8

Gondziłł był taki szczęśliwy. Znał tu prawie wszystkich. Witał się, rozdawał ukłony na prawo i na lewo. O każdym coś mógł Omskiemu powiedzieć.

Omski w powierzchowności jego zauważył dzisiaj dużą zmianę na korzyść. Miał nowy mundur, twarz starannie wygoloną, nawet zupełnie świeże, białe rękawiczki.

— Oto rzecz nieoczekiwana — komentował Gondziłł z ożywieniem ostatni swój ukłon. — Mój siostrzan, Laterna Andrzej, odludek, mizantrop i w ogóle czarny charakter, proszę, w jakim znajduje się towarzystwie. Widzi pułkownik te dwie panie? To jest właśnie pani Hennertowa z córką. Nikt by nie powiedział, prawda? Wyglądają na dwie przyjaciółki, tylko że mała wyższa jest od matki... Panią Terenię znałem jeszcze, gdy była młodsza, niż teraz jest jej córka.

Był wyraźnie dumny z tej znajomości. Chlubił się wysokimi stosunkami siostrzeńca.

— Ten drugi, to porucznik Lin, wzdychający do panny bez żadnych, zdaje się, widoków. A ten gentleman1 o różanym obliczu ma wszelkie pozory Anglika. Na żądanie recytuje chętnie wiersze Spencera2 i gra na fortepianie ludowe piosenki różnych narodów: szkockie, irlandzkie, a nawet niemieckie i czeskie, we własnym opracowaniu. Przybył tu ze swej ojczyzny dziwną drogą, przez Amerykę, Indie i Rosję. Czwarty wreszcie... Ależ te panie są otoczone! Czwarty to znów wielbiciel pani Teresy... Niedawno zjawił się na horyzoncie, ale, jak mówią niedyskretni, którym zresztą nie można wierzyć... Bardzo dystyngowany młody człowiek w starszym wieku. Mieli być kiedyś jakoby zaręczeni czy coś w tym rodzaju i teraz spotkali się po latach. O, jest i pan Nutka!

Gondziłł robił honory domu, jak gdyby czuł się tu gospodarzem. Nie opuszczał Omskiego, którego obecność na konkursach własnej przypisywał zasłudze.

— Ta dama, z którą wita się teraz pani Teresa, to generałowa Chwościkowa.

Rzeczywiście, generał Chwościk tym razem „pokazał” się z żoną. Było tak ciepło, że palto nie było jej już potrzebne. Generałowa miała na sobie kostium barwy zielonej, cokolwiek zmięty i jakby za wąski i za krótki; mały kapelusik ozdobiony był czarnymi koronkami i jednym białym piórkiem.

Pani Chwościkowa, wraz z drugą damą, hrabiną Oskienną, równie nieświeżo i ubogo odzianą, stały w świetnym otoczeniu cudzoziemskich oficerów i rozmawiały z nimi żywo w trzech na przemian zaprzyjaźnionych językach. Mała twarzyczka generałowej zmieniała błyskawicznie swój wyraz, krzywiła się, śmiała i gniewała, ilustrując osobnym grymasem każde słowo. Hrabina miała oblicze tłuste i białe, pełne słodyczy i jakby ciągłej prośby o wyrozumiałość, której nikt nie zdawał się jej odmawiać.

Idąc dalej, zobaczyli Hennerta w grupie panów o solidnej powierzchowności państwowej. Na rozradowany ukłon Gondziłła tym razem odpowiedział pobieżnie, widocznie czymś nierównie ważniejszym zajęty.

— Tak to jest teraz — objaśniał Omskiemu nietracący kontenansu Gondziłł. — Spotyka się tu po latach jakiegoś kochanego Stacha, jakiegoś morowego Józefa. Wszystko dawni znajomi, dobre chłopy. Bój się Boga, toś ty przecie senator! No, a Edek generał! Rety! Kiedyż Felek będzie ministrem? Daj pokój, jemu się lepiej kroi...

Mówił bez cienia złośliwości — rad, że przynajmniej innym się powiodło, każdemu życząc jak najlepiej. A przy tym miał tu i swoją malutką, niewinną zdobycz: że osoby, o których wspominał, zaszły wyżej nie tylko od niego, ale też i od pułkownika Omskiego. I to czyniło mu go bliższym...

