4

Nie zawsze jednak sprawy pana Nutki stały tak dobrze.

Przed laty był on ubogim urzędnikiem kolei i wraz z żoną i małą córką Teresą cierpiał po prostu nędzę. Zawsze jednak cechowało go wysokie poczucie godności własnej i silnie rozwinięta ambicja.

Nie tylko w sferze nadziei i rojeń na daleką przyszłość, którymi karmił swą fantazję. Pan Nutka w każdym szczególe swego opłakanego życia znajdował niespodziane i oślepiające preteksty do upajania się dumą. Chlubił się tym, że on do nikogo po nic nie pójdzie, nikogo o nic nie poprosi. Niekiedy szedł dalej, utrzymując, że nikt nie może powiedzieć, aby on od kogoś czegoś potrzebował lub kogoś o coś prosił.

Były to przechwałki niejasne, bliżej nieokreślone, formułowane raczej negatywnie. Ponadto niedostatecznie oparte na rzeczywistym stanie rzeczy. Zdarzyło się bowiem, że Nutka miewał długi, których nie oddawał w porę — lub też wcale — i doznawał wynikłych z tego powodu przykrości. I wtedy jednak twierdził, że nikt mu nie może powiedzieć, aby długu nie miał zamiaru oddać wkrótce albo — oddać w ogóle, albo wreszcie, iż nie byłby go oddał, gdyby tylko odpowiednią sumą był rozporządzał.

Miał masę takich zwrotów, pełnych godności, gotowych na każdą okoliczność życia.

Wobec niezaprzeczonych już niepowodzeń i niewątpliwych poniżeń pan Seweryn znajdował zawsze odwet w tym przeświadczeniu, że klejnot szlachecki Nutków jest na pewno nie gorszy od czyjegokolwiek. Był to argument ostatni, najwyższa instancja moralna, w której każda bolesna sprawa życia dała się wygrać.

Laterna — wówczas młody idealista, a z zawodu nauczyciel szkół średnich — pamiętał go z tych czasów doskonale.

Trudno było wprost uwierzyć, jaka ambicja rozpierała tego nieszczęśliwego, znękanego, udręczonego życiem człowieka.

Jeżeli odwiedził go ktoś ze znajomych, płaszczył się i wił przed nim z chęci, aby mu dogodzić i zarazem jakoś — nie wiadomo czym — zaimponować. Ponura, brudna nora na niskim parterze w głębi podwórza budziła w przybyszu litość i obrzydzenie. A Nutka mówił z ukrytą pychą i w formie złośliwej pokory, że tak sobie oto skromnie żyją ze swą niebogą, na los nie sarkają, Bogu dziękują, gdyż na nic lepszego nie zasłużyli. Prosił, żeby gość nie pogardził, wybaczył nieład, podzielił ubogą wieczerzę (która była od rana przygotowana i na owe czasy wydawała się Nutce ucztą), że czym chata bogata, tym rada. „Myśmy ludzie skromni, nie nam się mierzyć...”. A wszystko aż kipiało od niezdrowej pychy, od chęci, aby kogoś poniżyć, chytrze wyśmiać, upokorzyć.

W biurze między kolegami był ostatnim, lekceważony za brak wykształcenia i nałóg pijaństwa, za strój oberwany i pokorne obejście, za kłanianie się zbyt skwapliwe i nawet podawanie ręki w sposób, wyrażający ostateczną nędzę i zalęknienie.

Matka Teresy była idealną dla Nutki żoną. Wszystko brała na serio, wszystko jej imponowało. Nadawała się doskonale do sytuacji. Bez szemrania żyła w nędzy — brudna, obdarta, niezaradna, nieświadoma tego, że dość wyszorować podłogę, by była czysta, nie wiedząc, co zrobić, aby piec nie dymił, aby nie było robactwa, aby suknia nie była podarta. Zresztą prała sama, gotowała, zmywała, ale było to robione jakby w ostatniej chwili, jakby i tak na próżno, jakby już nic na to wszystko nie można było poradzić.

Pieniądze szły na wódkę, której Nutka już wtedy wypijał mnóstwo, na ostre zakąski, których kobiety nie jadają, na różne tajemnicze, w blaszanych puszkach zamknięte, smakołyki.

W tym życiu posępnym, w tym upadku beznadziejnym tkwiła jakaś tragiczna pogoda, optymizm zapamiętały, chroniczny, na nic niebaczny, narzucony rodzinie przez Nutkę i wykluczający, jak się zdawało, wszelką zmianę na lepsze. Nutkowa mogła ubolewać, że piec dymi, że nie wiadomo dlaczego wszystko u nich tak prędko się brudzi, a mleko zawsze się przypala. Ale nigdy nie powiedziała, że takie życie jest straszne.

