Źródło i licencja tłumaczenia
IV. Euterpe
Matka i syn
Wyszła naprzód za dom, popatrzyć, czy syna nie znajdzie
Na kamiennej ławeczce, gdzie lubił siadywać wieczorem.
Gdy go tu nie zastała, poniosła kroki ku stajni,
Sądząc, że się tam krząta około dzielnych ogierów,
Które kupił źrebcami i sam starannie wychował.
Alić rzekł jej parobek: «Nasz panicz poszedł do sadu».
Więc puściła się żwawo przez długie a wąskie podwórze,
Zostawiając na boku stodoły i puste spichlerze,
Prosto ku ogrodowi, co murów miasteczka dosięgał;
Weszła, ciesząc się myślą i wzrokiem wszelakiej roślinie,
Poprawiała podpory, na których spoczęły gałęzie
Grusz i jabłoń2, bogatym owoców plonem schylone,
Zdjęła kilka gąsienic ze zwojów bujnej kapusty,
Bo kobieta zabiegła3 i kroku nie zrobi daremnie.
I tak doszła nareszcie, przy końcu wielkiego ogrodu,
Do altany cienistej, pokrytej bluszczem: lecz syna
Tam nie było, a furtka przymknięta w murze miastowym
(Co ją któryś tam pradziad, sławetny burmistrz, przed laty
Przebić sobie pozwolił) świadczyła, że wyszedł aż w pole.
Toż i matka w te pędy przez suchą fosę graniczną
Przeszła i szybko dążyła w kierunku, kędy4 winnica
Pięła się stromo pod górę, płaszczyzną zwrócona ku słońcu.
I wkroczyła na szczyt, radując się win urodzajem,
Których grona pękate powabnie spod liści błyszczały.
Ocieniona i równa drożyna szła środkiem winnicy,
A wchodziło się tam po stopniach z ciosu5 wykutych.
Więc na prawo i lewo chyliły się grona białawe
I czerwono-niebieskie, wielkości takiej, jak nigdzie,
Przeznaczone na wety6 wytworne dla gości przedniejszych;
Dalej na stoku pagórka ujrzała szczepy, choć drobne,
Lecz szlachetne, co rodzą gatunki rzadkie i cenne.
I tak, idąc pod górę, zawczasu już się cieszyła
Porą jesienną i dniem, gdy pośród radości ogólnej
Winobranie się zacznie i grona się włożą do kadzi
I udepczą, gdy moszcz7 się spuści i w beczki przeleje,
A wieczorem blask ogni się sztucznych rozejdzie dokoła,
Kończąc święto powszechne. — Lecz mocno ją to zadziwiło,
Że, choć trzykroć wołała Hermana, echo jej tylko
Odpowiedzią zabrzmiało, od wieżyc miejskich odbite.
Nie przywykła go szukać, bo młodzian nigdy daleko
Poza dom nie wychodził bez wiedzy troskliwych rodziców;
Więc nie traciła nadziei, że spotka go jeszcze gdzie w drodze.
Drzwiczki bowiem i dolne, i górne na szczycie winnicy
Były otwarte. I weszła gosposia na czyste już pole,
Co szerokim rozłogiem ciągnęło się grzbietem pagórka.
Jeszcze dotąd kroczyła po własnym gruncie, i rada8
Spoglądała na rolę i bujnie kłoniące się fale
Złotych kłosów, co plon obfity żeńcom wróżyły;
I tak idąc ścieżynką po miedzy, miała na oku
Wielką gruszę na wzgórzu, granicę ich posiadłości.
Kto ją zasadził, na pewno nie wiedział nikt, lecz ją z dala
Widać było, i drzewo słynęło z wybornych owoców.
Pod nim zwykle żniwiarze w południe na obiad siadali
I pastuchy szukały pod cieniem jego ochłody,
Na ławeczce ubitej z kamieni polnych i darni9.
Nie myliło jej serce: młodzieniec, oparty na dłoni.
Siedział tam w zamyśleniu, do matki plecami zwrócony.
