5

Gondziłł na próżno czekał zapowiedzianego telefonu od Hennerta. Jego nadzieje, obudzone rozmową z panem Nutką, nie gasły jednak. Mówił sobie: „Widocznie dzisiaj nie miał czasu, na pewno zatelefonuje jutro”.

Po tygodniu jednak stracił cierpliwość i postanowił po prostu pójść do Hennerta do biura. Było mu wiadomo, w jakich godzinach przyjmuje. Uzyskał na ten czas zwolnienie od własnych zajęć i rad sam w sobie temu aktowi energii, udał się do pewnego starego pałacu, w którego pięknych salach mieścił się lokal biura.

Wszedł do rozległego, wysokiego, białego, ze stiukami przedsionka, który niedawno restaurowano. W widnym powietrzu czuć było zapach pokostu1. Wielkie schody z balustradą, rozłamane w dwie strony, prowadziły do sal na piętrze. Porucznik znał ten lokal, tu bowiem pracowała jego młodziutka siostrzenica, niedawno przybyła z Rosji córka Laterny.

Znalazł się w jasnym, szerokim korytarzu, gdzie na oknach stały kwiaty, a ściany w górze ozdobione były barwnymi nowoczesnymi freskami. Stąd szereg drzwi podwójnych o mlecznych szybach prowadził do poszczególnych urzędów.

Pod przeciwległą ścianą stały krzesła i fotele, biedermeierowskie2 mahonie. Siedział tu i spacerował tłum eleganckich osób, przygnębionych, sponiewieranych, zrównanych ze sobą losem długiego i daremnego oczekiwania. Raz po raz ktoś na boku wiódł konszachty z woźnym3. Przez uchylające się niekiedy drzwi zaglądano natrętnie do wnętrz. Każdy miał coś pilnego do załatwienia, każdy gryzł się i denerwował, każdy złorzeczył stracie czasu i — chociaż był w gromadzie — czuł się indywidualnie, osobiście dotknięty i poniżony.

Gondziłł podszedł do woźnego i z cicha, poufnie zapytał, czy nie mógłby być przyjęty przez dyrektora.

— Dziś nikogo więcej nie przyjmuje — odrzekł nieprzyjemny staruszek, nie patrząc nawet na petenta.

Gondziłł rozgniewał się. Jak to! Jego nie przyjmie! Przecież nie w swoim przychodzi interesie. Jest właśnie wezwany, zamówiony. Pan Hennert na pewno go oczekuje.

Usiłował wcisnąć woźnemu swój bilet wizytowy. Niechaj go tylko zaniesie, a dyrektor przyjmie go na pewno.

Ale staruszek był nieprzejednany. Miał zakazane wyraźnie i dla nikogo nie robi wyjątku.

— Niech pan patrzy, ile ludzi czeka — pokazał mu ruchem dłoni zebranych w korytarzu i na dalsze nalegania porucznika nawet nie odpowiadał.

Gondziłł, podobnie jak inni, poczuł się osobiście dotknięty. Znienawidził tego chama, który oto w tej sytuacji stawał się kimś ferującym wyroki, wyższym nad rzeszę inteligentów, z rezygnacją poddających się jego supremacji.

Nic tu nie było do zrobienia. Jak każdy w tym położeniu, Gondziłł pomyślał o „protekcji”. Poszedł poszukać małej Zosi Laternianki, może ona co pomoże.

W głębi korytarza rozwarły się drzwi na wielką salę, skąd dochodził głośny klekot maszyn do pisania. Zajmowała róg gmachu i miała dwie ściany, pełne okien. Przez środek szły szeregiem białe filary. Z okien płynęło słońce, przed którym trzeba było zasłaniać się roletami.

W tej sali było najprzyjemniej i najgłośniej. Pracowały tu najmłodsze i najładniejsze urzędniczki. Nad małymi stolikami pochylały się głowy o włosach ondulowanych, po ćwiekach4 biegały palce ze świecącymi paznokciami, zdobne w pierścienie. Młode kobiety miały na sobie świeże bluzki angielskiego kroju, plisowane spódniczki albo całe suknie z jasnego jedwabiu. Elegancko obute, wysoko odsłonięte nogi błyszczały pod stolikami jedwabiem pończoch, nowym lakierem pantofelków, lub ćmiły się miękkim zamszem skóry. Wiosnę czuło się tu w rumieńcach kobiet, w śmiechach niespokojnych, w ruchach swawolnych i niecierpliwych.

