7

W ową niedzielę wszyscy wybierali się na konkursy. Pogoda dopisała ciepła i słoneczna.

Pan Nutka był na śniadaniu u Hennertów, z którymi miał wybrać się razem. Drobny, suchy, siwy, w lśniącej bieliźnie i nieposzlakowanym stroju, robił nawet na tym tle bogatym jak najlepsze wrażenie. Istotnie, trzymał się jeszcze bardzo dobrze — dumny ze swego szlachectwa, chlubiący się wiekiem sędziwym i czystą przeszłością. W ostatnich czasach ujawniło się ponadto, że brał był udział w powstaniu — zresztą niejasny i może niezupełnie czynny. Wspominał też, że w mieszkaniu jego robiono kiedyś rewizję; pan Nutka w tej okoliczności zachował był przytomność umysłu i tyle taktu, że w kozi róg zapędził intruzów. Domowi znali to opowiadanie. I nie raziło nikogo, gdy w szczegółach ulegało ono niekiedy drobnym zmianom.

Łaskawy i hojny dla służby, uprzedzający dla gości, pan Nutka czuł się w domu córki jak u siebie. Z zięciem miewał krótkie konferencje na osobności i z gabinetu jego wychodził ożywiony, pełen swobodnego, protekcjonalnego humoru. Zdawał się mieć poczucie, że przyszło mu ot — skromnemu i niepozornemu — odgrywać rolę nie byle jaką, ale nie widzi potrzeby komukolwiek z tego się zwierzać.

Każdy nowo nabyty przedmiot sztuki, umeblowania czy zbytku musiał pierwszy obejrzeć, zaaprobować albo wyrozumiale zganić. W rozmowach z zięciem i córką pieścił się brzmieniem wysokich sum, które stały się w tym czasie powojennym jednostkami codziennego obiegu. Spadek waluty sprawiał mu szczególną przyjemność tą właśnie zawrotną, upajającą wysokością liczb. U „młodych” miał teren do doznawania tych wzruszeń i manifestowania swej pańskości. „Kupiłeś to za bezcen... Ależ to za darmo!”, mówił do zięcia, gdy ten pokazywał mu nowy sprzęt, srebro czy klejnot.

Szczególną sympatią darzył wnuczkę, „małą” Wandę, która zresztą była wyższa o głowę od dziadka i miała już swoje własne, rozgałęzione stosunki w świecie internacjonalnym i sportowym. Na konkursy wybierała się jako „miłośniczka koni i oficerów”.

W śniadaniu brał udział, oprócz rodziny, jeden z „cudzoziemców Wandy”. Był to bardzo młodo wyglądający trzydziestoletni Anglik, mówiący z cicha, łagodny i zawsze poważny. Miał usta jak wiśnie, twarz pełną i różową, a oczy intensywnie niebieskie, patrzące niewinnie jak u dziewczyny.

Pan Nutka, biorący zwykle na siebie rolę przewodnika, przypominał, że czas mija. Posłuchano go, wypito prędko czarną kawę i wszyscy byli gotowi w porę.

Na niewielkim placu przed ogrodzeniem zastali już ciasno stłoczone piękne zaprzęgi i samochody, a wciąż zajeżdżały nowe. Konkursy zgromadziły istotnie całe „towarzystwo”. To nie znaczy koniecznie: arystokrację. Teraz są nowe czasy i co innego jest elitą.

Olśniewające mundury własnych i obcych dygnitarzy wojskowych uderzały barwami naszywek, błyszczały w pełnym świetle dnia przepychem odznak i galonów1. Niemniej, chociaż inaczej, przyciągali oczy dostojnicy ze sfer rządowych w szlachetnej czerni swych strojów.

Wszystko jest nowe i wszystko wreszcie jest prawdziwe. W takie dni widzi się, że Polska jest naprawdę. W przelewaniu się i gwarze tłumu gra instynkt, którego zaspokojenie jest rozkoszą — gnębiony długo, oszukiwany i zwodzony, a przyrodzony gromadzie ludzkiej — zupełnie pierwotny instynkt Państwa.

Na trybunach, zalanych płynną czernią ludzi — jedna loża, ubrana sośniną i chorągiewkami. Była jeszcze pusta, ale już tam obracały się kapelusze, patrzyły oczy i lornetki.

