Źródło i licencja tłumaczenia
VI. Klio
Duch wieku
O gromadę, czy dawno rzuciła domowe siedziby,
Ten mu odrzekł: «Zaiste, niemałe są nasze cierpienia,
Bośmy się do dna dobrali goryczy wszelkiego rodzaju,
Tym straszniejszej, że wkrótce zawiodły nas wszystkie nadzieje.
Komuż silniej się pierś nie wzniosła błogim uczuciem,
Gdy blask słońca nadziei jutrzenką zajaśniał nad światem,
Gdy chodziły posłuchy, że ludzie radzą o sobie,
O swobodzie powszechnej, o prawach i bratniej równości2.
Wtedy każdy wyglądał nowego życia; te więzy,
Co sobkostwa je duch narzucił krajom i ludom,
Rozpryskiwać się zdały, i wszyscy z tęskną nadzieją
Spoglądali na Zachód, ku wielkiej świata stolicy3.
Czyż nazwiska tych mężów, zwiastunów wieści radosnej,
Sławą nie rozbrzmiewały na całym ziemi obszarze?
Czyż nie przybyło każdemu otuchy w sercu i wiary?»
Rozpoczęła się wojna4, ciągnęły tłumnie zza Renu
Zbrojnych Franków zastępy; lecz niosły nam przyjaźń, nie walkę,
Wznosząc drzewa wolności5 i dając ludom rękojmię6
Własnych rządów swobodnych. Więc wszyscy w szale uniesień
Jęli7 gromadzić się tłumnie około nowego sztandaru
I tak owi przybysze podbili mężczyzn dzielnością,
Potem serca niewieście ponętą i wdziękiem rycerskim.
Lżejsze się nawet wydały ciężary wojny niszczącej,
Bo nadzieja przed nami igrała w złudnej postaci,
Wabiąc umysł i wzrok ku szlakom tym nowo odkrytym.
Cudne były to chwile, bo w nich wydało się bliskim
I możliwym to wszystko, co szczytem jest dobra i prawdy;
Rozwiązały się usta, więc starce, młodzieńce i męże
Głośno, z podniosłym uczuciem, o sprawie postępu mówiły.
Walka straszliwa wybuchła; zaczęto mordować się wzajem8
I sąsiadów ciemiężyć. Więc zdziercze tłuszcze łupiły,
Wielcy w wielkich rozmiarach, a mali w małych. Każdemu
Szło o grabież chwilową, bo jutra nikt nie był pewien.
Ciężka to była niedola; ciemięstwo rosło z dniem każdym,
A okrzyków boleści w rozgwarze nikt nie dosłyszał.
Wtedy zaciętość ponura owładła umysły — i wszyscy
O tym tylko myśleli, jak pomścić siebie i drugich.
I zwróciło się szczęście na naszą stronę. Przybysze
Śpiesznie uchodzić musieli. O, wtedy poznaliśmy z bliska
Całą wojny okropność; bo wróg zwycięski niekiedy
Bywa jeszcze szlachetnym i względnym, choćby z pozoru;
Więc oszczędza mieszkańców, gdyż co dzień są mu potrzebni.
Lecz w ucieczce już nie zna hamulca; broniąc się śmierci,
Wszystko pustoszy lub grabi, i dzika go wściekłość ogarnia,
Nie ma dla niego świętości; zwierzęcej chuci9 jedynie
Folgę daje, i krew, i ryk rozpaczy go cieszą.
Tłumnie za oręż chwycili i jękły dzwony na trwogę,
I zmieniły się w broń spokojne narzędzia rolnicze;
Widły i kosy i cepy ociekły krwią napastników;
Nie dawano pardonu11, tak wielką była zawziętość.
O, bodajem już nigdy nie ujrzał podobnej wściekłości!
Dzikie zwierzę mniej straszne, niż człowiek w ślepym obłędzie.
Niechże nikt o swobodzie nie prawi, o rządach narodu:
Ledwo znikną zapory, a wnet rozpasa się w ludziach
Wszelkie zło, co je dotąd w zarodzie prawo tłumiło».
Jeśli ludzi surowo sądzicie, nie mogę was ganić,
Boście od nich doznali utrapień wszelakich niemało.
Lecz sięgnijcie pamięcią w te smutne dni upłynione,
A znajdziecie tam pewno niejedno dobre, niejeden
Czyn szlachetny, co może zbudziła go tylko do życia
Zła przygoda; albowiem w nieszczęściu człek dobry dopiero
Stać się może dla drugich aniołem opieki i zbawcą».
«Pocieszacie mnie oto, podobnie jak po pożare
Ktoś pogorzelca pociesza, że może kędyś, wśród gruzów
Domu swego, odkopie kawałki złota i srebra,
A on szuka cierpliwie i cieszy się tym, co odnajdzie.