Zatrzymali się na jakimś mostku drewnianym nad kanałem sadzawki. Płytka, mętna woda opalizowała pod słońce. Na starych wierzbach wisiała rozpięta złota siatka pierwszych liści.

Mieli stąd zawrócić, gdy zjawił się przed nimi Hennert; był teraz zupełnie sam. Tym razem przywitał Gondziłła serdecznie — jak gdyby czekał tylko na tę sposobność. Okazało się też, że dawno chciał poznać pana pułkownika i nawet pragnie koniecznie przedstawić go swoim paniom.

Pań jednak nie udało się na razie odnaleźć. Spotkali natomiast generała Chwościka w towarzystwie profesora Laterny i pana Nutki. Andrzej Laterna tym razem znajdował się obok ojca.

Wszyscy razem sunęli teraz w stronę trybun.

— Stosunki się poprawiają, tak, poprawiają się stosunki — mówił do profesora generał Chwościk szybko i bezustannie. — Tutaj, tam i wszędzie. Europa, po prostu Europa. Szyk, kultura, porządek. Jednym słowem. Arystokracja razem. Demokracja też. I mocarstwa. Jeden koń niepotrzebnie się przewrócił. Ale oficerowie, oficerowie. Owszem. Jeżdżą tutaj, tam, wszędzie. Lud. I pociągi. Europa jednym słowem. I tak dalej. Jestem dumny. Polska jest połączona, złączona i zjednoczona. Tak.

W przeciwieństwie do małżonki, której nie sprawiało trudności mówienie w trzech językach, generałowi sprawiało widoczną trudność mówienie w jednym. Całe życie spędził poza granicami swego kraju. Za to wieloletni pobyt w szeregach obcej armii dał mu doświadczenie i wiedzę fachową, tak cenną na obecnym stanowisku.

Sprawiało trudność, to prawda, ale nie zniechęcało bynajmniej. Przeciwnie. Trudność ta skłaniała go tylko do niezwykłej zwięzłości, która znów pozwalała mu zamknąć mnóstwo myśli w ramie paru minut. Wskutek takiej treściwości przemówienia trudno było niekiedy pochwycić ideę, łączącą poszczególne zdania, a nawet sens samych zdań. Profesor Laterna chętnie podjął się tego trudu. Szedł obok, wsłuchany uważnie w sypanie się tych słów. Kapelusz, jak zwykle, niósł w ręku, a słońce ogrzewało krótkie, siwe futerko na jego wielkiej głowie.

Ideą generała było połączenie służbowe i towarzyskie oficerów w taki sposób, by stare różnice na tle przynależności do różnych dawnych armii i formacji poszły całkowicie w niepamięć.

— Polska jest zjednoczona i tak dalej. Jednym słowem i my wszyscy jesteśmy zjednoczeni.

Dalej szło o to, że mnóstwo wojskowych ma żony obcych narodowości — w związku z różnymi terenami swej dawnej służby i wędrówkami w czasie wojny.

— Jeżdżą tu, jeżdżą tam, jeżdżą wszędzie — formułował to krótko generał. — A później Niemki, Rosjanki, Żydówki, Czeszki, Francuzki, Węgierki, jednym słowem... Nic nie szkodzi. Ale to są żony, żony, nasze żony, nasze wspólne oficerskie żony. I tak dalej.

Mówiąc, nie patrzył bynajmniej na profesora, ale biegał oczyma gdzieś poza nim, szybko czegoś poszukując. Zobaczył wreszcie — i nagle, nie kończąc zdania, zaledwie bąknąwszy pobieżne słowo pożegnania czy przeprosin, wymknął się z towarzystwa i w dwóch susach doskoczył do jakiegoś starszego, samotnie idącego pana. Tam od razu mówić zaczął w tym samym tonie i niecierpiącym zwłoki sposobie, z równą słuchany uwagą.

— Książę Wiślicki — wyjaśnił całe zdarzenie Gondziłł, który wiedział tutaj wszystko.

— Arystokracja razem — powtórzył ktoś niedawne słowa generała.

Omski obrócił się: był to młody Laterna, dotąd milczący i po raz pierwszy przychodzący do głosu. Omski miał niemiłe wrażenie, spotkawszy się z jego oczami, że mianowicie tamten wcześniej już na niego patrzył.

