9

Wcześnie rano, umyta zimną wodą, otrząsająca się jeszcze od przerwanego przez budzik snu, Basia Olinowska wyszła z domu do biura. Mogła iść piechotą, miała dosyć czasu.

Głąb cichej ulicy była biaława od lekkiej mgły wiosennej. Białe też było słońce, zalewające jezdnię drewnianą i kamienne chodniki. Miły chłodek ział z cienia kasztanów, kwitnących koralowymi kwiatami.

Była to wielka radość — móc tak iść i być zupełnie samą wobec kwitnących drzew i białego słońca. Wobec wiosny i jej, dech odbierającego, wzruszenia.

Ulica weszła między ogrody. Poprzez żelazne kraty ogrodzeń widać było nad jasnozielonymi trawnikami kwitnące wszędzie, wszędzie bzy. Bzy białe, sztywno tkwiące na końcu prostych pędów wśród ciemnych liści, i bzy czerwone, które za tydzień dopiero będą fioletowe, puszyste i upalnie pachnące, a teraz są jeszcze twarde i zaledwie odemknięte. Teraz — o tej najcudowniejszej chwili roku.

Teraz i Basia wiedziała, że można podważyć leżący na piersiach ciężar losu, że można odgiąć się jeszcze i żyć. Ciało zmęczyło się już smutkiem i oczy nie chciały, nie mogły więcej płakać. Po umarłych rodzicach, po utraconym domu.

Teraz stała się kimś innym. Daleko silniej niż zmianę losu uczuwała tę zmianę siebie.

Wtedy miniony ów świat wydawał się jedynym możliwym. Był punktem wyjścia wszelkiego sądu, miarą i prawem. Teraz, gdy poznała to inne życie, widziała jasno, że tamto, utracone, było tylko jakimś najdroższym, żałosnym dziwactwem, czymś tak nierzeczywistym, że aż komicznym.

Ach, jakiż to był ten dom i ona w nim — dom, przesycony najcieplejszym światłem kochania. Żyło się tam w jakimś puchu cichej szczęśliwości, wśród wymyślnych, drobniutkich wygód życia, zapewnianych sobie nawzajem, w nieustannej trosce o tych dwoje drugich, w słodkim niepokoju, we wstydliwym zamknięciu przed wzrokiem świata.

Oto najważniejszą rzeczą z rana było, czy aby papcio zechciał wypić śmietankę, z wieczora ustawioną na stoliku przy łóżku. Jeżeli wypił — dzień rozpoczynał się pomyślnie, inny zupełnie był humor w domu, inne uśmiechy i pocałunki. Później Basia skrycie wąchała kieliszek przy łóżku mamy. Jeżeli nie pachniał eterem, to znów cieszyli się wszyscy, że nie miała nocą niepokojów serca i nie brała kropel. Przed śniadaniem, które mama piła w łóżku, nowy obrządek, nowa cała heca: papcio własnoręcznie wyciskał maszynką do szklanki sok z kilku pomarańcz, by w nich przemycić zaleconą mamie cytrynę, a mama z jękami i otrząsami wypijała wreszcie ten nektar — po to tylko, by im dwojgu nie robić przykrości.

Potem szły godziny dnia. Każde polowanie papcia, każda konna przejażdżka Basi — to było źródło śmiertelnych niepokojów. Powroty stawały się uroczystościami. Witano się z ulgą, radością, jak po dalekiej podróży, tając przed sobą nawzajem trwogi doznane, by nie krępować najdroższych i nie psuć im zabawy.

Różne małe kaprysy i słabości, różne dziwactwa i przyzwyczajenia jednego były dla drugiego najświętszym prawem, doskonale przyswojoną wiedzą. Każdy miał przy stole swoją ulubioną filiżankę, inaczej parzoną kawę, inaczej przyprawioną sałatę. Wszyscy o tym pamiętali, przestrzegali surowo, pieścili się tym i cieszyli.