Tak i ja z przyjemnością wspominam czyny chwalebne
W owych czasach spełnione. Widziałem, jak dawne się wrogi
Ku obronie wzajemnej łączyły; widziałem rodziców
Śmierć ponoszących za dzieci; widziałem jako młodzieńce
W mężów nagle wyrosły, a jako starce młodniały;
Dzieci nawet i płeć niewieścia, słaba zazwyczaj,
Męstwa dawały dowody i wielkiej dzielności umysłu.
Jeden zwłaszcza opowiem wypadek: Młoda dziewica
Sama z dziewczęty12 została w mieszkaniu swoim, albowiem
Z mężczyzn kto żyw wyruszył orężnie przeciw wrogowi.
Wtem na dom jej napada znienacka oddział ruchawki,
i rabując, dociera niebawem do komnat niewieścich.
Tam, ujrzawszy dziewicę nadobną w gronie panienek,
Tłuszcza z chucią zwierzęcą na drżące naciera ofiary.
Lecz dziewica odważna jednemu z nich pałasz wyrywa,
Tnie go w głowę i ściele u stóp swych ciężko rannego;
Inni, lękając się może zasadzki, śpiesznie uchodzą».
Myśl mu przyszła o owej dziewicy, wybranej Hermana,
Czy nie ona to była, i właśnie zapytać miał starca,
Gdy przystąpił aptekarz i szepnął księdzu na ucho:
«Przecie że ją na koniec znalazłem pośród tej ciżby,
Podług opisu jedynie. No, pójdźcie zobaczyć ją sami,
A i sędzia niech idzie, by coś nam o niej powiedział».
Bo go kędyś wezwano do rady, czy na rozjemcę.
Więc sam pleban już tylko bez zwłoki poszedł z sąsiadem
Poza płoty, gdzie ten figlarnie wskazał mu otwór.
«Patrzcie, zawołał, to ona! Spowija właśnie dzieciątko
I poznaję dokładnie ów kartun13 i owe poszewki
W pasy niebieskie, co dziś je Herman powiózł dziewczynie;
Widać, że szybko i dobrze umiała dar spożytkować.
Znaki to już niepochybne, a opis także się zgadza;
Bo na czerwonym podkładzie, co pierś sklepioną ujmuje,
Stanik czarny otacza jej kibić smagłą i wiotką;
Rąbek śnieżnej koszuli, marszczony w kryzę, okala
Wdzięcznie brodę okrągłą; nadobnie główkę przystraja
Warkocz bujny i gruby, upięty srebrnymi szpilkami,
A, choć siedzi, nietrudno dopatrzyć, że słuszna jest wzrostem,
I pod stanem ku ziemi faluje spódnica niebieska,
Osłaniając dziewicę po kostki, kształtnie i skromnie.
Tak, niewątpliwie, to ona. Więc pójdźmy dowiedzieć się jeszcze,
Czy jest równie cnotliwą i dobrą, jak urodziwą».
«Że ujęła młodziana, zaprawdę, to mnie nie dziwi,
Bo uroda jej zająć potrafi i wzrok doświadczony.
Jakże cenny to dar, gdy komu matka natura
Dała postać nadobną; on nigdzie obcym nie będzie,
Każdy chętnie go przyjmie, przytuli i szczerze ukocha.
Pewny jestem, sąsiedzie, że Herman znalazł dziewczynę,
Co w przyszłości uwieńczy mu życie i starość ozdobi,
Wierną dłonią niewieścią wspierając go zawsze i wszędzie.
Takie ciało bez skazy jest czystej duszy znamieniem».
«Często pozór zawodzi. Nie lubię ufać wzrokowi,
Bom doświadczył już nieraz, że dobrze mówi przysłowie:
Beczkę soli z człowiekiem należy zjeść, by go poznać.
Więc starajmy się naprzód wybadać ludzi poczciwych,
Co ją znają dokładnie, a potem osądźmy, co warta».
Boć nie swatamy dla siebie, a swatać dla innych rzecz trudna».
Który krokiem mierzonym ulicą wracał wioskową.
I do niego przezornie ksiądz pleban wyrzekł te słowa:
«Ojcze, myśmy ujrzeli w sąsiednim ogrodzie dziewczynę
Pod jabłonią, jak skrzętnie robiła sukienki dla dzieci
Ze starego kartunu14, co pewno dostała go w darze.
Podobała się nam, bo widać zabiegła i dobra.
Mówcie o niej, co wiecie; pytamy w celu chwalebnym».