Dziwny był ten młody Laterna. Stanowił przeciwieństwo ojca. Był równie jak on wysoki, ale chudy, kościsty, o rysach twardych i niemiłych, chociaż niby regularnych. Miał lat dwadzieścia pięć lub nieco więcej i na ogół wydawał się raczej przystojny — ze swymi dużymi, czarnymi oczami, osadzonymi głęboko. Nazbyt rozwinięta, cokolwiek wystająca dolna szczęka i gorzkawy wykrój ust zdawałyby się świadczyć o woli, znamionować upór czy energię. Tymczasem wyraz tej twarzy był neurasteniczny raczej niż gniewny, nie ponury nawet, ale po prostu kwaśny.

Nazywany przez ojca żartobliwie „syneczkiem”, afirmacji jego i pogodzie przeciwstawiał krytycyzm i zgryźliwość. Jego mina niezależna, ton nieustannej zdawkowej ironii — zdawały się pokrywać wewnętrzną mękę ambicji, niedające się niczym oszukać niezadowolenie z siebie.

Od dziecka sobie zostawiony, sobie wszystko zawdzięczający, był pracowity, wytrwały, uparty. W najtrudniejszych warunkach skończył szkoły, zdał egzaminy gdzieś za granicą. I tam, i w Rosji, dziwnym sposobem, mimo młodego wieku, uniknął jakiejkolwiek styczności ze sprawą wojny. Nie służył w żadnym wojsku, nigdy nie nosił munduru i nikogo nie zabił. Był ustawicznym protestem przeciwko zmilitaryzowaniu świata. Ale i teraz, gdy nastał pokój, nie doznawał zadowolenia.

Gondziłł myślał sobie: „Że też taki miły chłop jak Laterna może mieć takiego syna”.

Bo i pułkownik Omski był zawsze pochmurny — ale w nim czuło się jakby powściąganie radości, zatamowany rozmach i siłę. I on śmiał się rzadko, ale dźwięk jego śmiechu był świeży jak źródło.

Dzisiaj zresztą nie śmiał się wcale. Z całego tego zbiegowiska ludzkiego, z natrętnej gadaniny Gondziłła buchał na niego zaduch miasta. Oto przyszli tutaj ukołysani pokojem, zadowoleni, syci, bezpieczni w zatęchłym bagnie swego życia — popatrzyć na popisy wojskowe, nacieszyć się malowniczym obrazem koni i mundurów, zabawić się nieszkodliwą paradą. Do takiej roli zeszło teraz wojsko!

Poczuwał się do solidarności, do odpowiedzialności za moralny prestiż armii. Niedawna rola generała Chwościka w tym gronie również była mu przykra. Jego — wyznawcę i czciciela symbolu władzy wojskowej — bolała groteskowość tej postaci. Nie podzielał też wcale troski, jaką budziła w generale rozbieżność różnych żywiołów młodego wojska.

On sam — walczył bez wahań i wątpliwości, pragnąc jedynie być wzorem oficera, jeszcze w czasie, gdy jako podporucznik służył na początku wojny w szeregach armii obcej. Względy szerokości geograficznej sprawiły, że znalazł się po tej stronie frontu właśnie, a nie gdzie indziej — i nawet wówczas nie przywiązywał do tego merytorycznie żadnej wagi. Obecnie nie odczuwał niechęci do kolegów z innych dawniejszych formacji. Daleki był od retrospektywnych rozważań i sporów, kto miał politycznie rację lub kto był lepszym Polakiem. Sądził, że dobrym Polakiem jest ten, co się dobrze bije.

Miał jedynie wzruszenie ramion dla animozji, wybuchających jeszcze niekiedy pośród oficerstwa, na tle dawnych „orientacji”, dawnych dzielnicowych patriotyzmów. Uważał to za głupstwa, niegodne żołnierskiego honoru. Widocznie wszystko było dobre, skoro dobrze się skończyło. Nie mógł zrozumieć owych całych szkół, powstałych na gruzach tych formacji i przynależności, całych literatur, ścierających się ze sobą i pożerających nawzajem.

