6

Profesor Laterna wyszedł z sali wykładowej na jasny, boży świat. Czarne wrony przeleciały wesoło przez niebieskie niebo i ostrożnie usiadły na niskim dachu. Jakieś gałęzie zaświeciły do słońca dużymi, lepkimi pąkami. Była wiosna i była pogoda.

Profesor radował się wszystkiemu. Zdjęty kapelusz niósł w ręku, a wiatr ciepły poruszał siwym puszkiem na jego głowie niby futerkiem szynszyli. Wracał z wykładu. Był jeszcze całkowicie przejęty rozkoszą nauczania.

Oto przez godzinę mówił — i miał przed sobą rozwarte, słuchające oczy młodości. Powierzał im najtajniejsze sekrety swych dociekań, najbardziej intymne szczegóły stosunku swej myśli do świata. Nie taił nic i niczego nie skąpił. Poszukiwał tylko wyrazów, najlepiej przylegających do treści, formuł jedynych, co by objęły sobą i całkowicie zamknęły kształt myśli. Przyznawał się do swych gorzkich zawstydzeń i rezygnacji, zarówno jak do najświetniejszych zdobyczy. Wyjawiał bez wahania istnienie owych skarbów — i oto stawały się oczywiste, dostępne, jawne; stawały się obiektywne.

Oddawał je, te swoje bogactwa, pełną dłonią, oddawał je, wygarniał z samego dna — i bynajmniej ich przez to nie tracił.

Uderzyła go jeszcze raz tak żywo dziwna sprawa, że oto istnieją wartości, którymi można dzielić się do woli bez umniejszenia ilości ich ani ceny. Przecież to jest codzienny cud, niedziwiący nikogo, cud mnożenia się jednej ryby i jednej bułki1 chleba pośród rzeszy wyznawców Chrystusa.

Nigdy jeszcze tak silnie tego nie pomyślał. Było mu, jakby naprawdę uczynił odkrycie.

Bo mówiono o nim, że kocha młodzież, że zachował entuzjazm dla nauki, że ma dar jasnego wykładu. A to wszystko było to właśnie: dawał z siebie rzecz najcenniejszą — i miał ją dalej, miał ją zawsze, i wciąż jeszcze na nowo mógł ją dać.

Ważność tego odkrycia — czy tylko sformułowania — wydała mu się nieobjęta. Myślał, że w takiej chwili powinno się biec w podskokach tanecznych przez słoneczną ulicę, w zielonym wieńcu na siwej głowie.

Zapragnął gorąco podzielić z kimś tę radość, opowiedzieć dziwną nowinę i dokładnie ją wyjaśnić. Komuś, kto by nie tylko zrozumiał, ale pojął uczuciem, przeżył wespół i głęboko. Nikogo znajomego jednak nie było na gwarnej ulicy.

Więc szedł dalej i myślał, że biologicznym źródłem tej głębokiej radości nauczania jest przerost instynktu rodzicielskiego, chęć pierwotnego ojca rodziny, aby zasób cenny własnych doświadczeń przekazać młodemu pokoleniu. Z równą rozkoszą byłby był zapewne pouczał niegdyś, jak się sporządza łuk i zatruwa strzałę.

Tę transmisję uczuć ojcowskich na pedagogiczne ułatwiały profesorowi okoliczności. Los zrządził, że własne jego dzieci wychowywały się z dala od niego, jedynie pod kierunkiem matki, kobiety szlachetnej, lecz do zadania tego niedorosłej, ponadto zaś słabowitej i często chorej. Najmłodszej zaś córki wcale nie znał, umarła na obczyźnie na krótko przed śmiercią matki. Starszą, Zosię, i syna, Andrzeja, dopiero niedawno zobaczył po raz pierwszy po latach blisko jedenastu. Byli inni, niż oczekiwał, i nie od razu udało mu się pozyskać ich zaufanie. Syn, zarażony wschodnimi nowinkami, nie szukał porozumienia z ojcem; córka była wątła, nieśmiała, niemogąca jakby otrząsnąć się z przygnębiającego wpływu różnych okropności, które przed powrotem do kraju na własne oczy oglądała.

Korzystając z wolnych paru godzin, Laterna postanowił odwiedzić córkę. Od Gondziłła słyszał, że jest chora — i ta wiadomość sprawiła mu niepokój. Czyżby odzywała się już w tym dziecku choroba matki?

Jednakże mały pokoik Zosi stał pusty. Andrzeja również nie było w domu.

Poszedł tedy do Gondziłłów, którzy niedaleko stąd mieszkali. Wiedział, że Gondziłłowa odwiedzała siostrzenicę podczas choroby codziennie. Pragnął podziękować jej za to, dowiedzieć się bliższych szczegółów, w ogóle ją zobaczyć. Od dawna byli w przyjaźni. Laterna mógł nie być u Bini Gondziłłowej przez parę miesięcy, ale gdy już przyszedł, czuł się tak, jakby się wczoraj rozstali.