Gdy do płotu się sędzia przybliżył, by zajrzeć przez otwór,
Rzekł:
«Dziewczynę tę znacie. Jeżelim wspomniał niedawno
o rycerskiej niewieście, co siebie i drugie umiała
Od niesławy obronić — to ona! Silna a dobra,
Jest dla wszystkich cierpiących aniołem pociechy w strapieniu,
Chociaż sama boleje; bo zginał jej narzeczony.
Szlachetnego młodzieńca uniosło razem z innymi
Pierwsze tchnienie wolności; lecz śmiercią przypłacił w Paryżu
Walkę przeciw swawoli, w obronie swobody i prawa».
A ksiądz pleban wydobył czerwieńca15 (srebrną monetę
Dawno już porozdawał pomiędzy rzeszę tułaczą),
I podając go sędzi, powiedział: «Oto grosz wdowi;
Chciejcie biednych obdzielić, a Bóg niech dar ten pomnoży».
Ale wzdragał się starzec i rzekł: «Zdołaliśmy trochę
Grosza zabrać w ucieczce i trochę niezbędnej chudoby16;
Sądzę, że nam wystarczy wszystkiego do chwili powrotu».
«Niech się nikt nie ociąga z jałmużną w tych czasach, i niechaj
Nikt nie odmawia przyjęcia ochoczo niesionej ofiary.
Dziś nikt nie wie, jak długo posiadać będzie swe mienie,
Ani zdoła przewidzieć, czy prędko przeminie nawała,
Co go roli pozbawia, ogrodu i wszelkich zasobów».
«Oj, to prawda! — zawołał z kolei ruchliwy aptekarz; —
Gdybym tylko miał jeszcze pieniądze, rozdałbym wszystkie,
Grube i drobne, bo wielu zapewne jest tutaj w potrzebie.
Lecz i tak was nie puszczę bez daru; niechaj tym razem
Stanie chęć za uczynek». I wyjął kapciuch skórzany,
I wysypał na papier co było na dnie tytuniu.
Więc dziękował mu sędzia, a on swój knaster17 wychwalał.
Niecierpliwie nas czeka, spragniony wieści pomyślnej».
I zdążyli pod lipy przy zdroju, kędy młodzieniec
Stał o powóz oparły. Ogniste konie parskały.
Grzebiąc ziemię kopytem; a Herman patrzył przed siebie
I w zadumie nic widział przyjaciół, aż się zbliżyli,
Czyniąc znaki radosne, ochoczo a głośno wołając.
Gdy podeszli, ksiądz pleban pochwycił młodziana za rękę
I odezwał się pierwszy; »Niesiemy dobre nowiny.
Oko twoje i serce wybrały trafnie; dziewica
Godna ciebie i zacna. Więc zawróć konie ku wiosce,
Byśmy z nią pomówili i zaraz zabrać ją mogli.
Słuchał wieści pomyślnej; aż rzekł z westchnieniem głębokim:
«Rączo-śmy przyjechali, z nadzieją w sercu, a może
Smutno wracać nam przyjdzie do domu, z zawodem i wstydem.
Kiedym czekał tu na was, uczułem w sercu zwątpienie.
Czyż sadzicie, że ona dlatego musi pójść z nami,
Iż jest biedną wygnanką bez dachu, my zaś bogaci?
Wszak i ubóstwo, gdy zacne, szlachetną dumą się rządzi.
Skromną zdaje się być dziewica w swoich żądaniach,
Świat jej stoi otworem: a trudno przypuścić, zaiste,
Żeby takiej kobiety dotychczas nikt nie ocenił,
Żeby serce jej było zamknięte dla uczuć miłości.
Nie zdążajmy tak szybko, bo łatwo zdarzyć się może,
Iż wrócimy z odprawą. Najbardziej tego się boję,
Czy nie przyrzekła już ręki innemu. O! Zawstydzony
Odejść wtedy bym musiał z niewczesną18 moją ofiarą».
Gdy towarzysz-gaduła pochwycił mowę w te słowa:
«Jużci takiego kłopotu nie było czasy dawnymi,
Bo się wtedy rzecz każdą robiło jakoś statecznie.
Skoro ojciec upatrzył stosowną dla syna dziewicę,
Wprzód uprosił poufnie jednego z przyjaciół rodziny,
By na zwiady się udał do domu owej panienki.
Więc, świątecznie przybrany, pan swat w niedzielę się którą
Wybrał odwiedzić sąsiada, oględnie tocząc rozmowę
Naprzód w zwrotach ogólnych, a potem ją zgrabnie kierując
Manowcami różnymi na córkę, i chwaląc młodziana.
Mądrej głowie dość słowa: więc łatwo zręczny wysłaniec
Zbadać zdołał rodziców i dalej rzeczy kierować.
