieprzejednany.

Generał nie odmówił istotnie i przyłączył się do towarzystwa, ujęty gorącymi słowami profesora i pana Nutki, którzy Gondziłła poparli. Uczynił to z całą swą znaną, miłą i miękką popularnością, która nie umiała rozchmurzyć młodej twarzy Omskiego.

Wszyscy w najlepszych humorach opuszczali lokal, a Gondziłł w przedpokoju rozdawał sumy lokajom za podanie płaszcza i pasa, za odszukanie czapki.

W tym gronie pili ową czarną kawę przez całą noc. A gdy o brzasku przyszło do rachunku, okazało się znowu, że wszystko zapłacone już było przez pana Nutkę.