Dzięki ambicji ojca małą Teresę oddano na pierwszorzędną pensję, gdzie uczyła się dobrze. Po rozmowach z koleżankami zaczęła jednak z przerażeniem patrzyć na nędzę w domu, której przedtem nie zauważała. Wstydziła się tego, żyła w ciągłej obawie, by jej kto w domu nie odwiedził. Lękała się, by nie zobaczono jej rodziców, cierpiała męki, gdy ojciec wybierał się osobiście płacić pieniądze przełożonej i upajać się słuchaniem pochwał dla córki. Nie mówiła na pensji, że mieszkają we troje w jednym pokoju. Paliło ją gorzko piętno nędzy, wyróżniające ją spośród małych rówieśnic. Gdy skarżyła się na to w domu, nikt nie rozumiał, a matka nie umiała zacerować rozdartej pończochy.

Teresa jedna w domu lubiła czystość. Codziennie myła się cała, ukryta za starym, mnóstwem łachów obwieszonym, parawanem, który długo i chytrze należało ustawiać, by się nie przewrócił. Sama nauczyła się szyć. Długo w noc leżąc za tym samym parawanem, obmyślała, jak przerobić sukienkę, jak ozdobić tani i brzydki kapelusz. Oddałaby duszę, by mieć modną czapeczkę na wiosnę, by mieć rękawiczki skórkowe, nie bawełniane. Miała w naturze swej już jako dziecko specjalny organ zmysłowy zbytku. Doznawała rozkoszy na widok dobrego gatunku, matowego połysku materii, sportowego kroju żółtych bucików. Miała wrodzone poczucie estetyki życia. Cierpiała, gdy w domu jedzono szynkę z papieru, rozłożonego na ceracie, gdy brano kawałki cukru tłustymi od jadła palcami. Rozumiała, że jest to nie tylko brak pieniędzy, lecz coś jeszcze gorszego, bardziej upokarzającego.

Wobec małych scen z płaczem, które próbowała robić rodzicom, ojciec był niewzruszony w swej pogodzie. „Jedna twoja piątka więcej mnie cieszy, niż gdybyś w złocie chodziła”, mówił. Teresa uśmiechała się gorzko i już nie tłumaczyła nic więcej. Znała niską cenę wartości moralnych w przeciwieństwie do materialnych. Rozumiała cudowną piękność, tkwiącą w życiu i dającą się osiągnąć tylko przez pieniądze.

W owym to czasie mała Teresa przychodziła często do Laternów w smętnym poselstwie od matki. Laterna chętnie rozmawiał z wątłą, grzeczną, zamkniętą w sobie dziewczynką. Widział w niej przerost ambicji, odziedziczonej po ojcu; podczas jednak, gdy ambicja Nutki zadowalała się fikcją, mała jego córka łaknęła rzeczywistości.

Niedługo zresztą miał Laterna możliwość interesowania się losami rodziny Nutków. Wkrótce bowiem za tajną działalność oświatową został uwięziony, a następnie skazany na zesłanie. Młoda żona Laterny, Gondziłłówna z domu, entuzjastyczna i pogodna towarzyszka jego pracy, pojechała z nim razem dzielić ten ciężki los.

Teresa Nutka była już w ósmej klasie, kiedy nagle zaczęła być ładna. Jej szczupła, śniada twarzyczka zrobiła się bielsza i pełniejsza, a nos delikatny i subtelna linia ust nabrały przedziwnego wdzięku. Była też bardzo zgrabna, choć niewysoka. Jej wpływ w domu w tym czasie gruntował się już po trosze i rodzice odejmowali sobie od ust, by ją ładnie i modnie ubierać.

Wobec młodzieży, poznanej przypadkowo u koleżanek, była dumna i odporna. Unikała bliższych znajomości w obawie, by nie zechciano jej odwiedzić. Nikogo przecież poprosić nie mogła do takiego domu. Znajomym studentom na ulicy kłaniała się zimno, by nie odważyli się podejść i rozmawiać.

Jeden z nich odważył się jednak — śmiały, zepsuty powodzeniem, bogaty, pięknie ubrany, pachnący. Nie umiała mu odmówić, gdy spytał, czy wolno ją odprowadzić. Nieprzejednana była jednak wobec prób złożenia jej wizyty. Tłumaczyła, że ma rodziców bardzo surowych, że jest skrępowana. Nie wiadomo, czy uwierzył. Jednak zgodziła się po pewnym czasie pójść z nim do kawiarni i do teatru. Odprowadzał ją wreszcie do domu tak późno, że nie mógł dłużej wierzyć w surowość rodziców.

