Źródło i licencja tłumaczenia
V. Polyhymnia
Obywatel świata2
Przy duchownym aptekarz, a z nimi gospodarz uprzejmy,
I rozmowa się żwawo ta sama jeszcze toczyła.
Więc poważnie z kolei odezwał się zacny ksiądz pleban:
«Nie chcę sprzeczać się z wami, boć wiem, że człowiek powinien
Ku lepszemu się zwracać, i tak też bywa, że pragnie
Tego, co wyższe i lepsze, lub tego, co nowe przynajmniej.
Lecz unikajcie przesady, bo obok owego dążenia
Dała nam jeszcze natura i cześć dla dawnych zwyczajów,
Przywiązanie do tego, co każdy zna od młodości.
Wszystko jest dobre, co tylko rozumne i naturalne.
Człowiek wiele pożąda, choć mało mu w rzeczy potrzeba.
Bo i życie jest krótkie, i los śmiertelnika niepewny.
Nie potępiam ja męża, co pchnięty wewnętrznym popędem,
Morza i lądy przebiega i zyskiem godziwym się cieszy,
Skrzętnie4 dla siebie i drugich gromadząc owoce swej pracy;
Ale godzien jest dla mnie szacunku i rolnik spokojny,
Co cichymi krokami po glebie stąpa ojczystej
I uprawia ją pilnie, i w pocie czoła pracuje.
Jemu ziemia się co rok nie zmienia, ani mu drzewo
Nowosadzone od razu gałęzi kwiatem nie zwieńczy.
Cierpliwości mu trzeba i myśli trzeźwej a czystej.
Zawsze równej, spokojnej, pod sterem zdrowego rozsądku.
Garstkę ziarna on tylko powierza ziemi rodzajnej.
Szczupłą ledwie gromadkę hoduje zwierząt domowych,
Bo wyłącznie rozsądek czynami jego kieruje.
Szczęśliw, kogo natura umysłem takim obdarzy!
On nas żywi swą pracą; lecz dwakroć szczęśliwszy od niego
Obywatel miasteczka, co przemysł łączy z rolnictwem!
Jemu obcy jest kłopot, co dni ziemianina zatruwa5,
Nie zakłóca mu życia i żądza owa miast wielkich
Dorównania bogatszym, co trawi zwłaszcza niewiasty.
Więc błogosławcie wy raczej spokojne syna pragnienia,
I synową, gdy sobie wybierze dziewczynę podobną».
Weszła matka ze synem i rzekła, stając przed mężem:
«Ojcze, nieraz, pamiętasz, gawędząc mówiliśmy z sobą
O radosnym tym dniu, gdy Herman do domu naszego
Serca wybraną wprowadzi, i samiśmy mu przeznaczali
Tę lub ową, jak zwykle troskliwi o syna rodzice.
Otóż nadszedł ten dzień, zesłało mu niebo dziewicę,
Którą szczerze polubił i wybrał stanowczo za żonę.
Wszak mawialiśmy zawsze: niech serce jego rozstrzyga;
Sam pragnąłeś niedawno, by żywo i raźno pokochał
Dobrą jaką dziewczynę. I oto wybiła godzina!
Uczuł miłość nasz Herman stateczną, jako przystoi;
Więc zamierza poślubić wygnankę ową, co dzisiaj
Ją napotkał za miastem, lub... zostać na zawsze bezżennym».
I stanowczy: zaręczam, że córką wam będzie nalepszą».
Rzekł do niego te słowa: «O losie człowieka zazwyczaj
Jedna chwila rozstrzyga, bo choćby myślał najdłużej,
Zawsze, co postanowi, to będzie dziełem momentu.
Niebezpieczną jest rzeczą zanadto się wahać w wyborze
I postronną6 rachubą zamącać swobodę uczucia.
Toć Hermana ja znam od lat dziecinnych: on nigdy,
Nawet w wieku chłopięcym, nie sięgał po to i owo;
Ale czego pożądał, to zawsze osiągnął i trzymał.