Goście, nauczycielki, domownicy wciągani byli w ów systemat troskliwości, pamiętliwości, pieczołowitości. Wszyscy dzielić musieli te niepokoje, uszczęśliwienia i zachwyty.

Służba stawała się podobna do państwa. Ach, ta najlepsza staruszeczka, niezapomniana Marianna, kucharka, która pieściła potrawy jak żywe stworzenia. Mówiła o nich, że „każda rzecz potrzebuje swojego”. Bigosik „lubił” trochę madery1, kawa „lubiła” świeże do siebie bułeczki, nawet indyk coś jeszcze po śmierci „lubił”, żeby lepiej państwu smakować. Marianna pamiętała wszystkie osóbki, kaprysy i idiosynkrazje2. Bigosik, lubiący maderę, robiono rzadko, aby nie wodzić na pokuszenie mamy, której szkodził na artretyzm. Ciasteczka kruche o niezrównanej konsystencji podawano w trzech gatunkach, by każdemu dogodzić. A nadzienie, lubiane przez kurczęta, to naprawdę był poemat. Po kilkudziesięciu latach służby staruszka co dzień drżała, czy aby dogodziła państwu.

Krąg światła z komina w jadalni był horyzontem świata. W długie samotności jesienne, w wieczory zimowe, jedyni, zdani tylko na siebie, hodowali tak swe dziwaczne, przesadne uczucia. Obmyślali wzajemne podarunki, niespodzianki, niezliczone malutkie szczęścia. Życie intymne rozświetlało się wewnątrz, pęczniało ponad miarę. Rodziło wyłączność egoistyczną, pogardę nieświadomą dla reszty świata. Dobrotliwie lekceważono sąsiadów, gości, nawet dalszą rodzinę. Tych troje nawzajem najukochańszych nie wchodziło w żadne zestawienia, w żadne porównania z innymi. Każde z nich było najważniejsze w świecie dla dwojga pozostałych.

Teraz Basia była kimś innym.

Teraz mogła budzić się w pustym pokoju, gotować herbatę na maszynce dla siebie samej, spieszyć się do biura. Nikt nie przygotował puchowych pantofelków przy łóżku, nikt wcale nie pomyślał, co przed wyjściem zjadła. Życie i cała dusza przemieniły się do samego dna. Minęły tylko niedługie lata i zmiotły z ziemi wszelki ślad. Nawet w sercu nic z tego nie zostało jako wartość. Została tylko pamięć i niedowierzanie.

I oto przyjechała ciocia Lipska i jest w szpitalu.

Ciocia Lipska — wesoła wdowa, tęga, o szerokich ramionach i grubych rysach, zawsze trochę rozczochrana. Jakaż to radość była, gdy przyjechała. Miała humor rubaszny, wyśmiewała zwyczaje, panujące w domu siostry: „Wy wszyscy patrzycie się tylko nawzajem w swoje żołądki. Nikt u was nie ma sam kataru; jak jedno kichnie, to drugie uciera sobie nos, jak kogo zaboli brzuch, to jęczą wszystko troje”.

Śmiała się z nich. Ale gdy przyjeżdżała, musiała być dla niej sałatka specjalnie przyprawiona bez oliwy, tylko z tartymi żółtkami.

Tak, to był niemożliwy, sztuczny świat, zamknięty w szklanej bani, zawieszony ponad zupełną próżnią.

A teraz Basia była jak ci inni — tajemni, nieznani dawniej ludzie pracy. Miała co jeść w zamian za pożytek, który z pracy jej wynikał dla innych. Robiła coś, co niewątpliwie było pożyteczne — tak sądziła. Nikt dla niej się nie poświęcał, nikomu nie była za nic wdzięczna. To była niezależność. Uważała ją za moralne źródło siły, dającej jej żyć — i jeszcze życiem się cieszyć.

Myślała nieraz o tamtym czasie minionym, o dawnym domu. Myślała źle i niechętnie. Umiała już teraz zdobyć się na potępienie. Cóż, że mówiono o nich wtedy, jako o ludziach najzacniejszych w świecie, że kochała ich służba, że nawet chłopi... Tak żyć — to był grzech, grzech...