Jeśli źle się powiodło, to młody uniknął odkosza19:
Gdy przeciwnie, to swat, co takie małżeństwo skojarzył,
Był na wieczne już czasy w ich domu gościem najdroższym.
Teraz wszystko inaczej, bo razem z wielą innymi
I ten zwyczaj się zmienił; dziś każdy swata sam siebie.
Niech więc przyjmie i sam harbuza20 w razie odmowy
Z rąk okrutnej kochanki, i niech się wstydzi dziewczyny».
Słów aptekarza, bo już dojrzały zamiar miał w myśli) —
Sam rozmówię się z nią i wyrok stanowczy usłyszę
Z ust dziewczęcia. Co ona mi powie, to przyjmę z pokorą.
Chciałbym ujrzeć raz jeszcze spojrzenie jej oka czarnego,
I tę kibić21 toczoną, co objąć ją pragnę gorąco,
I te usta, co mają rozstrzygnąć przyszłą ma dolę.
Więc zostawcie mnie, proszę. Pojedźcie sami do domu,
By powiedzieć rodzicom, że syn ich wybrał rozumnie:
Ja piechotą powrócę tą ścieżką koło winnicy,
Może radośnie i żwawo, prowadząc serca wybraną,
Może głucho i smutnie, sam jeden się wlokąc do domu».
Który zręcznie je ujął i usiadł na miejscu woźnicy.
Lecz aptekarz się wahał i jakoś lękliwie spoglądał.
«Chętnie — rzekł — wam powierzam staranie o duszy i sercu,
Ale ciało i kości — nie sądzę, by były bezpieczne
Tam, gdzie ręka duchowna prowadzi wodze światowe».
«Siadajcie bez trwogi,
Powierzając mi ufnie zarówno ciało, jak duszę;
Umiem dobrze powozić, bo kiedyś, bawiąc22 w Strasburgu.
Często z młodym baronem jechałem lekkim wolantem23,
Sam kierując nim zwykle i tłumy ludu mijając».
Z miną taką, jak człek, co myśli zawczasu o skoku;
I ruszyli pośpiesznie, bo konie dążyły do stajni,
A spod kopyt się rączych tumany pyłu wzbijały.
Herman długo stał w miejscu i patrzył w głębokiej zadumie,
Jak kurzawa się w górę kłębiła i nikła w oddali.
- Klio (mit. gr.) — muza historii. [przypis edytorski] ↩
- ludzie radzą o sobie, O swobodzie powszechnej, o prawach i bratniej równości — mowa o uchwaleniu na wniosek La Fayette’a Deklaracji praw człowieka i obywatela w sierpniu 1789 r. [przypis edytorski] ↩
- ku wielkiej świata stolicy — tj. ku Paryżowi. [przypis edytorski] ↩
- rozpoczęła się wojna — w lecie 1792. [przypis edytorski] ↩
- drzewa wolności — długie laski z jakobińskimi czapkami, symbolizujące suwerenność narodu. [przypis edytorski] ↩
- rękojmia (daw.) — gwarancja. [przypis edytorski] ↩
- jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
- zaczęto mordować się wzajem — aluzja do politycznego procesu i skazania na śmierć Dantona. [przypis edytorski] ↩
- chuć — pożądanie. [przypis edytorski] ↩
- w naszych się mężach ocknęło zemsty pragnienie — Francuzów wyparto za Ren w maju 1794. [przypis edytorski] ↩
- pardon (daw.) — oszczędzenie przeciwnika w walce. [przypis edytorski] ↩
- dziewczęty — dziś popr. forma N.lm: dziewczętami. [przypis edytorski] ↩
- kartun — gatunek perkalu; tu mowa o szlafroku ojca. [przypis edytorski] ↩
- kartun — gatunek perkalu. [przypis edytorski] ↩
- czerwieniec (daw.) — czerwony złoty, złota moneta obiegowa. [przypis edytorski] ↩
- chudoba (daw.) — dobytek. [przypis edytorski] ↩
- knaster — ceniony gatunek tytoniu. [przypis edytorski] ↩
- niewczesny (daw.) — uczyniony w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski] ↩
- odkosz a. kosz (daw.) — odmowa w zalotach. [przypis edytorski] ↩
- harbuz (daw.) — odmowa w zalotach. [przypis edytorski] ↩
- kibić (daw.) — talia. [przypis edytorski] ↩
- bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski] ↩
- wolant (daw.) — czterokołowy odkryty powóz konny na resorach. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Johann Wolfgang von Goethe
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Herman i Dorota · Okładka na podstawie: arrow, Robb North@Flickr, CC BY 2.0
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: CC-BY-2.0
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: cover
Herman i Dorota · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/goethe-herman-i-dorota/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Ludwik Jenike
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.