Ubiory nie pozostawały w jakimkolwiek stosunku do zarobków. Urzędniczki były to po części mężatki, utrzymywane przez mężów i dorabiające sobie w tych ciężkich czasach na stroje. Te posiadały tutaj własny świat małych spraw i żywych zainteresowań, wyrabiający poczucie niezależności i psujący harmonię wnętrz rodzinnych. Było też kilka rozwódek i mnóstwo dziewcząt mających jednego i wielu kochanków. Czernione oczy i karminowane usta nie raziły tutaj nikogo. Miano wspólnych znajomych mężczyzn, umawiano się na wspólne kolacje i kinematografy, pokazywano sobie otrzymane w prezencie biżuterie, pośredniczono nawzajem w kupowaniu używanych bucików, płaszczy, kostiumów. Młodziutkie mężatki całowały się i były na ty z dziewczętami, które wcale nie zadawały sobie trudu, by ukryć swój sposób życia. Tutaj — na gruncie niezależnej pracy — zacierały się różnice światów, upadały przesądy.

Praca szła tu najmniej sprawnie z całego biura. Czasami wybuchała burza. Naczelnik kancelarii wpadał niespodziewanie i podniesionym głosem, w surowych słowach wyrażał swe niezadowolenie. Kobiety dostawały wypieków, dąsały się, milczały. Najbardziej leniwe otrzymywały dymisję. Przez parę dni pracowano lepiej. Ale nastrój całej sali nie zmieniał się nigdy.

Urzędnicy z innych sal wchodzili tam z ożywieniem i ciekawością, niosąc papiery do przepisywania. Dyktując, pochylali się nisko nad pachnącymi włosami daktylografek5, żartowali i przekomarzali się między wierszami. One odpowiadały z kokieterią leniwą, bez przekonania; urzędnicy byli niebogaci, mieli rodziny i obowiązki. Nie to była ich sfera, nie warto się tu było fatygować.

Wyjątki robiło się jednak — gdy był to który z szefów, ludzi wybitnych, wpływowych, lub jeden z paru paniczów, sposobiących się do dalszych służb dyplomatycznych, do wysokiej kariery państwowej. Był między nimi młody magnat, raczący trudzić się przekładami depesz, piękny, zepsuty i leniwy, był mały hrabia — pedant pracowity i surowy. Gdy wchodził który z nich, jaśniej robiło się w sali, gwar wzrastał, wybuchały śmiechy i zaczepki. Cały świat możliwości zaczynał się w tej sali maszyn, wszystko było dostępne i łatwe.

I Gondziłł nie bez miłego wzruszenia wstąpił w tę atmosferę. Z dyskrecją zatrzymał się u progu. Szukał między pracownicami swej siostrzenicy, ale nie mógł jej dostrzec na zwykłym miejscu. Blisko stojąca bezczynnie młoda osoba spytała, czego by sobie życzył.

— Panna Laternianka? Nie, nie ma jej już drugi dzień. Podobno jest chora.

Nie darzyło się Gondziłłowi. Zawrócił i na powrót wyszedł na korytarz, pełen wciąż tej samej rzeszy wyczekujących. Nagle zatrzymał się, zdumiony i zaskoczony bardziej niż uradowany; drzwi od gabinetu Hennerta rozwarły się i wyszła stamtąd — ona!

Na pewno ona — ta sama Elżbieta Sasinówna, którą pokazał mu Omski. Szła teraz w jego stronę — szczupła i wysoka, z nagim czołem i czarnymi oczami — jakaż ładna! Szła z pękiem cienkich papierów w ręce, nawet w tym zniechęconym tłumie robiąc wrażenie. Papiery, trzymane za jeden róg, rozwiewały się z szelestem od jej żywego chodu. Spojrzała, przechodząc; zobaczyła Gondziłła i, przypominając sobie może jego zachwyt z ulicy, lekko się uśmiechnęła.

Smagnięty biczem decyzji nagłej, zwrócił się do niej z ukłonem:

— Pani wybaczy, że się ośmielam. Gondziłł jestem. Pani wyszła z gabinetu dyrektora, a ja właśnie staram się tam wejść na próżno. Czy nie mógłbym prosić o pomoc, o protekcję? Taka pilna sprawa!

Gondziłłowi naprawdę wydawała się w tej chwili niecierpiąca zwłoki.