Nareszcie! Oto on. Przez tłum przeszło długie drgnienie sensacji, widoczne jak fala na wodzie. Dziwne wzruszenie, głębokie i wstydliwe, podniosło piersi. Serca ścisnął nieznany spazm — ów hamowany dotąd, zazdroszczony ludom Europy, sensualny dreszczyk monarchiczny.

Wielu doznawało go kiedyś na cudzy rachunek, doznawało jako poniżenia — w obcych stolicach, u wybrzeży Biarritz2 lub Ostendy3, u źródeł Karlsbadu4 czy Wiesbaden5. Jedni widzieli z bliska cesarza Wilhelma6 na konnym spacerze porannym, innych minęły w pędzie sanie, wiozące Mikołaja Romanowa7 na Strjełkę. Inni znów pamiętali jeszcze miłego staruszka Leopolda8 belgijskiego z dystyngowaną panną de Mérode9, zawsze uczesaną en bandeaux10, albo niezrównanego księcia Walii, albo wreszcie któregoś z mieszczańskich prezydentów Francji.

A teraz nie jest to już wcale potrzebne. Słodki spazm sensacji nie sprzeciwia się uczuciom narodowym, nie wykracza poza kanony patriotyzmu. Jest Polska — i wszystko odbywa się, jak u innych. Ma się własnych prezydentów i ministrów, własnych senatorów i generałów.

Oto i loża dyplomatyczna wypełniła się już po same brzegi. Tylu dostojników! Panie wielkiego świata nie potrzebują teraz przyjmować na swych salonach generał-gubernatorów11 ze wschodu. Ich gust do internacjonalnych porozumień zaspokajają dziś ministrowie pełnomocni państw sprzymierzonych i szefowie zagranicznych misji.

Ukłony, uśmiechy, chlubne znajomości i przyjaźnie. Ale oto przycichło wszystko. Spokój na trybunach. Tłum pieszy zwarł się ciasnym pierścieniem wokół niskiego, drewnianego ogrodzenia. Rozpoczęły się popisy.

Spod niewysokich kasztanów, rozjaśnionych zaledwie rozpękłymi, złoto-zielonymi listkami, przez ciasne przejście w obręczy tłumu wyjeżdżają jeźdźcy na koniach. Pojedynczo, jeden za drugim. Każdy następny robi zupełnie to samo co poprzedni: podjeżdża na przełaj przez pusty, słońcem zalany plac do udekorowanej loży, zatrzymuje się jak wryty na krótki moment wojskowego ukłonu, idzie parę kroków krótkim galopem, jedna przeszkoda, zwrot, druga przeszkoda — objazd, większa przeszkoda — rów, wał, bariery. I tak do końca.

Ale każdy jest inny. I każdy popis staje się nową radością i sensacją.

Pierwszy wybiega duży hunter12, brudno-gniady, lubiący skakać — zainteresowany tym, co nastąpi — bez żadnej uwagi na tłumy, na emocjonalną stronę zadania, niepragnący z nikim rywalizować. Na razie kręci się cokolwiek, przysiada na szerokim zadzie, wygina łeb poczciwy na szyi grubej i nagiej, jeszcze powiększonej przez grzebień strzyżonej grzywy. Kurtyzowanym13 ogonkiem klepie się po zadzie jak dłonią. Ale to nie nerwowe podniecenie, to raczej zdrowa ochota do sportu. Zna swego jeźdźca, jest pewien, że go rozumie, że go nie zawiedzie. Puszczony w galop, już tylko dba, aby wszystko poszło dobrze. Z dobrą chęcią, z najlepszą wiarą bierze po kolei wszystkie przeszkody — do najcięższej. Nikt się nie denerwuje, patrząc, wszystko udaje się, idzie jak z płatka. Oklaski nie dziwią ani jeźdźca, ani wierzchowca. Wjeżdżają z powrotem w rozsunięty gąszcz ludzki. Jeździec zeskakuje, klepie zwierzę po szyi sakramentalnym, zdawkowym gestem pochwały czy podzięki.