Więc podeszła cichaczem i z lekka mu ramię dotknęła,
A gdy głowę odwrócił, dostrzegła łzę w jego oku.
Otarł z oczu łez ślady. A ona mu na to troskliwie:
«Czego płaczesz, mój synu? To rzecz niezwykła u ciebie;
Powiedz, co cię udręcza, że szukasz sobie ustroni
Pod tą gruszą samotną i łzami zalane masz oczy?»
«Dziś zaprawdę by trzeba mieć w piersi serce spiżowe.
By nie uczuć niedoli tułaczów tych nieszczęśliwych:
Człowiek chyba bezmyślny w tym czasie o własne się dobro
I o dobro ojczyzny nie troska. To, com dziś widział,
Srodze mnie zasmuciło; więc — w pole wyszedłem wzruszony
I spojrzałem na cudną, rozkoszną tę okolicę,
Kędy plon już dojrzały ku snopom z pokłonem się chyli
I obfitość owoców zasobne nam wróży komory.
Ale bliskim jest wróg, a lubo10 nurty nas Renu
Strzegą od jego napaści, to czymże wody i góry
Dla tych tłumów, co na nas gniotącą spadają nawałą11?
Toć to oni bez względu zwołują i młodych i starych;
Nie lękając się śmierci, za hufcem hufiec podąża.
A ja miałbym sromotnie pozostać w domu za piecem,
Aby życie ocalić, gdy inni je niosą w ofierze?
Matko droga, niedobrze się stało, że w brance do wojska
Mnie pominięto w tym roku. No, prawda, że jestem jedynak,
Że gospodarstwo i wielkie, i pracy wymaga nie lada;
Lecz zaszczytniej by przecie i dla mnie było tam walczyć
Na granicy, niż tutaj bezczynnie czekać niewoli.
Tak honoru mu głos powiada, i w głębi się piersi
Dzielność męska obudza i chęć służenia krajowi.
Gdybyż młodzież się nasza rzuciła hurmem do broni,
Walcząc ze zgrają przybyszów, to pewno obca by stopa
Nie dotknęła tej ziemi i nikt zabierać by nie śmiał
W naszych oczach jej płodów bogatych, nikt obelżywych
Mężom rozkazów wydawać, a żony i córki uwozić! —
Owóż, matko, ja dzisiaj powziąłem zamiar niezłomny,
Że bez zwłoki uczynię, co honor mi każe i serce;
Bo kto długo rozmyśla, nie zawsze wybiera najlepsze.
Już do domu nie wrócę i zaraz się stawię u władzy,
By to ramię i życie poświęcić usłudze ojczyzny.
Niechże ojciec mi wtedy zarzuci, że wyższe uczucie
Piersi mej nie ożywia, że nie mam szlachetnych dążności!».
Ciche łzy wylewając, bo łatwą była do płaczu:
«Synu, co ci się stało, co umysł tak ci zmieniło,
Że nie wynurzasz się matce otwarcie i szczerze, jak zawsze?
Gdyby z boku kto obcy usłyszał twą mowę, to pewnie
Zamiar by twój pochwalił i nazwał szlachetnym natchnieniem,
Uwiedziony pozorem i brzmieniem pięknych frazesów.
Ale ja ci to ganię; bo, widzisz, znam cię dokładnie.
Ty ukrywasz coś w sercu i inne zupełnie masz myśli;
Wiem, że odgłos cię trąb i bębnów tak bardzo nie nęci,
Że nie pragniesz w mundurze zawracać głowy dziewczętom,
Bo sądzono ci raczej, choć dzielny jesteś skądinąd,
Domu swego pilnować i pole uprawiać spokojnie.
Więc mi powiedz otwarcie: skąd zamiar taki powziąłeś?»
Dzień nierówny jest dniowi. Młodzieniec dojrzewa na męża
I w zaciszu się lepiej wyrabia nieraz do czynu,
Niż wśród wrzawy światowej, co już niejednego zepsuła.
Cichy byłem i jestem, lecz w piersi mojej uderza
Serce, co żywo odczuwa bezprawie wszelkie i krzywdę,
A z łatwością potrafię ocenić i rzeczy światowe:
Silne przy tym mam ramię i pracą pochwalić się mogę.