Nie wiedziała tylko, czy to obecne, ta twardość, ta pewna oschłość uczucia — czy to było już gotowe w niej tamtej. Czy ona wtedy — pieszczona, psuta, owinięta najtkliwszą miłością, odgrodzona nią jak murem od prawdy — była już wewnątrz taka jak dziś.

Nikt tego na pewno nie czuł w niej wówczas ani ona sama. A przecież ten cały stosunek do życia nie mógł wytworzyć się nagle — bez gotowego gruntu, tylko z powodu samej zmiany losu. Właśnie dlatego zdołała przetrwać wszystko, że już wtedy była inna niż tamci najbliżsi.

— Dzień dobry, Basiu!

Przystanęła i pozwoliła się dogonić Elżbiecie Sasinównie. Były już przed gmachem, w którym mieściły się biura. Wesołe słońce leżało na szerokiej, renesansowej fasadzie. Na trawnikach przed oknami ogrodnik polewał z hydrantu kwitnące irysy.

— Jak się ma pani Lipska? Byłaś wczoraj w szpitalu?

Witały się jak przyjaciółki, znały się bowiem od dziecka. Pan Sasin był przed laty nadleśnym3 w lasach pana Olinowskiego.

Basia naturalnie była w szpitalu i powiedziała, że z ciotką jest bardzo niedobrze. Mają robić operację i jakoś nie robią. Ciocia wygląda jak staruszka.

— Widziałam znowu twego pułkownika — mówiła Ela. — Wiesz, u Hennertów...

Basia minęła rozwarte szeroko drzwi od sali maszynistek. Było tam, jak zawsze, ładnie, jasno, pełno słońca i kwiatów. Na stolikach sterczały ze szklanek i butelek z wodą pęczki narcyzów i gałęzie bzu.

Korytarze i sale pełne już były rozbierających się z płaszczy i witających ze sobą nawzajem urzędników. Rozpoczynało się życie biura.

Basia — poważna, spokojna, poprawna — uważana za pracowniczkę wzorową, weszła do swojej sali i zabrała się do roboty. Z szuflady wyjęła teki i rozłożyła je na poplamionym, wiśniowym suknie biurka. Łokciami oparła się na stole, wzięła głowę w obie ręce i pochyliła ją nad papierami.

Przez różne drzwi wchodzili interesanci, urzędnicy, maszynistki, woźni; zbliżali się do różnych biurek, mówili prędko, z bliska, przyciszonym głosem, składali i odbierali papiery, załatwiali jakieś swoje sprawy, odchodzili. Wielka sala pełna była płynnego ruchu, szeptanych rozmów, przytłumionych sporów i perswazji. Basia musiała zatykać uszy, marszczyć czoło, by skupić myśl. Gdy podniosła oczy, gniewnie z natężenia uwagi, spotykała się z takim samym wejrzeniem siedzącego naprzeciw urzędnika, którego biurko stykało się grzbietem z biurkiem Basi.

Było tu zupełnie inaczej niż w sali maszyn. Widać było jakąś histerię w rodzaju tej pracy — pospiesznej, gorączkowej, męczącej. Tu się denerwowano, „wyłażono ze skóry”, tracono zdrowie i humor. Urzędnicy palili mnóstwo papierosów, posypując sobie popiołem zniszczone ubrania, wsuwali za rękawy brudne i wystrzępione mankiety, spieszyli się i niecierpliwili. Kobiety były tu starsze, surowe, gorzej ubrane, chociaż zarabiające więcej, przywalone obowiązkami i troskami. Wiele z nich miało wyższe wykształcenie i wyższą rangę od kolegów mężczyzn.

Tu były zadania do rozwiązania, konieczność szybkiej decyzji i wzięcie za nią całej odpowiedzialności.