— Do dyrektora? Ho, ho, to pan musi poczekać parę dni albo tydzień. Może który referent... Tu się trzeba zapisywać jak do samego ministra!

Śmiała się. Widział jej usta prześliczne i białe zęby. Brylanty kolczyków świeciły przy śniadej twarzy i ciemnych rumieńcach.

Stał bezradny i patrzył na nią. Z najwyższym rozczuleniem zauważył, że paluszki, w których trzymała trzepocące się papiery, uwalane były fioletową farbą kalki.

— Niechaj pan zapisze swoje nazwisko, to będzie najlepiej — powiedziała jeszcze, uśmiechając się ciągle.

Była w pysznym humorze albo po prostu śmiała się z niego — tak przypuszczał. I to go ośmieliło.

— Ja tu mam siostrzenicę, maszynistkę, Zosię Laterniankę — usiłował nawiązać nowe nici konwersacji.

— Ach, wiem! Taka mizerna blondynka...

— Powiedziano mi, że jest chora. Czy naprawdę jest chora, nie wie pani?

Piękna panna śmiała się bez ceremonii.

— Nie, doprawdy tego nie wiem, panie poruczniku.

Przeprosił ją i podziękował jej. Ukłonił się, a ona podała mu rękę. Byli więc znajomymi! Jakże się cieszył.

— Pan często się widuje z pułkownikiem Omskim? — nagle spytała, patrząc mu w twarz wielkimi oczami, pełnymi figlarnych błysków.

Gondziłł po prostu się zaczerwienił, co było szczególnie ujmujące przy jego siwiejących włosach.

— Ja? — bąknął, zaskoczony tą aluzją do ich pierwszego spotkania.

— Och, to bardzo niebezpieczny człowiek — dodała.

Odeszła prędko, z szelestem swoich papierów, kiwnąwszy mu głową parę razy jak dobremu znajomemu. Gondziłł wyszedł z gmachu, nie zapisując nigdzie swego nazwiska. Zapomniał, po co tam wszedł. Był dziwnie odurzony tym spotkaniem, pełen szybkich myśli, płoszących się nawzajem i jedna drugą za sobą wlokących.

Wiedział, czuł to, że na tym się nie skończy. Takie wrażenie nigdy nie zawodzi. Coś musi stać się pomiędzy nią a nim! Tak myśląc, zarazem nie robił sobie wielkich nadziei. Nie miał złudzeń co do siebie.

Przypomniał sobie słowa Omskiego: „Ona nie jest taka, żeby tak zupełnie bez ceremonii”. Wszystko razem zdawało się świadczyć, że tak wiele ceremonii jednak nie trzeba. Lub może raczej, że tym, czego trzeba, nie są ceremonie.

Gondziłł nie miewał dużego szacunku dla kobiet, które mu się podobały. Byłoby to nawet zabawne w jego wieku i przy jego powierzchowności. Szacunek pozostawiał tylko dla żony — i to pomimo, że horyzont jej zainteresowań był tak szczupły.

„Skąd to pytanie o Omskiego?”, pomyślał nagle. „Więc jednak jest nim zainteresowana?”.

Pamiętał, że gdy zadawała mu to pytanie, miała głowę leciutko w tył odchyloną i patrzyła na niego zupełnie z góry. Ach, jakaż była ładna i ile miała wdzięku.

Postanowił sobie pójść do Zosi Laternianki i dowiedzieć się o jej zdrowie. Ściśle mówiąc jednak, nie wiedział nawet, gdzie mieszkała. Szukał sposobu zbliżenia, czegoś takiego, co by ułatwiło pierwsze kroki.

Tymczasem jednak znajdował się na ulicy w porze wcześniejszej niż zwykle, w dzień pogodny i niewątpliwie już wiosenny. Do domu było jeszcze za wcześnie. Zresztą nic go tam nie ciągnęło. Przez cały ubiegły tydzień był groźnym i wzorowym ojcem rodziny. Jadł obiady w domu, gniewał się na żonę i dzieci, był przepracowany, miał głowę pełną swoich kłopotów i nie życzył sobie, by mu ją zawracano. Natomiast wrażenia dzisiaj przeżyte i miłe, krzewiące się ponad nimi rojenia nie nastrajały go wcale na ton życia rodzinnego.

Jak zwykle w takich okolicznościach, poczuł nagle, że trzeba iść gdzieś coś wypić.