Gdy skończyła pensję, należało coś postanowić. On nie mógł się (jeszcze) żenić. Jego bogata rodzina coś projektowała, on się opierał przez miłość dla Teresy. Tymczasem zaręczyli się skrycie i ona chodzić zaczęła do niego — wciąż jeszcze w obawie przed surowością rodziców. Brała zarazem lekcje obcych języków w tej myśli, że może zostanie nauczycielką. Ubierała się już teraz ładnie i bogato. Została utrzymanką. Oszołomiona dostatkiem i pochlebstwami, kołysana nadzieją małżeństwa (kiedyś), zgodziła się na wszystko.

Gdy tajemnica się wydała, Nutka pozwolił sobie wszystko dość łatwo wytłumaczyć. Matka martwiła się dłużej. Nie było rozpaczy z powodu upadku córki, z tej strony nikt tego nie wziął. Widziano raczej, że oto taki zamożny, pełen zalet młodzieniec zaręczył się z Terenią. A „przeszkody” zawsze się przecież mogą zdarzyć.

Na razie czekano usunięcia przeszkód, później przyzwyczajono się do stanu rzeczy. Teresa zamieszkała u kochanka. Wtedy Nutka mówił, że chwała Bogu minął czas przesądów, że nie o formy idzie, lecz o treść. Rozważano sobie, jak to on kocha Terenię, głowę zupełnie stracił, rujnuje się na nią, głupstwa robi, naraża się rodzinie. Nutka nieraz cieszył się złośliwie, myśląc, jak się ci bogacze bezsilnie gniewają, na próżno usiłując oderwać syna od Tereni. I stąd znowu brał asumpt do upajania się niezdrową pychą.

Po dwóch latach idylla się popsuła. Teresa miewała zaczerwienione oczy, w domu skarżyła się, że męczą ją ciągłe zabawy i hulanki, że dość ma tego życia, że teraz chciałaby tylko spokoju i ciszy.

Przeniosła się na powrót do rodziców, do dwóch już teraz pokojów z kuchnią. Sumę, otrzymaną przy rozstaniu, złożyła w banku. Stała się rozsądna i pracowita. W domu było teraz porządnie, ładnie, czysto. Dużo kwiatów. Budziła podziw rodziców pięknością swych negliżów, strojami, biżuterią, nawyknieniami. Byli z niej dumni. Rządziła nimi, była pierwszą w domu osobą — ale wcale nie rozpieszczoną ani kapryśną. Lubiła tylko ład, estetykę i wygodę, nie szalała już za zbytkiem.

Okazało się, że jest z natury spokojna, solidna, stworzona do zorganizowania życia domowego, do legalnej miłości. Że jest cnotliwa.

Czy łatwo przyszło jej znieść ten ciężki zawód życiowy? Płakała, ale po cichu. Została oszukana, jednak nie w całej rozciągłości zdawała sobie z tego sprawę. W postępowaniu kochanka nie widziała z góry powziętego planu, działania z premedytacją. Raczej pragnęła go usprawiedliwić. Żal żywiła tylko do jego rodziny, której zresztą nie znała wcale. Tyle przecież uczynili zabiegów, by go od niej odciągnąć i skłonić do wyjazdu — dla studiów dalszych czy dla kariery. Pamiętała, jak wiele od nich doznał przykrości. Był nazbyt słaby, by nie ulec w końcu.

Mimo doświadczenia życiowego i wrodzonego rozsądku zachowała też pewną naiwność i dobrą wiarę, która jej życie czyniła pogodnym i możliwym.

Miała młodość i urodę, nie była biedna. Optymizm rodziców działał na nią. Wiedziała, że może jeszcze wyjść za mąż.

Wobec lekkomyślnych zamiarów różnych mężczyzn, których bardzo niewielu teraz spotykała, była odporna i niezachwiana. Nie wierzyła w żaden los nadzwyczajny. Nie traciła głowy.

Małżeństwo jej z Hennertem było rezultatem swatów. Znajoma matki udzieliła jej wiadomości, że starszy subiekt u kupca z tego samego domu pragnąłby „coś założyć na siebie”, że jest trzeźwy, pracowity, sprytny, że o własnych siłach skończył jakąś szkołę. Teresa znała go z widzenia. Wiedziała, robiąc tam sprawunki, że jest zauważana i wyróżniana. Układy poszły prędko. Teresa wyszła za mąż chętnie, nie zważając na różnicę „sfery” (miała na myśli klejnot szlachecki Nutków), podobnie jak Hennert nie zważał na jej przeszłość, która nie była dlań tajemnicą.

Zaraz po ślubie wyjechali za granicę, gdzie Hennert ukończył akademię handlową, a Teresa urodziła córkę.