Po prawej ręce Basi siedziała za swym biurkiem pani Bielska, kobieta przeszło trzydziestoletnia, blada i chorowita. W godzinach popołudniowych miała jeszcze inną posadę w biurze prywatnym. Utrzymywała sama trzech synów, chodzących do szkoły. Pracowała ciężko, miewała migreny, zawroty głowy, bicie serca. Zażywała wciąż jakieś proszki, które miały przykry zapach, unoszący się wokół niej jak sfera. Basi tłumaczyła, że pensja jej męża, majora, nie wystarcza mu nawet na reprezentację.

Praca jej była sumienna, gorliwa, ale dziwnie bierna. W każdym wypadku okazywało się, że zrobiła wszystko, co do niej należało — ale poza tym nic dla istotnego załatwienia sprawy. Nie miała wcale poczucia związku między działalnością biura a życiem rzeczywistym. Zbywało jej na inicjatywie, na jakiejkolwiek energii. Z podziału zajęć wynikało, że wszystkie te niedociągnięcia i zaniedbania wykończać musiała Basia.

Gorsza od owej majorowej była najbliższa pomocnica Basi, panna Stefa. Również zdeklasowana przez zmianę losu, rozpieszczona, rozbawiona, wyraźnie grawitowała ku sali maszyn. Uczyniła była wszystko, by ową posadę dostać, przedstawiała najlepsze referencje, dyplomy, miała ze wszystkich stron poparcie, zapewniała, że da sobie radę. Przyjęta wreszcie — od razu utraciła tę niewątpliwą wiarę w siebie. Ze wszystkim przychodziła do Basi — niby po wskazówki.

— Niechaj pani zobaczy, co się tu porobiło. To jest za trudne, ja tu nic nie rozumiem. Tu jakoś wszystko się poplątało... — waliła się na nią całym ciężarem swego lenistwa.

O dwunastej przynoszono urzędnikom herbatę.

Trzymając w prawej ręce pióro lub konwersując z interesantem, lewą dobywali jednocześnie kanapkę z papierowej serwetki, pogryzali i popijali, nie przerywając pracy. To jedzenie wśród papierów, kurzu i zamętu raziło z początku Basię. Teraz jednak jadła jak inni, z doskonałym apetytem.

W łańcuchu wchodzących i wychodzących osób zobaczyła Basia nadciągającą z wolna starą hrabinę Oskienną.

Zrujnowana przez wojnę kresową arystokracja przewijała się tu często. Zdezorientowani, oszołomieni, przychodzili załatwiać jakieś smętne swoje sprawy, szukali poparcia, ofiarowywali młodemu, demokratycznemu państwu swoje służby. Ich przesadna, salonowa uprzejmość przy brudnych kołnierzykach i zdeptanych butach wydawała się natrętnym pochlebstwem.

Hrabina Oskienna przychodziła jak inni. Była to dawniej osoba szeroko znana i szanowana, strasznie bogata, trzymająca krótko rozrzutnych wnuków, skąpa dla siebie i swoich, a uczynna dla obcych. Służba ją ubóstwiała, a krewni obmawiali. Chodziła wówczas ubrana w gruby, skórzany kaftan, w męskie buty, zaniedbana, zdziczała, uparta. Na tle starego pałacu, odwiecznej służby i zabiegającej o łaski rodziny — było to tylko wielkopańskie, z miłą pobłażliwością traktowane dziwactwo.

Dziś — zrujnowana zupełnie, w futrze mimo wiosny i pantoflach zabłoconych mimo pogody, w filcowym kapeluszu z przekomiczną „fantazją” — przychodziła błagać jakiegoś referenta o ułatwienie podróży dla swego również zrujnowanego wnuka przez poselstwo czy konsulat. Była to rzecz w danych warunkach niemożliwa. Sprawa sprowadzała się do zwykłej prośby o pieniądze, o cenę biletu, była wprost nieprzyzwoita i bezwstydna. Uboga dama nie zdawała sobie z tego sprawy — ona, która dawniej tyle robiła dla innych.