Do czegoś służyły te rzeczy, do czegoś niewątpliwie były potrzebne. To widziało się na przykład wyraźnie u Gondziłła. Stopień porucznika był wiecznie żywą raną jego ambicji. Nie ominął przecież żadnej okazji, by nie powiedzieć, że jest mu to całkowicie obojętne. Przyczyny tej niełaski losu były niejasne, a może i zgoła przypadkowe. Gondziłł jednak nadawał im w domyślnikach, pewnych wyrazach twarzy i intonacjach głosu sens jakiś wyższy i tajemny, charakter daleko idących prześladowań i męczeństw politycznych — i znajdował w tym jakiś odwet dla śmiertelnie urażonej miłości własnej. W istocie przecież znalazł się — jak i sam Omski, dzięki przypadkowi — po tej, a nie po przeciwnej stronie frontu. I był zapewne gotów służyć sprawie polskiej w każdy sposób, mogący jej wyjść na korzyść.

Powietrze wiosny, zapach ziemi nieobeschłej jeszcze i młodej trawy — działały dziś na Omskiego jak jątrząca trucizna. Niedawny widok igrających koni, ich naiwna, dziecinna dusza — przypomniały mu znów tę jakby wspólną, minioną ojczyznę. Wojna! Wojna!

Było tak kiedyś, że sunął w kolumnie płynących wojsk, wpleciony w nurt marszu niby mała nitka w osnowę przesuwającej się na warsztacie tkaniny. Sunął brzegiem swej śmierci jak każdy z tych naokoło — trzymając kolanami zmęczonego, lecz łatwo płoszącego się konia. Na groblę, przecinającą głębokie łąki, w mokry śnieg i błoto leciały pociski. Szły tędy konie, wozy, ludzie. Czasami padał jakiś ranny — i krótki zator wsysał się wkrótce w rytm powolny ale nieprzerwany tego marszu. Z nieba zwisały ruchome chmury przedwiosenne, ciemne obok wybłyskujących w głębi płatów błękitu i słonecznego światła.

Jakaż niesłychana tężyzna biła z tego krótkiego przypomnienia, twarda siła karności, ambicji, woli i wydzierającej się ponad każdą klęskę — nadziei!

Uczuł znów dojmujące obrzydzenie do całego tutejszego życia i do swojej w nim roli. Jasna, wyczyszczona, bezpieczna wiosna miejska wydała mu się sztuczna niby dekoracja w teatrze. Jakże głębokiej doznawał niechęci do siebie i świata. Był pastwą jakiejś najgłupszej pomyłki. Żyjący w świecie suchych, niejako platonicznych, sztabowych obliczeń, przewidywań i możliwości, zamknięty w czterech ścianach nad planami i mapami, dusił się od nadmiaru swej siły, siły związanej i niepotrzebnej.

Młoda głowa pełna jeszcze była zmysłowego czadu ostatniej zimy. Na przyjęciach, koncertach, balach, w pachnącym mroku lóż, w pieściwych kobiecych salonach — tylko zmęczenia szukał. Tylko zmęczenia!

Drżąc z niecierpliwości i gniewu, wiódł głosem przyciszonym słodkie rozmowy. Uśmiechał się i chmurniał na przemian, obojętny, niedostrzegający pokus, płonący innym ogniem. Pieścił niekochane kobiety, maskując roztargnienie, udając, że jest szczęśliwy.

Teraz szedł z innymi, słuchając gładkich, okrągłych, pochlebnych i jakby trochę wilgotnych słów Hennerta.

Dyrektor informował się, gdzie i jakie pułkownik ma miejsce. Zapraszał go do swej loży na drugą część programu. Omski przystał, podziękował grzecznie i bez uśmiechu. Nie był wcale ciekawy, czemu mianowicie zawdzięcza tyle względów.

Zamilkli, bo oto znowu przyszło wymienić ukłony. Przechodziła panna Elżbieta Sasinówna. Szła żywo aleją w tym samym popielatym kostiumie i małym czerwonym kapeluszu. Była w towarzystwie swego ojca i pana Niemeńskiego, owego młodego magnata, kolegi z biura, który tak często dyktował jej przekłady cudzoziemskich depesz.

Młody człowiek prowadził ją pod rękę. Rozmawiając z bliska, śmieli się głośno oboje. Pan Sasin szedł cokolwiek z tyłu — nie mogąc niejako za młodymi nadążyć, zgarbiony jak zwykle, z kawałkiem cygara w pomarszczonej twarzy.