Nie lękajcie się przeto, że nagle dziś się pojawia
Życzeń waszych spełnienie, choć w innej zapewne postaci
Niż roiliście sobie; wszak dary wszelakie Bóg zlewa
Na nas ręką ojcowską, w tym kształcie, jakiego nam trzeba.
Więc dziewicę, ku której dobremu synowi waszemu
Serce się z piersi wyrywa, oceńcie bez uprzedzenia.
Szczęśliw młodzian, gdy pierwszej kochance zaraz mu wolno
Rękę podać, gdy taić uczucia w sobie nie musi.
Tak, postrzegam to jawnie, że los się jego rozstrzygnął,
Bowiem miłość prawdziwa młodzieńca w męża przemienia.
Herman nie jest zmiennikiem7; więc jeśli celu nie dopnie,
Lata mu najpiękniejsze upłyną w tęsknocie i smutku».
Które, z dawna tłumione, wstrzymywał, choć z ust mu się rwało:
«Zawsze się trzymać należy we wszystkim drogi pośredniej.
Śpiesz się powoli — tak brzmiała dewiza cesarza Augusta.
Chętnie gotówem służyć w potrzebie kochanym sąsiadom
Słabym moim rozumem, ku wspólnej naszej korzyści,
A szczególniej młodzieży potrzeba kierunku i rady.
Więc pozwólcie, niech pójdę wybadać ową dziewczynę
I rozpytać się o nią u ludzi, którzy ją znają.
Nikt nie podejdzie mnie, ręczę, bo umiem oceniać wyrazy».
«Tak uczyńcie, sąsiedzie; badajcie ją. Ale ja pragnę,
Aby z wami pospołu się wybrał szanowny ksiądz pleban;
Dwaj tak zacni mężowie świadectwo niech dadzą niezbite. —
Drogi ojcze! Toć ona nie z rzędu owych zalotnic,
Co to kraj przebiegają, szukając przygód i zysków.
Ją z domostwa cichego wygnała ta wojna nieszczęsna,
Która wszystko dokoła pustoszy i z posad porusza.
Wszak to dzisiaj dostojni mężowie żyją w niedoli,
I książęta, i króle w tułaczce szukają schronienia.
Tak i owa dziewica, z rówiennic8 swoich najlepsza,
Ujść musiała z ojczyzny; lecz własnych nieszczęść niepomna,
Innym jeszcze pomaga, choć sama bez żadnej pomocy.
Wielka niedola, zaprawdę, ogarnia ziemię dokoła;
Czyżby spłynąć nie miało i szczęście z owej niedoli?
Czy sprowadzając mi w progi kochankę i żonę poczciwą,
Wojna dać mi nie może, co niegdyś ojcu dał pożar?»
«Jakże dzisiaj, mój synu, swobodnie obracasz językiem!
Toć od wielu już lat nie byłeś taki wymowny.
Otóż doznać mi przyszło, co zwykle ojcom zagraża,
Że za synów życzeniem ujmuje się serce matczyne,
Zbyt uległe i słabe, a jeszcze i sąsiad się skłania
Ku przymierzu, gdy idzie o szturm do głowy rodziny.
Ha, co robić? Nie myślę daremnie wam stawiać oporu,
Bo przeczuwam, że tutaj na łzy się zanosi i dąsy.
Więc zbadajcie dziewczynę, i jeśli zacna, niebawem
Ją przywieźcie». — A syn mu na to radośnie odpowie:
«Przed wieczorem wam jeszcze przybędzie córka najlepsza,
Jakiej pragnie mężczyzna, gdy żywi w piersiach myśl zdrową.
Oby tylko i dla niej urosło stąd szczęście prawdziwe,
Oby w was odnalazła, nieboga, straconych rodziców!
Ale po co odwlekać? Założę konie i zaraz
Zacnych naszych przyjaciół na trop sprowadzę dziewicy;
Tam niech sami się rządzą rozważną myślą i czynem,
Ja zaś, ojcze, przysięgam, że poddam się ich wyrokowi
I nie zobaczę kochanki, dopóki moją nie będzie».
Rzeki i wyszedł, a starsi radzili jeszcze statecznie
To i owo, wszechstronnie i mądrze rzecz roztrząsając.