Jednak słusznie mi dzisiaj zarzucasz brak otwartości,
Bo ze wstydem wyznaję, że z domu mnie ojcowskiego
Nie wygania pragnienie obrony ojczyzny od wroga.
Marne były to słowa, i ukryć tylko przed tobą
Miały inne uczucie, co serce moje zapełnia.
Lecz nie wstrzymuj mnie, matko; bo gdy daremne życzenia
Tłumię w piersi, to niech i życie zakończę daremnie,
Wiem bo o tym dokładnie, że nic nie poradzi jednostka,
Gdy się ogół do czynu nie zerwie i siłą zjednoczy».
Tylko nic nie ukrywaj przede mną: powiedz mi wszystko.
Bo mężczyźni z natury namiętni i gwałtowni,
A spotkawszy przeszkodę, zbyt łatwo się z tropu zbijają;
Gdy niewiasta, przeciwnie, obmyśla różne sposoby
I manowcem12 się zręcznie dostaje nieraz do celu.
Więc mi wyznaj otwarcie, dlaczegoś tak mocno wzruszony,
Jako nigdy dotychczas, dlaczego krew w twoich żyłach
Krąży szybko i łzy poniewolnie się cisną do oczu?»
Do matczynej się piersi przytulił i rzekł rozrzewniony:
«Słowa ojca, zaprawdę, niesłusznie dziś mnie dotknęły,
Bo szanować rodziców przywykłem z młodu, i zawsze
Cenić umiałem rozsądek i dobroć tych, co w dzieciństwie
Potrafili poważnie kierować moimi krokami.
Więc znosiłem cierpliwie od współtowarzyszów igraszek
Figle, żarty i psoty, a nawet podstępną złośliwość,
Nigdy się na nich nie mściłem za ciosy swawolne i plagi14;
Ale niech no się który poważył ojca wyszydzić,
Gdy w niedzielę z kościoła wychodził krokiem mierzonym,
Niech no wyśmiał wstążeczkę u czapki, lub szlafrok indyjski,
Co tak pięknie go stroił, a dziś darowany ubogim:
Wtedy w gniewie straszliwym ściskałem pięści i wściekle
Napadałem szyderców, i biłem kułakiem na oślep,
Że zaledwo, skrwawieni, spod ciosów się moich wymknęli.
I tak krzepko wzrastałem, i wielem znosił od ojca,
Który nieraz zły humor odbijał na mnie łajaniem;
Bo gdy zajście miał w radzie, lub przykrość jaką na mieście,
Zwyklem ja pokutował za winy jego kolegów.
Często samaś mnie przecie, mateczko, żałować musiała.
Alem milczał z pokorą, i w sercu chowałem wspomnienie
Tylu dobrodziejstw rodziców, co na to tylko pracują,
Żeby dla nas gromadzić wszelaki dostatek i zasób,
Sami sobie ujmując, by coś oszczędzić dla dzieci.
Lecz nie tylko dostatki stanowią szczęście na świecie,
Nie stanowią go ziemi rozległe i bujne obszary;
Bo starzeje się ojciec, a z nim starzeją i syny,
Nie zaznawszy radości i z troską wieczystą o jutro.
Spojrzyj, matko, na piękne te niwy, na plony bogate,
Na winnice, ogrody i gumna15: wszystko to nasze.
Ale gdy rzucę wzrokiem na dom, na moje okienko,
Kędy mi w cichej izdebce dzień za dniem życie upływa,
Kędy tyle wieczorów spędziłem i nocy i ranków —
Wtedy samotnym się czuję; ta izba, te pola, te łany,
Wszystko smutne i puste: mnie, matko, brak towarzyszki».
«Synu, pewnie goręcej nie pragniesz kochanki i żony,
Jako pragną synowej rodzice Twoi. Toć zawsze
Do zalotów godziwych obojeśmy cię nakłaniali,
Lecz od dawna to wiem i dziś mnie serce ostrzega,
że swatanie daremne, jeżeli w chwili właściwej
Przed młodzianem nie stanie dziewica dlań przeznaczona.