Był pewien, że wszędzie spotka jakichś przyjaciół i wszędzie będzie mile widziany, jako chłop zacny i kompan doskonały. Wiedziano o nim przecież, że nie odmówi nigdy, że jest zawsze gotowy i niezawodny. Gondziłł lubił ową specjalną popularność, która rodzi się z braterstwa przy kieliszku, owe przyjaźni nagłe, niczym nieuzasadnione, oparte na jakimś zaufaniu bez granic, a niezobowiązujące do niczego już za miesiąc albo nazajutrz. Gdy tacy przyjaciele spotkają się kiedyś znowu w pobliżu możliwości picia — możliwości zachodzącej, ściśle mówiąc, wszędzie — ich przyjaźń odradza się nagle, podjęta zostaje w tym samym miejscu, w którym przerwana była przez wytrzeźwienie. Tak wytwarza się pewne odmienne, stałe życie o ciągłości przerywanej, ale bynajmniej przez to nienaruszanej, dające się w każdej chwili wskrzesić w całej pełni i radości. Gondziłł żył duszą, sercem i wyobraźnią w tym szczególnym powietrzu, które się rodzi z oparów alkoholu, w tym świecie, gdzie każdy był życzliwy, a najtrudniejsze projekty dały się urzeczywistnić, gdzie zacierały się niesprawiedliwe różnice życiowe, antagonizmy i dystanse.

Wszystko inne było jawą, żywiołem opornym i niechętnym. Tam pewne czyny pociągały za sobą pewne przewidziane konsekwencje; dzieci chorowały, żona chciała pieniędzy, długi waliły się na głowę, awanse i ordery rozdawano niesprawiedliwie, wszystko zawsze szło źle i coraz gorzej...

Życie było zbyt trudne, by je całe naprawić, by uczynić je radosnym i beztroskim. A tamto — czekało zawsze dobroduszne, życzliwe, rade z serca. Wystarczyło w dobrym towarzystwie stanąć wespół przed bufetem baru.

Tak uczynili Gondziłł, spotkawszy na swej drodze majora Bielskiego. Odnaleźli się momentalnie w tym postanowieniu, jak wyznawcy jednego kultu, zjednoczeni wspólną formułą wyznania wiary. Nawet nie było wiadomo, od kogo wyszła propozycja, kto kogo poprosił; fundowali sobie nawzajem, zaciekając się w hojności, nie znając miary w chęci oddania ostatniej koszuli dla przyjaciela. Gdy Gondziłł protestował, major uspokajał go, mówiąc:

— Wczoraj sprzedałem fortepian.

Był to bowiem ten sam major, który sprzedawał meble, by mieć za co posyłać synów do szkoły.

Gondziłł tedy ustępował i przyjmował nową kolejkę.

Opuściwszy ten bar, udali się do innego lokalu na obiad. Tam zastali zebrane przy paru zestawionych stołach liczne grono przyjaciół i byli przyjęci w ich poczet z otwartymi rękami. Na kolację przenieśli się już do oddzielnego gabinetu. Wreszcie, zaproszeni najserdeczniej przez jednego z kolegów, którego żona tego dnia właśnie wyjechała, poszli jeszcze do niego na czarną kawę i karty. Tam przepędzili w doskonałym nastroju resztę nocy, a major przegrał dwie trzecie swego fortepianu.

Gondziłł natomiast „był wygrany”. W ogóle tego wieczora silnych doświadczył wrażeń. Była chwila, że trzymał w swych objęciach pijanego jak bela generała, którego nazwiska nawet nie znał; dygnitarz ten w ogóle miał słabą głowę i tracił już przytomność, gdy Gondziłł czuł się jeszcze mocny jak lew. Był to moment cudowny. Gondziłł uczuwał tkliwość dla spitego starca, rzewność jakąś synowską — i zarazem miał świadomość upajającą swej wyższości, swej łaskawej opieki nad tym potentatem6, swej protekcji. Oto osłania go sobą od zeł świata, od nogi stołu, o którą runąć może skronią, od podłogi, na którą za wszelką cenę chce się zwalić. Oto wiedzie go tkliwie ku kanapie, składa pieczołowicie, miłośnie jak skarb.

Gondziłł doznawał szczególnego podniesienia ducha, przeżywając te chwile; miał wrażenie jakiejś zawrotnej wysokości. Coś ważnego się działo, coś takiego, że odtąd wszystko musi się zmienić, że odtąd zacznie się nowe życie.