Po powrocie założyli sklep. Dobrobyt nie przyszedł od razu. Ale Teresa nie lękała się pracy. Przez cały dzień siedziała w kasie — zawsze miła, grzeczna, pełna spokojnej pogody.

Żyła teraz w sferze towarzyskiej, do której należała przez swe małżeństwo i której nie doceniała przedtem. Byli to wzbogaceni mieszczanie, zubożała szlachta na dorobku, kupcy, handlowcy, nawet rzemieślnicy, przeobrażający się, dzięki fortunie, w przemysłowców i fabrykantów. Wśród nazwisk, szeroko spopularyzowanych przez szyldy uliczne, znajdowały się lepsze i gorsze. Stare firmy, znaczne fortuny uważane były za arystokrację, działały na ten specjalny zmysł towarzyski, którym doznaje się dreszczu poszanowania i sensacji, ciekawości i pokrywanej ambicją zazdrości; były źródłem odrębnej stanowej kultury, specjalnej etykiety, swoistego stylu życia.

Ten świat zamknięty wystarczał sam sobie, miał swoje tradycje, ideały i przesądy. Nie „pchano się” wyżej. Małżeństwa zawierano w obrębie sfery, kombinowano majątki i uczucia. Konfekcja futrzana kojarzyła się z firmą nożowniczą, wyroby platerowane z magazynem jubilerskim. W tym zakresie robiono zarówno wielkie partie, jak mezalianse. Wrodzoną potrzebę próżności zaspokajano, rywalizując między sobą wysokością stopy życiowej, gustem przyjęć, stylem umeblowania, bogactwem strojów, niekiedy nawet biblioteką lub zbiorem obrazów.

Do wymagań swoistej etykiety należało nienoszenie biżuterii, gdy się było żoną jubilera, przesadna dyskrecja stroju, gdy się miało magazyn krawiecki lub konfekcji. Nie dawano też sobie nigdy podarunków, pochodzących z własnego sklepu.

Była tu taka sama hierarchia towarzyska, z nieodłączną emulacją1, fumami2, z wyłącznością i dumą klanu, jak wśród ziemiaństwa lub arystokracji.

Uprawiano filantropię, czytano swe nazwiska w gazetach, zapełniano teatry, sale koncertowe i kinematografy, nadawano charakter całemu obliczu stolicy. Tu była najwyższa instancja, orzekająca o powodzeniu nowej sztuki teatralnej, nowej opery, o poczytności nowej książki. Elita towarzyska, świat rodów, wielkich nazwisk, świat uczonych i znawców sztuki pływał jak małe tłuste oko na tym morzu, nawet nie wiedząc o tym, jak jest znikomy.

Solidna opinia męża, takt wrodzony i skromność Teresy, a zwłaszcza jej wdzięk osobisty, robiły jej powoli miejsce w tym świecie.

Wybuch wojny wprowadził nagłą zmianę w tym spokojnym, równym, pracowitym życiu. Hennert odstąpił sklep swemu młodszemu bratu. Wszedł teraz jako akcjonariusz do zarządu różnych przemysłowych i finansowych instytucji. Nie miał urzędu, nie miał swego biura, nie robił nic określonego. Robił pieniądze. Kupił mieszkanie z ośmiu pokoi i umeblował je z przepychem. Teresa miała teraz cenne futra i nowe, daleko piękniejsze brylanty. Tym razem nie była zdziwiona ani oszołomiona fortuną, tylko po prostu zadowolona. Kupowała srebra i kryształy, miała piękną zastawę i wykwintną bieliznę stołową, kochała się szczególnie w wyrafinowanej estetyce życia codziennego, w cichym, intymnym zbytku osobistym, urządzeniu sypialni i pokoju kąpielowego, w haftach i webie3, okrywającej puchy pościeli. Mniej wrażliwa była na przedmioty sztuki; obrazy i rzeźby w mieszkaniu Hennertów stanowiły jedynie część umeblowania.

Stara Nutkowa nie dożyła tych świetności. Nacieszywszy swe oczy spokojnym szczęściem córki i widokiem podrastającej wnuczki, padła ofiarą pierwszej epidemii wojennej.

Za to pan Nutka w miarę wzrastającego dobrobytu pił coraz lepsze trunki i czuł się doskonale. Jako zabytek szlacheckiej świetności, a ponadto jeszcze najlepszy ojciec, figurował na wszystkich przyjęciach Hennertów, otaczany nawet pewnymi szczególniejszymi honorami. Wbrew wyraźnym zastrzeżeniom interesy zięcia nie były mu tak całkowicie obce. Przeciwnie, mieszał się do nich poniekąd, a czasami brał w nich pewien, nieznaczny zresztą, udział.