A oto wypada nowy jeździec. Koń pod nim niewielki, o sylwetce araba14, ciemny gniadosz. Od razu zauważył coś niezwykłego, denerwuje się zbiegowiskiem ludzkim, drepcze trawersem15, próbuje wspiąć się dęba, gryzie wędzidło, trzęsie łbem małym na szyi długiej i wygiętej, sroży się i dąsa. Jest prześliczny w tych kaprysach niemądrych, w tym niepokoju i gniewie. Nie od razu przechodzi w galop, jeszcze się waha, buntuje, oburza. Wreszcie uległ pokusie ruchu. Ach, cóż za lot, cóż za doskonały kształt, w którym zamyka się przezwyciężanie, niedbałe pokonywanie przestrzeni! Ruchy nóg zadnich od niechcenia potrącają ziemię płaską i usuwającą się wciąż w tył posłusznie. Przednie spełniają prześliczny gest chwytania i zagarniania pod siebie powietrza. Łepek, jak cacko odrzucony, chrapiący, namiętny od rozkoszy ruchu, upojony. Grzywa porusza się w powiewie, ogon długi, odstawiony od zadu, dodaje lekkości, polotu i wdzięku. Hop! Jedna przeszkoda. Zawadził tylnym kopytem, uderzył się może. Poirytowany, niespokojny, podreptał chwilę na miejscu i znowu puszcza się w lot. Waha się — niezbyt chętnie bierze drugą przeszkodę — bierze pomyślnie. Teraz biegnie, dostaje jakby skrzydeł, nie dba o nic. Już wszystko pójdzie dobrze. Hop! Hop! Jeszcze i jeszcze. Na prawo, na lewo! Ach, jakiż jest piękny, jaki płynny i lotny, w upajającym galopie rozkołysany.

Teraz wychodzi stępa anglik16, koń piękny — długi, miękki i gładki. Mięśnie przelewają mu się pod skórą miękko i widocznie jak u wyżła. Cały jest elastyczny, a taki zamknięty, skupiony w geście, taki sprawny, ekonomiczny, niezawodny. Łeb rozumny, oko piękne, uważne, pełne spokoju. Cała godność wewnętrzna, cały wykwint kształtu nie do niego należy, lecz do jego rasy. Sam przez się nie chce być niczym, nie pretenduje do sławy, nie ma ambicji indywidualnych. Jest reprezentantem — i to stanowi jedyny motyw jego troski, tytuł godności, jest treścią jego piękności i talentu. Oto już przeszedł w galop. To nie jest ten rozwiany lot araba, nasuwający wizje stepów Arabii Szczęśliwej17. To jest idealnie mierzony bieg turfów18 internacjonalnych. Koń jest wzorowy — w miarę podniecony, w miarę lekki. Wyciągnął się, przybliżył nieco do ziemi. To już carrière19. Zgina i prostuje swe nogi w sposób niezrównany, jest cały rasą, doskonałością, prawem. Posuwa się miarowo, z niezawodną pewnością mechanizmu. Ruch jest spokojny, a tempo zupełnie szalone. Mocniejszy przysiad przed przeszkodą: przemknął powietrzem — i oto kołysze się znów w tempie cichego galopu. Ani cienia wysiłku, wszystko jest koniecznością. Zawraca miarowo tu i tam, mknie powietrzem. Ukłon i powrót pośród oklasków.

Wychodzą nowe konie. Robią wciąż to samo, a każdy ciągle jest inny. Są tu przy jednym schemacie możliwości nieskończone. Cała natura, cała odrębność psychiki zwierząt maluje się w dynamice ich ciał, w ich geście. Nie jest tu ważny, jak u ludzi, wyraz twarzy, jej ruch i spojrzenie. Ważny jest ogon, każda noga, linia grzbietu, wianie grzywy, uderzenie kopytem. Ich ciemne, lśniące ciała przemykają wyraźnie i niewątpliwie pośród przezroczystego światła i powietrza. Końska fizjonomia jest od czuba łba do końca ogona. Wszystkim gra, wszystkim afirmuje siebie.