Nad ranem sam odwiózł generała do domu. Dyskretnie wprowadzał go po schodach kuchennych, w półmroku wydawał polecenia nieznanej służbie. Dbał, by go rozebrano, ułożono do snu, napojono czarną kawą.

Było jasno, gdy wracał do siebie. Ulicami śpiącego jeszcze miasta jechał tak — chudymi końmi i wytartym powozem generała — upojony dobrym winem, chłodzony wietrzykiem wiosennym, pogodny i wszystkim życzliwy.

W tych staraniach i zachwytach Gondziłła godna uwagi była ich całkowita bezinteresowność, szczytne samozaparcie. Podobne bowiem momenty porozumień i spoufaleń, wszystkie wysokie znajomości i przyjaźni nie przynosiły mu nic dobrego w jego życiu osobistym i służbowym, w świecie ponurej jawy. Wręcz przeciwnie. Z chwilą wytrzeźwienia nic nie było obowiązujące. Dystanse stawały się jeszcze większe i surowiej przestrzegane, awanse zaś i odznaczenia nadal rozdawano niesprawiedliwie.

Gdy wkrótce po tym miłym powrocie rozmiękły i kwaśny, z głową bardzo pełną swoich kłopotów „orał za wszystkich” w posępnym lokalu biurowym, nagle wezwano go do telefonu. Podniósł się ciężko, bez wiary, by to miało oznaczać coś pomyślnego.

Wbrew przewidywaniom był to tym razem telefon oczekiwany. Nie Hennert jednak mówił, tylko w jego imieniu — pan Nutka.

Wyjaśniał mianowicie w słowach uprzejmych, że Hennert nie chciał trudzić go do siebie do ministerstwa, gdyż tam oblegany jest przez interesantów, czekających swojej kolei. Że nie chciał zabierać mu cennego czasu.

— Niechaj się pan wybierze po prostu którego dnia do nich, do mieszkania, na małą pogawędkę. Zawsze go pan zastanie o szóstej.

Gondziłł przyrzekł i podziękował. Ale był trochę zdziwiony. Tyle zapowiedzi, uprzejmości i gadania, a dotąd nic określonego. Pan Nutka nie oznaczył nawet dnia — i Gondziłł nie był zdecydowany, jak ma postąpić.

Jednak zaraz nazajutrz zatelefonował sam Hennert. Może to tak wydawało się przez telefon, ale w zaproszeniu Hennerta nie było ani uprzejmości, ani nawet grzeczności, tylko chłodny, urzędowy ton wezwania.

— Proszę na dziś o szóstej. Czy mogę liczyć?

Gondziłł odpowiedział bez namysłu, że przyjdzie niezawodnie.

W tonie Hennerta nie uraziło go nic. Uważał go za całkiem naturalny, szło o interesy. Już prędzej dziwne były usiłowania Nutki, który pragnął jakby nadać wszystkiemu charakter towarzyski.

Gdy jednak Gondziłł stawił się dnia tego o oznaczonej porze u Hennerta, doznał nowej niespodzianki.

We wspaniałym, ciężkim i mrocznym gabinecie zastał bowiem prócz pana domu jeszcze kogoś trzeciego. Na stole zaś, okrytym białą, przezroczystą od haftów serwetą, ujrzał przybór do kawy, dwie butelki i nawet jakieś słodycze — wszystko oprawne w nadzwyczaj wykwintne połyski sreber i kryształów. Miała to więc jednakże być „mała pogawędka...”.

Gondziłł wypowiedział tylko parę niezbędnych, serdecznych słów powitania, zasiadł wygodnie na miejscu wskazanym, przyjął i zapalił cygaro, i spokojnie czekał, co mu powiedzą.

Od razu poczuł się rozkosznie w tej atmosferze — zatopiony po pachy w fotelu, opleciony pasmami najwonniejszego dymu, pełen radości wobec wszystkiego, co oglądał. „No, no, ten Hennert”, myślał sobie z podziwem i najgłębszą życzliwością.