Lubił ją szczerze za miłe usposobienie i pogodny stosunek do życia. Nieraz nawet dziwił się jej wesołości. Miał też słabość do starszego chłopca Gondziłłów, Konrada.

Wszedł przez kuchnię, gdyż nie można było inaczej. Na sznurkach, w poprzek przeciągniętych, suszyła się jak zwykle bielizna. Tym razem były to same wielkie sztuki: prześcieradła, podpinki, obrusy. Laterna przeszedł, roztropnie pochylając głowę, nie uniknął jednak wilgotnych muśnięć i pogłaskań — tylko nie obudziło to w nim zniecierpliwienia jak w Gondzille. Binia bowiem wyjaśniła mu już dawniej, że ponieważ pierze sama, woli to robić często i po trochu, by się nie nazbierało za dużo. A na strychu nie wiesza bielizny nigdy w obawie przed złodziejami. Ta motywacja wydała się logicznemu poczuciu Laterny wystarczająca, dla Gondziłła jednak pozostała na zawsze głupim gadaniem.

Binię zastał Laterna przy kuchni, zajętą warzeniem strawy dla męża i dzieci. Wiedział od niej różne malutkie szczegóły i tajemnice, tyczące tych spraw, i jako smakoszowi nie były mu one obojętne. Rozpiął palto, usiadł na zydlu2 pod oknem, gdzie zrobił mu miejsce młody żołnierzyk, obierający tam ziemniaki, i z kapeluszem w ręku wiódł rozmowę z bratową, patrząc na nią życzliwie przez mokre ząbki najbliżej wiszącego prześcieradła.

Dowiedział się, że Zosia jest już zdrowa i od dwóch dni chodzi do biura. Ale było niedobrze i Andrzej parę razy wzywał doktora.

Laterna się zdziwił, że też go nie zawiadomiono.

Owszem, Julek obiecał mu powiedzieć. Zresztą wszystko przeszło dość prędko. Były to jakieś zawikłania nerkowe i właśnie obawiano się, że może na podkładzie tuberkulicznym.

Laternę przykro to uderzyło. Ale czy wyzdrowiała zupełnie? No tak, musi tylko zachowywać odpowiednią dietę.

Gondziłłowa, rozmawiając, nie odrywała się od swego zajęcia. Powiedziała Laternie, że jest szczęśliwa, odkąd sama przerobiła sobie piec w kuchni.

— Bardzo prosto — odpowiedziała, gdy się zdziwił. — Stanisław przyniósł mi gliny i parę nowych cegieł. Ruszt był za nisko, trzeba go było podnieść, bo marnowało się masę węgla i garnki musiały być zawsze głęboko wpuszczone. A teraz wszystkie stoją na wierzchu, prawie nic się nie kopcą i cały obiad można ugotować przy paru kawałkach.

Jakże się radowała, mówiąc to. Laterna, zainteresowany, powstał w całej swej wielkości i podszedł do płyty. Binia pokazywała mu czyste garnki i rondle. Musiał koniecznie zajrzeć w otwór fajerki, buchający żarem, i sam się przekonać, jak wysoko jest teraz ruszt.

— I w piecyku też piecze się daleko lepiej.

Laterna zajrzał i tutaj. Czynił to bez żadnego poświęcenia. Nie uznawał, aby rzeczy drobne nie były ważne. Przeciwnie. Radość jest wszędzie, gdy coś idzie dobrze, gdy jest rozumnie pomyślane i wykonane dokładnie.

Binia przesunęła coś, coś nakryła, podniosła jakąś pokrywkę, spod której buchnęła miła woń duszonej z włoszczyzną i grzybami wołowej pieczeni, potrząsnęła rondlem, nakryła go znowu i powiedziała:

— Teraz możemy pójść do pokoju. Stanisław nastawi ziemniaki i obiad będzie gotowy. Profesor zje z nami, prawda?

Zarówno jak mąż, nazywała szwagra profesorem z uwagi na różnicę wieku.

Weszli do najuboższych dwóch pokoików i zaraz Laterna pomyślał: „Jak tu jest ładnie i dobrze. Jak wiele i rozumnie czyni ta kobieta, by to osiągnąć. I robi to tak po prostu, jak ptak potrząsa ogonem, skacze i ćwierka”.

Widoczne było, że jest szczęśliwa. Miała te swoje cichutkie rozkosze domowe, które były niejako bezpieczne, w które życie nie mogło ugodzić.

Sposób, w jaki lubiła czystość, był już namiętnością. Nie tylko nie znosiła brudu i nieporządku, ale ład wprawiał ją w stan niezakłóconej pogody.

Jedynie Gondziłł opierał się w tej mierze promieniowaniu żony. Całe otoczenie, wygląd kuchni i mieszkania, ubranka dzieci, ich buzie i ręce, nawet żołnierska kurtka służącego uderzały czystością.

Mały Konrad na widok olbrzymiego wuja zbliżył się odważnie, by go przywitać i zarazem mu zakomunikować, że jak byli dziś rano z Binią na spacerze, to widzieli wielbłąda. I że wielbłąd, nawet jak się gniewa, to jest łagodny, tylko pluje.