Stała, jedząc spokojnie ze żłobu owies i siano.
Śpiesznie konie okiełznał i przewlókł przez sprzączki srebrzone
Mocne rzemienie z surowca10, a potem, lejc przytwierdziwszy,
Na podwórze je wywiódł, gdzie już parobczak usłużny
Lekki powóz wytoczył, i wnet też konopne postronki
Na orczyki11 założył, a sam, usiadłszy na koźle,
Chwycił za bat i szparko zajechał przed bramę gospody.
Więc gdy miejsca wygodne zajęli ksiądz i aptekarz,
Powóz się szybko potoczył, turkocąc wesoło po bruku,
A mijając kolejno wieżyce miejskie i mury,
Skręcił ku drodze żwirowej, pod górę jadąc i na dół.
Aż gdy Herman z daleka zobaczył wieżę wioskową
I dokoła chałupy, w zielonym wieńcu ogrodów —
Stanąć tam postanowił, wstrzymując rączy bieg koni.
Co wyniośle od wieków szczytami się pięły ku niebu,
Było błonie obszerne, pokryte miękka murawą.
Miejsce zabawy dla mieszczan i wsi pobliskich mieszkańców.
Tu w parowie12 wytryskał obfity zdrój13 pod drzewami;
Schodki wiodły do niego, a wkoło ławki wygodne
Stały, wkrąg otaczając kamienne łożysko krynicy.
Otóż w miejscu tym Herman przystanął i rzekł do przyjaciół:
«Chciejcie wysiąść, sąsiedzi, i idźcie dalej, by zbadać,
Czyli14 godną mej ręki jest owa dziewica-wygnanka.
Łatwo ją poznać możecie, bo wdziękiem jej żadna nie zrówna15,
Lecz opiszę wam jeszcze jej skromne a schludne ubranie:
Na czerwonym podkładzie, co pierś sklepioną ujmuje,
Stanik czarny otacza jej kibić16 smukłą i wiotką;
Rąbek śnieżnej koszuli, marszczony w kryzę, okala
Wdzięcznie brodę okrągłą; nadobnie główkę przystraja
Warkocz bujny i gruby, upięty srebrnymi szpilkami;
W gęstych zwojach pod stanem faluje spódnica niebieska,
Osłaniając dziewicę po kostki, kształtnie i skromnie.
Ale o jedno was proszę: nie mówcie z nią sami w tej sprawie,
Tylko drugich badajcie, słuchając, co oni powiedzą
A gdy się już dowiecie wszystkiego, razem uradźmy
Co przedsięwziąć wypada; — tak sobie myślałem przez drogę».
Kędy17 szeroki gościniec zalegał dobytek na wozach,
Kędy w ogrodach i domach i gumnach18 roili się ludzie,
Koło koni i bydła mężczyźni, koło bielizny,
Rozwieszonej na płotach, niewiasty i zwinne dziewczęta,
A w strumyku na łące, igrając, pluskały się dzieci.
Tam to, krocząc powoli przez tłumy ludzi i zwierząt,
Dwaj wysłańcy patrzyli dokoła w prawo i lewo,
Czy nie ujrzą gdzie owej dziewicy, wybranki Hermana:
Lecz nie było jej nigdzie, a ciżba coraz wzrastała.
Wtem przy wozach się wszczęły niesnaski jakieś i swary,
Głosy mężczyzn grożące i niewiast krzyki piskliwe
Echem brzmiały w dolinie. Aż starzec jakiś poważny
Do zwaśnionych przystąpił, i wnet się hałas uciszył,
Gdy nakazał milczenie i tak przemówił do rzeszy:
«Czyż nieszczęście nas jeszcze i tyle nauczyć nie mogło,
Byśmy jedni dla drugich umieli być z pobłażaniem
I, do zgody pochopni19, urazy w niepamięć puszczali?
Tylko szczęśliwym uchodzą zatargi; w nas utrapienie
Przecież wpoićby winno braterską jedność w pożyciu.
Nie zazdrośćmy więc sobie nawzajem przytułku w tułaczce,
Owszem, dzielmy się wszystkim, a Bóg miłościw nam będzie».