Jak wówczas, za pierwszym razem, gdy nie znał jej jeszcze, Gondziłł obrócił się parokrotnie za piękną kobietą, pełen radości i podziwienia. Nawet nie przyszło mu na myśl zazdrościć szczęśliwcowi, który w tej chwili jej towarzyszył. I — jak za tamtym razem — pochmurna twarz Omskiego nie rozjaśniła się ani na chwilę przy ukłonie. Równie obojętny i prawie niechętny wydał się przy tym spotkaniu ze swymi podwładnymi dyrektor Hennert. Za to pan Nutka skwapliwie opuścił swych towarzyszy i szybko dogonił tamtych. Wystarczyło mu przecież wzięcie pod rękę pana Sasina i nawet odprowadzenie go na bok na chwilę dłuższej gawędy. A młoda para pomknęła dalej aleją.

Dosięgli wreszcie trybun i rozeszli się każdy w swoją stronę.

Omski poszedł za Hennertem i ze swą zwykłą posępną miną pozwolił się przedstawić „jego paniom”, które znał już dzięki informacjom Gondziłła. Były obie w ciemnych, prawie czarnych kostiumach, ubranych ręczną pletnią3. (Wbrew oczekiwaniu, Omski znał się na ubiorach kobiecych). Obie miały prawie jednakowe, małe kapelusze ze świecącej, czarnej słomki. Omskiemu wydało się, że córka już ładniejsza jest od matki. Była wyższa i okazalsza, miała zbyt małe oczy niebieskie, odziedziczone po ojcu, ale ozdobione radosnym wyrazem młodości, i dziecinny owal twarzy. Ona jednak nie zwróciła na niego wcale uwagi. Podała mu rękę krótkim sportowym gestem i zaraz powróciła do rozmowy ze swoim cudzoziemcem. Gdy Omski się obejrzał, Hennerta już nie było w loży. Usiadł przeto na wolnym krześle za matką.

Wszedł łatwo w swą rolę grzecznego towarzysza zabawy i wyjaśniał pani Hennertowej dalsze numery popisów. Z fragmentów ukazującego mu się raz po raz jej delikatnego profilu zauważył, że jest jeszcze ładna. To znaczy: już niemłoda.

Omski od razu poczuł się dobrze — jak zwykle w towarzystwie kobiet eleganckich i miłych. Pani Hennertowa wyraźnie pragnęła go ująć swoją dobrocią i wdziękiem. Żałowała, że poznali się tak późno. Wymieniła parę nazwisk pań, wspólnie znajomych, parę domów, w których również wspólnie bywali. Szczególnie, że dotąd nie spotkali się nigdzie. Tak się jakoś nieszczęśliwie składało. Istotnie.

Pułkownik konwersował łatwo i przyjemnie. Już przyrzekł, że weźmie udział w zbiorowej wycieczce za miasto (ach, byle tylko dopisała taka jak dzisiaj pogoda!), że wybierze się niewątpliwie na raut, zorganizowany przez generałową Chwościkową.

W loży tymczasem znalazł się jakoś młody Laterna. Miał coś do powiedzenia Anglikowi panny Hennert, a w następstwie i jej samej. Trwało to przecież krótko, i po chwili Laterna stanął w milczeniu nieco z tyłu, oparty o drewnianą ściankę loży, z rękami założonymi na piersiach. Omski miał wrażenie, że znów w ten sam niemiły sposób patrzy na niego — niby ponad głową jego śledząc wciąż innych koni te same wciąż biegi i skoki, na które już nikt, prócz chyba Wandy Hennert, naprawdę nie zważał.

— To człowiek bardzo zdolny i sympatyczny — powiedziała o nim pani Hennertowa.

Omski nie zaoponował, chociaż innego był zdania. Zauważył już, że pani Hennertowa o każdym miała do powiedzenia coś dobrego. Ten życzliwy stosunek do ludzi podobał się Omskiemu. Była w tym jakaś prawdziwa kobiecą dobroć.

Teraz znowu weszły do loży nowe osoby i sprawiły pewne zamieszanie. Był to pan Sasin z córką. Blask jej efektownej urody przyćmił od razu obie, znajdujące się w loży, kobiety; stały się nagle jakieś mniejsze, szare i nieznaczne.