Oto jeden jest próżny, ambitny, niepewny siebie, a mający pretensje. Cóż za nakład trudu i źle zrozumianej, przekornej kokieterii. Od razu cofa się od przeszkody, niby nie będzie wcale skakał, nie chce tak przed wszystkimi. Obraził się, drepcze, przytupuje, idzie zupełnie bokiem, schodzi z toru. Ileż na to wszystko niepotrzebnie traci energii! Pierwszą przeszkodę wziął z wysiłkiem, bez wdzięku — chociaż jest bardzo ładny. Przed drugą nagle stchórzył, zawrócił, obiegł ją bokiem. Dostał stykiem, zagotowało się w nim wszystko — w złości poleciał i wziął prędko wszystkie przeszkody po kolei, sapiąc, przysiadając, dąsając się i trudząc.

Inny od samego początku zachował się opornie wobec wszystkiego, po prostu zgoła negatywnie. Nie chce iść galopem, zupełnie nie słucha cugli. Robi, co mu się podoba — uparty, ponury, gniewny. Staje dęba, wierzga zadem, skacze w prawo i lewo. Wreszcie jeździec musi zrezygnować; nie ma mowy, aby udało się doprowadzić konia choćby do pierwszej przeszkody. Zjeżdżają z toru — ku uciesze i życzliwie złośliwym oklaskom widzów.

Po koniach znać wszystko, po jeźdźcach nic. Młodziutkie twarze ułanów są wszystkie jednakowe, pochmurne, skupione. W oczach napięcie i wola, usta zacięte. Czarna pod brodą od czaka20 przepaska czyni te twarze jeszcze bardziej chłopięcymi. Jest w nich piekło tremy — modły do konia, by nie zawiódł, by nie upadł, by nie okrył na wieki śmiesznością.

Jeden koń przy pierwszej zaraz przeszkodzie wywraca się na grzbiet. Okrzyki przerażenia w gąszczu ludzkim zlewają się jakby w daleki, cichutki grzmot. Jeździec natychmiast zrywa się z ziemi i ze spuszczoną głową wyprowadza z placu nikczemnego konia — on, najnieszczęśliwszy z ludzi.

I znowu biegnie nowy koń — każdym ruchem, każdą sekundą ruchu czyniąc zadość prawom doskonałej piękności. Wygina szyję, wyrzuca nóżki, zadziera łeb, przysiada, drepce, podskakuje. Nic nie wie, że jest widziany, o niczym nie ma pojęcia, jest zupełnie niemądry — i tylko nienaumyślnie taki piękny. Ta chwila zwłaszcza, gdy tylne kopyta są w galopie, odrzucone miękko, wykręcone w pęcinach do tyłu, na króciutką cząstkę sekundy zgoła niepotrzebne — by się znów błyskawicznie zmienić w stal. Tak biegnąc, rzuca momenty piękności swej od niechcenia w przemijanie jak klejnoty — rozrzutny i niedbający. Cokolwiek postanowi i przedsięweźmie, jest cudne. Gdy zwalnia biegu, po co gryzie wędzidło i wygina szyję, jak gdyby chciał ją złamać? W tej najgłębszej nieświadomości, w tej bezużyteczności gestu zupełnie paradoksalnej tkwi urok nieprzeparty, nieuchwytny i niezaprzeczony zarazem aksjomat piękna.

Są jeszcze inne konie — rosłe, zgrabne, dobrze idą, pomyślnie biorą przeszkody. Ale nie są piękne. Ich ruch i bieg nie budzą rozkoszy, ich dąsy są bez wdzięku, ich trwoga i odwaga nie jednają serc. Przecież jednak biegają, skaczą, trudzą się, nie wiedząc wcale o tym, że żyją bez piękności.

Ostatni koń powrócił pod lekki, zupełnie przezroczysty cień niskich kasztanów.

— Mamo, mamo — powiedziała prędko Wanda Hennertówna — czy zauważyłaś tego konia gniadego ze strzałką na czole?

Teresa się uśmiechnęła.

— Moja droga, zdaje mi się, że wszystkie konie są gniade i wszystkie mają strzałki na czole.

— Mój Boże — zmartwiła się Wanda. — Przecież myśmy wcale nie zauważyły porucznika Lina. Wszyscy byli tacy podobni... A on mówił, że ma właśnie takiego konia: gniadego, ze strzałką na czole...

W oczekiwaniu na drugą część programu czarny tłum spłynął z trybun i rozlał się po alejach parku.