Ten Konrad był ulubieńcem Laterny dla wyraźnie zarysowanego charakteru i niefrasobliwego humoru.

Za to drugi, blady, tłusty i nieśmiały Wituś, nie zechciał ani na krok odejść od wielkiego konia na biegunach, zrobionego z dwóch desek przez Stanisława i pomalowanego przez Binię. Koń ten miał tę wadę, że z przodu i z tyłu wcale nie było go widać, za to z boków wyglądał jak prawdziwy.

Cichy i poważny Stanisław w ogóle grał dużą rolę w tym domu. On to umiał zrobić z prostej deski stół, półkę, krzesło, a nawet małe łóżko. Wszystko to później Binia malowała białą farbą i żałowała, że nie może polakierować. Ale to wypadłoby za drogo.

— Co ty myślisz o Andrzeju? — zapytał Binię Laterna.

— O Andrzeju... — I Binia pomyślała. — On jest bardzo dobry brat.

— Tak. — Laterna potrząsnął głową. — To nie ulega wątpliwości. On przecież Zosię prawie wychował, nie rozstawał się z nią od śmierci matki. Ale poza tym, on sam, czy nie wydaje ci się dziwny?

Binia znowu pomyślała.

— On ją bardzo, bardzo kocha. Więc widocznie jest dobry. Ale rzeczywiście nie widziałam człowieka tak... — tu zawahała się — tak niemiłego.

— Prawda? — potwierdził Laterna i uśmiechnął się.

— Bo inni także wracają stamtąd — ciągnęła Binia — a przecież nie wyglądają aż tak...

Laterna milczał, kołysząc na kolanie małego Konrada.

— Czy profesor się nim martwi?

— Nie, dlaczego. On mnie ogromnie zaciekawia.

W czasie tej rozmowy rozesłała na stole obrus i ustawiła talerze. Rozumiało się samo przez się, że profesor zje z nimi obiad. Nie protestował. Ponieważ nigdzie nie jadał stale, więc było mu to zupełnie wszystko jedno.

— O, tatuś już się gniewa — rzekł nagle Konrad i zsunął się z kolan Laterny.

Istotnie, w kuchni słychać było jakiś hałas.

— To Julek! — ucieszyła się i spłoszyła zarazem Binia.

Gondziłł wpadł do pokoju, gniewny i fukający. Jednak na widok Laterny rozpromienił się w jednej chwili.

— Profesor kochany! — grzmiał, ściskając gościa w objęciach i kipiąc radością. — To doskonale się składa. Wczoraj widziałem się z pułkownikiem Omskim. Umówiliśmy się na jutro, na konkursy. Profesor naturalnie wybierze się na konkursy. Obowiązek, obowiązek! Ze względu na cel i w ogóle.

Szło o konkursy hippiczne, urządzane przez oficerów na wdowy i sieroty po poległych. Będą wszyscy znajomi, różne figury... Laterny nie trzeba było długo namawiać.

Gondziłł nie przywitał się wcale z żoną ani z chłopcami, którzy siedzieli już naprzeciw siebie przy małym stoliku na dwóch ławeczkach i grzecznie, zupełnie jednakowo, czekali na obiad — tworząc razem, każdy z łyżką w ręku, jakby symetryczną dziecinną zabawkę.

Przy obiedzie Gondziłł opowiedział profesorowi nową plotkę. Udało mu się mianowicie dociec, że pułkownik Omski jest zaręczony.

— Mówił ci to sam? — spytał Laterna.

— Nigdy w życiu! — oburzył się tamten, gdyż to pomniejszałoby niezmiernie jego zasługę. — Wiem to zupełnie z innego źródła — tu roześmiał się wstydliwie. — Z najpewniejszego.

Okazało się mianowicie, że Omski jest zaręczony już od paru lat i bardzo się z tym tai. To mu nadaje ów tajemniczy charme3 i tłumaczy nieczułość na wszelkie pokusy. Panna pochodzi ze sfery prawie, prawie arystokratycznej, niedawno jeszcze była bogata, a dziś jest ubogą sierotą i pracuje. Więc jakby miłość szlachetnego młodzieńca... Podobno nie jest ładna ani nic takiego... Zresztą w tych dniach mają ją Gondziłłowi pokazać.

— Ale któż ci to mówił? — domagał się jakiejś ścisłości Laterna.

Na tym punkcie jednak Gondziłł był nieprzejednany. Wykręcał się żartami, ale w jego zawstydzeniu taiło się też nieco chluby. Wiadomość tę powziął bowiem od uroczej Elżbiety Sasinówny.

Stanisław wnosił dania — pełen uwagi i skupienia, pamiętający przestrogi i pouczenia Gondziłłowej jak kanony wyznania wiary. Ona zaś, uśmiechnięta i baczna, nalewała, dzieliła, częstowała, zadowolona, że tym razem Julek się nie spóźnił i przynajmniej zje obiad, który nie zdążył się przestać.