Jęli20 krzątać się znów około dobytku i zwierząt.
Ale zacny ksiądz pleban, gdy słyszał te słowa gromiące,
Choć łagodne i ciche, przystąpił i rzekł do staruszka:
«Ojcze, wielka to prawda! Gdy w dni szczęśliwych kolei
Lud się żywi z tej ziemi, co łono mu swoje otwiera
I hojnymi plonami corocznie za pracę go darzy,
Wtedy nie ma kłopotu, bo każdy dla siebie najmędrszy
I najlepszy; więc nikt nie ceni ludzi rozumnych.
Lecz gdy burza znurtuje powszednie drogi żywota,
Niszcząc zasiew i plon; gdy męże, niewiasty i dzieci
Wygna z domowej zaciszy w nieznaną dal i tułactwo:
O, zaprawdę! Natenczas się każdy za mądrym obejrzy
I nie pójdą na wiatr zbawienne słowa rozwagi. —
Wyście, ojcze, zapewne sołtysem czy sędzią gromady,
Że kojący wasz głos od razu pojednał zwaśnionych;
Jako Jozue21 niegdyś lub Mojżesz lud Izraela
Przez pustynię prowadził, tak wy wiedzcie te tłumy».
Chwile, w których żyjemy, ciekawe są i pamiętne:
Dzień dziś starczy za lata, tak wszystko się skupia nawalnie.
Dobrzeście nas porównali do Żydów, boć i nam przecie
Pan Swój wyrok karzący objawił w płomieniach i gromach».
Pytać zaczął o losy i starca, i całej gromady,
Schylił się doń nieznacznie aptekarz i rzekł mu na ucho:
«Pogadajcie tu z sędzią i zwróćcie rozmowę na dziewczę;
Ja tymczasem wybiegnę poszukać jej, a gdy ją znajdę,
Zaraz do was powrócę».
Gdy na to kiwnął ksiądz głową,
Zwinny sąsiad poleciał na zwiady przez pola i łąki.
- Polyhymnia (mit. gr.) — muza śpiewu chóralnego. [przypis edytorski] ↩
- obywatel świata — mowa o wprowadzonym w tej pieśni sędzi. [przypis edytorski] ↩
- pospołu (daw.) — razem. [przypis edytorski] ↩
- skrzętnie (daw.) — zapobiegliwie. [przypis edytorski] ↩
- kłopot, co dni ziemianina zatruwa — ustawiczna troska o pogodę. [przypis edytorski] ↩
- postronny — tu: uboczny, nienależący do tematu. [przypis edytorski] ↩
- zmiennik — osoba zmienna w uczuciach. [przypis edytorski] ↩
- rówiennica — dziś popr.: rówieśnica. [przypis edytorski] ↩
- gniadosz — koń o maści jasnobrązowej z odcieniem czerwonobrunatnym, z czarną grzywą i czarnym ogonem. [przypis edytorski] ↩
- surowiec (daw.) — niegarbowana skóra. [przypis edytorski] ↩
- orczyk — drążek do zaczepiania pasów uprzęży. [przypis edytorski] ↩
- parów — dolina o stromych, porośniętych roślinnością zboczach. [przypis edytorski] ↩
- zdrój (poet.) — źródło. [przypis edytorski] ↩
- czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
- zrównać — dziś popr.: dorównać. [przypis edytorski] ↩
- kibić (daw.) — talia. [przypis edytorski] ↩
- kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- gumno — budynek do składowania niewymłóconego zboża. [przypis edytorski] ↩
- pochopny — tu: prędki, skłonny. [przypis edytorski] ↩
- jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
- Jozue (bibl.) — pomocnik Mojżesza, dowódca wojsk Izraelitów, zdobywca Jerycha. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Johann Wolfgang von Goethe
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Herman i Dorota · Okładka na podstawie: arrow, Robb North@Flickr, CC BY 2.0
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: CC-BY-2.0
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: cover
Herman i Dorota · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/goethe-herman-i-dorota/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Ludwik Jenike
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.