Otóż, synu, poznaję, żeś wybór stanowczy uczynił:
Więc nie ukrywaj przede mną, co matki przeczuciem odgadłam:
Serca twojego wybraną jest owa dziewczyna-wygnanka».
Ją wybrałem, i jeśli jej dzisiaj w dom nie wprowadzę,
To na zawsze utracić ją mogę w zamieszce wojennej;
A daremnie mi wtenczas uśmiechać się będzie swym plonem
Piękne ojca dziedzictwo, daremnie dom nasz i ogród;
Nawet twoje pieszczoty, o matko, mnie nie pocieszą.
Miłość, czuję to dziś, wszelakie związki rodzinne
Targa, a nowe kojarzy; nie sama tylko dziewica
Ojca i matkę porzuca, by iść za mężem wybranym;
I młodzieniec wyrzeka się domu, gdy ukochaną
Los mu srogi wydziera. Toż ojciec słowo stanowcze
Wyrzekł, i odtąd wasz dom przestaje być moim, jeżeli
Nie przyjmiecie w swe progi wybranej serca mojego».
«Wy, mężczyźni, stajecie naprzeciw siebie jak skały,
Niewzruszeni i dumni, i żaden nierad ustąpić,
Żaden ręki wyciągnąć ze słowem pokoju i zgody.
Jednak, mówię ci chłopcze, nie tracę jeszcze nadziei,
Że przygarnie ją ojciec, jeżeli poczciwa i dobra,
Choć uboga. Wszak wiesz, że nieraz groźba gwałtowna
Z ust mu wyjdzie niebacznie, lecz rzadko ją bardzo wykona;
Tylko słowa dobrego wymaga, i słusznie zaprawdę,
Boć jest ojcem. A zresztą on zwykle bywa gniewniejszym
W poobiednich godzinach, gdy wino rozgrzeje mu głowę;
Wtedy innych nie słucha i trzyma się swego uparcie
Lecz gdy wieczór się zbliża i w toku przyjaznej rozmowy
Wiele zdań się przewinie, to zwykle i on łagodnieje,
Czując krzywdę zrządzoną drugiemu w zbytecznej żywości.
Pójdźmy szczęścia spróbować, bo tylko odwaga zwycięża,
A potrzeba nam też pomocy naszych przyjaciół.
Tam w tej chwili zebranych, szczególniej księdza plebana».
Pociągnęła za sobą i syna. W milczeniu oboje
Z wolna ścieżką schodzili, o ważnym swym myśląc zamiarze.
- Euterpe (mit. gr.) — muza poezji lirycznej. [przypis edytorski] ↩
- jabłoń — popr.: jabłoni (błąd ze wzgl. na rytm). [przypis edytorski] ↩
- zabiegły — tu: zapobiegliwy. [przypis edytorski] ↩
- kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- cios — blok kamienny. [przypis edytorski] ↩
- wety (daw.) — desery. [przypis edytorski] ↩
- moszcz — niesfermentowany sok z winogron. [przypis edytorski] ↩
- rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski] ↩
- darń — górna warstwa gleby wraz z trawą i korzeniami. [przypis edytorski] ↩
- lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
- Dla tych tłumów, co na nas gniotącą spadają nawałą — mowa o wojskach Napoleona, który wiosną 1796 rozpoczął marsz przez Alpy do Włoch, a następnie do Styrii. [przypis edytorski] ↩
- manowiec — bezdroże. [przypis edytorski] ↩
- folgować — (o uczuciach, pragnieniach itp.) przestać hamować. [przypis edytorski] ↩
- plagi (daw.) — uderzenia, zwł. batem. [przypis edytorski] ↩
- gumno — budynek do składowania niewymłóconego zboża. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Johann Wolfgang von Goethe
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Herman i Dorota · Okładka na podstawie: arrow, Robb North@Flickr, CC BY 2.0
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: CC-BY-2.0
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: cover
Herman i Dorota · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/goethe-herman-i-dorota/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Ludwik Jenike
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.