Referent odmawiał — nie po raz pierwszy, tłumaczył grzecznie i dość cierpliwie, ona zaś nalegała z uporem, z wypiekami na białej, tłustej twarzy. Gdy wreszcie zaczęła mu mówić „kochasiu”, lekko powstał, dając poznać, że rozmowę uważa za skończoną — on, który tak niedawno nie mógłby marzyć o zaszczycie zasiadania przy jej stole.

Basia widziała to i sądziła surowo. Oto jest zemsta losu. Oto dowód, jak strasznie nierzeczywiste było wszystko tamto — ten świat jak szklana bania, zawieszony ponad próżnią.

Pani Oskienna podeszła przywitać się z Basią — uśmiechnięta tym swoim zupełnie nowym, niepewnym, zabiegającym o wyrozumiałość uśmiechem.

— Basieczko kochana — zaczęła, zionąc na nią zaduchem niewietrzonej garderoby i niedokładnie mytego, starego ciała. — Ja nie przeszkadzam, ja tylko...

Czuła, że właśnie przeszkadza, że jest niepożądana i natrętna — i dlatego tak mówiła. Bo nie traciła nadziei i szukała poparcia choćby u tej małej Olinowskiej, która — kto by pomyślał...

Więc nie przeszkadza. Chce tylko dowiedzieć się o zdrowie tej kochanej, tej biednej Niusi Lipskiej — i zaraz ucieka.

Nie uciekała jednak. Usiadła nawet — niezaproszona — tylko by ulżyć starym, zmęczonym nogom. A raz usiadłszy, mówić zaczęła bez zwłoki o swojej sprawie, której szczegóły Basia znała już nazbyt dokładnie.

Basia spojrzała na zegarek i wstała.

— Przepraszam, pani hrabino, ale właśnie w tej chwili muszę iść do dyrektora. Tak, do dyrektora Hennerta.

Na dźwięk tego nazwiska twarz staruszki zajaśniała nowym blaskiem nadziei.

— Do dyrektora Hennerta, mój Boże! Czybyś nie mogła, kochasiu...

Ale Basia już się jej wymknęła. O godzinie pierwszej istotnie miała stawić się w jego gabinecie dla omówienia szczegółów i warunków nowej swojej pracy.

Była to w jej życiu urzędniczym wielka zmiana i zarazem przyczyna radości i dumy — to wezwanie. Jeden protokół z posiedzenia i parę przekładów zwróciły na nią łaskawą uwagę. Dyrektor cenił dobry styl i zechciał dać jej miejsce sekretarki przy swojej osobie.

W korytarzu zmieszała się z tłumem oczekujących. Miała być przyjęta nie w kolei, posłała przeto przez woźnego kartkę z paru słowami i czekała spokojna, pewna swego. Wbrew spodziewaniu, woźny powrócił i powiedział, że szef prosi ją na godzinę dziesiątą nazajutrz. W czasie krótkiej chwili, gdy drzwi gabinetu były uchylone, ujrzała tam stojącą pośrodku Elę Sasinównę.

Wracała powoli z niejasnym uczuciem doznanego niepowodzenia. „Jak ona wyładniała”, pomyślała teraz dopiero, mając wciąż w oczach wysmukłą sylwetkę Elżbiety, widzianą przez sekundę w wąziutkiej ramie drzwi, jej hardy profil i roześmiane usta. Ta sama — chuda, czarna, lękliwa dziewczynka, przywożona kiedyś co niedzielę z leśniczówki dla wspólnej zabawy, obdarowywana zmiętymi lalkami i zepsutymi zabawkami.

Nic dziwnego... „Widziałam znowu twojego pułkownika, wiesz, u Hennertów”, tak powiedziała.

Basia weszła do swej sali i z ulgą zobaczyła, że hrabiny Oskiennej już tam nie ma.

„Wszystkie zmieniłyśmy się jakoś”, pomyślała, siadając przy biurku i biorąc pochyloną głowę w obie ręce.