Ten właśnie Hennert stał cokolwiek z boku, po drugiej stronie stołu, i własnoręcznie z maszynki nalewał kawę dla Gondziłła (dwie nalane filiżanki już przedtem stały na stole). Był to człowiek niewysoki, czysty i wyświeżony, o twarzy gładkiej i nagiej — z małym ledwie zaznaczeniem wąsów już siwiejących. Zresztą był cały pełny w miarę, gładki, zaokrąglony, przyjemny oczom. Bił od niego ten glanc7, który się „puszcza” od dobrego wiktu, wygodnego łóżka, pierwszorzędnego krawca, biegłego fryzjera — ten glanc, który jest jakby lekkim powleczeniem pieniędzmi.

W przeciwieństwie do niego ów nieznajomy pan był niepozorny, zmięty, ogorzały. Chociaż nie starszy ponad lat pięćdziesiąt, miał twarz całą w bruzdach i fałdach, a barki zgarbione, jakby przywalone ciężarem troski. Ręce wielkie, kościste i czerwone, zaplótł mocno na kolanie. Z miękkiego, barwnego kołnierzyka wychodziła szyja żylasta i długa. Wymowę miał cudzoziemską lub może tylko kresową. Zresztą po przywitaniu się z Gondziłłem milczał teraz, podobnie jak on — z cygarem w czarnych i nie wszystkich zębach.

Mówił tylko Hennert. Gładkość i przyjemna okrągłość, tak ujmująca w jego powierzchowności, cechowała również jego sposób mówienia. Gondziłł słuchał uważnie, ale na razie niewiele jeszcze rozumiał. Niezwykle dobremu samopoczuciu i w ogóle porze poobiedniej przypisywał swój brak bystrości umysłu. Rozkoszne lenistwo myśli pozwoliło mu zaledwie tyle zmiarkować, że mimo czarnej kawy i obecności osoby trzeciej idzie jednak o interesy. Mianowicie o drzewo na Kresach8 czy na Pomorzu9, a także — z jakichś względów — o „przyjaciela” jego, pułkownika Omskiego, lub przynajmniej majora Bielskiego.

Gdy w przemówieniu Hennerta nastała chwila przerwy pytającej, Gondziłł uznał, że coś należy powiedzieć. Nie bacząc, że może mu to zaszkodzić w oczach tych panów, wyjawił dobrodusznie:

— W interesach zawsze byłem do niczego. Nic się na tym nie rozumiem. I prędzej zrobię głupstwo, niż dopomogę.

To wyznanie nie zaszkodziło mu widocznie. Hennert nawet się nie uśmiechnął i mówił dalej w tym samym duchu, bliżej tylko wchodząc w szczegóły i starając się jaśniej tłumaczyć. Właściwe podanie mianowicie było już złożone, gdzie należy. Teraz idzie tylko o zainteresowanie tą sprawą odpowiednich sfer wojskowych. Wystarczy, aby inicjatywa wyszła od Gondziłła, a cały projekt przedstawia się prosto...

W pewnej chwili Gondziłł usłyszał nazwisko „Sasin”.

Natychmiast podniósł głowę, bokiem popatrzył na milczącego pana. Poprawił się w fotelu.

Więc to jest pan Sasin! Przy zapoznaniu, jak zwykle, nie posłyszał był wcale nazwiska. Cóż za szczególne zrządzenie! Byłżeby to jej ojciec?

Jasno już teraz i wyraźnie słyszał, że pan Sasin całe życie pracował w leśnictwie, że zna tę gałąź gospodarstwa i przemysłu jak mało kto na tutejszym gruncie. Pragnąłby tedy swą wiedzę i doświadczenie ofiarować — oddać na usługi — dla dobra kraju... Zwłaszcza, że stracił cały warsztat pracy i wraz z rodziną — jak tylu innych obywateli — znalazł się oto tutaj, bez środków, bez stosunków. Pragnąłby gorąco — ale jest nieznany, potrzebuje poparcia i nawet zachęty...

Gondziłł gotów był już z całego serca udzielić mu jednego i drugiego. Tak gorąco interesował się jego losem! Przejął się do żywego stratami, jakie wskutek wojny poniósł pan Sasin i jego rodzina. Jego rodzina!

Trapił się tylko, czy aby potrafi być mu użyteczny. Ale ani dyrektor Hennert, ani pan Sasin nie podzielali tych jego wątpliwości. Obaj uważali, że byle tylko zechciał, potrafi z pewnością.

Od Hennerta, którego rola właściwie już się skończyła, wyszli razem i Gondziłł z całą prostotą zaprosił nowego znajomego do Edenu, na skromną kolację, utrzymywał bowiem, że najlepiej o interesach mówi się przy kieliszku.