Pułkownik powstał, by ustąpić miejsca pannie Elżbiecie, do której zwróciła się zaraz pani Hennertowa z tym samym ujmującym, ogromnie miłym uśmiechem. Po krótkiej rozmowie panna Sasinówna również przyrzekła wziąć udział w zbiorowej wycieczce za miasto i wybrać się na raut generałowej.

Nagle Omski spochmurniał. Przez pełną już lożę przecisnął się ze swobodą ów starszy jegomość, którego też pokazywał mu był w parku Gondziłł. Nazywał się Sednowski. Był to ten, którego Gondziłł nazwał wielbicielem pani Teresy — i to w sposób coś gorszego insynuujący, a nawet zupełnie plugawy, co w tej chwili dopiero niemile dotknęło pułkownika.

Pan Sednowski podszedł do pań i rozmawiał z nimi poufale, z bliska, jak ktoś domowy — znowu naturalnie o tej wycieczce za miasto i raucie generałowej Chwościkowej. Omski poczuł kolnięcie nienawiści w sercu. W tej samej chwili postanowił, że nie pójdzie ani tu, ani tam.

Musiał to przyznać, że pan Sednowski miał powierzchowność bardzo dobrą. Wysoki, tęgawy, o rysach po sybarycku rozmiękłych, lecz regularnych, pełen był widocznego zadowolenia z siebie. Szeroki w gestach i dość głośny, odzywał się i spoglądał z jakąś pobłażliwą, wesołą wyższością, protekcjonalnie, można by powiedzieć — po pańsku. Widziało się, że tego poczucia wyższości nie potrzebuje wcale motywować; było mu ono wrodzone, z góry dane — i wątpliwości zgoła nie nasuwało.

Omski gniewał się, nie wiedząc o co. Nic go to przecież nie obchodziło. Ale ta pani Hennertowa — taka miła, delikatna, taka jakaś szlachetna, właśnie, szlachetna — że też mogła pozwolić na... Choćby na ten ton. Niechajby sobie tak mówił do Sasinówny, ale nie do niej! „Pani Tereniu” — tak do niej mówił ów „wielbiciel”. Pani Tereniu!

Sprawy popisów miały się już ku końcowi. Całe trybuny były teraz w ruchu. Rozebrzmiał chrobot setek podeszew po drewnianych pomostach nad próżnią.

Usuwając się pod naporem otoczenia — bo w loży zmieścił się jeszcze pan Hennert i pan Nutka — zagniewany pułkownik cofnął się ku wyjściu, tak iż stanął tuż obok młodego Laterny.

Ten patrzył wprost na niego już całkiem niewątpliwie. Omski widział tego człowieka po raz pierwszy w życiu i nie miał pojęcia, czym mógłby go zainteresować.

— Czy pan ma mi coś do powiedzenia? — spytał wreszcie zniecierpliwiony.

Tamten poderwał się ze skwapliwością.

— Tak — odrzekł całkiem nieoczekiwanie.

— Tak? — Omski starał się zachować obojętność. — I cóż mianowicie?

— Pańska narzeczona — zaczął mówić Laterna z niezgrabną, ironiczną elegancją — to jest raczej...

Omski uczuł, że się przykro czerwieni. Był tak zaskoczony.

— Kto taki? — spytał.

Powstająca już pani Hennertowa spojrzała w tę stronę z zaciekawieniem.

— Nie, bo ja mam właściwie dla panny Olinowskiej wiadomość i tylko chciałem skorzystać z tej sposobności. Powróciła tutaj jej ciotka i nie wiedziała, jak jej szukać. W tych dniach. I jest w szpitalu.

— Ciotka Basi? — odezwała się z wesołością panna Elżbieta. — To jest na pewno pani Lipska.

Niewinna zupełnie w istocie swej wiadomość wytworzyła pewien nastrój prawie rodzinny, który nie był po myśli pułkownikowi.

Zapytał młodego człowieka o szczegóły i w suchych słowach zapewnił, że nie omieszka donieść ich w najkrótszym czasie pannie Olinowskiej. Jednocześnie widział, jak raz po raz obraca się ku niemu roześmianą twarzą Sasinówna, sunąca z wolna z tłumem obok Hennerta i żywo mu coś tłumacząca.