Czy ktoś widział Kallego?

Była sobie kiedyś uboga wdowa, Lisa. Miała tylko jedno dziecko, chłopca o imieniu Kalle. Nigdy nie zostawiała synka samego, a jeśli już musiała gdzieś wyjść, maluch dreptał obok niej, trzymając ją za rękę lub spódnice.

I tak któregoś dnia matka udała się na rynek po ziemniaki. Plac, zastawiony furmankami, był pełen ludzi. Z trudem dało się przedrzeć przez tłum. Lisa właśnie przebierała ziemniaki, które chciała kupić, i na chwilę puściła rękę Kallego, a gdy znów podniosła wzrok, jego już nie było.

Obróciła się w prawo i w lewo, rozglądała się uważnie dookoła, ale nigdzie go nie znalazła. Wtedy zaczęła biegać między przekupniami i wozami i szukać swojego synka, a krążąc tak, wołała do każdej mijanej osoby:

— Czy widziałaś Kallego? Czy widziałeś Kallego?

Zgrzała się od tego biegania, włosy opadły jej na czoło, a w jej spojrzeniu pojawił się taki lęk i rozpacz, że niejeden musiał pomyśleć, iż postradała zmysły. Większość ludzi tylko na nią spoglądało i nie odpowiadało jej słowem. Ale niektórzy śmiali się, a ten czy tamten przedrzeźniał ją i też krzyczał:

— Czy widziałaś Kallego? Czy widziałeś Kallego?

Przez cały dzień ganiała po wsi, szukając swojego synka, a gdy nadeszła noc, położyła się ledwo na kilka godzin, by wczesnym rankiem znów kontynuować poszukiwania. Lecz na marne. Po trzech dniach, gdy zajrzała już po kolei do wszystkich domów, wyszła na wiejski trakt. Pomyślała, że Kalle musiał zabrać się z jakimś chłopem wracającym na gospodarstwo. Roztrzęsionym głosem pytała więc wszystkich, których napotkała po drodze, czy widzieli jej synka.

Trzeciego dnia Lisa dotarła do małej chaty, stojącej na kamienistym polu. W drzwiach zobaczyła gospodynię, więc pospieszyła do niej i zapytała jak zwykle:

— Czy widziałaś Kallego?

Strasznie już była wychudzona i pobladła ze zgryzoty, a oczy miała opuchnięte od płaczu. Stara gospodyni spojrzała na nią badawczo, po czym powiedziała:

— Więc to ty jesteś jego matką? Kalle leży tu u nas ze złamaną nogą.

— Ach, mój chłopak! Mój syneczek! — zawołała Lisa i wbiegła do chaty.

W środku było dość ciemno, a jednak dojrzała, że pod oknem z małymi szybami leży ktoś na ławie, opatulony kołdrą i z głową odwróconą do ściany.

— Kalle, syneczku — zawołała i pochyliła się nad leżącym.

Ten z wysiłkiem odwrócił głowę i spojrzał na nią, mrużąc oczy. Lisa cofnęła się o krok i zakryła twarz dłońmi. Dobry Boże! Przecież to nie jest jej synek! Jej Kalle był pięknym dzieckiem, zdrowym i krzepkim, z gęstymi kręconymi włosami i jasnymi błękitnymi oczami, a chłopiec, który tu leżał, zdawał się chory i w opłakanym stanie. Chudy był jak szkapa; miał cienkie bladożółte włosy, opadające strąkami na spocone czoło. Lisa musiała mu się przyjrzeć raz jeszcze. Wydał się jej tak schorowany i smutny, że strasznie go pożałowała.

— Mój ty biedaku! — powiedziała i pochyliła się nad chłopcem. — Chory jesteś? Gdzieś cię boli?

Chłopiec patrzył na nią przez chwilę, po czym zarzucił jej ręce na szyję i rozpłakał się. Lisa dowiedziała się, że gospodyni, do której należała chata, znalazła go w rowie ze złamaną nogą. To, co sam opowiadał, było dość nieskładne i Lisa zrozumiała tylko tyle, że rodzice chłopca mieszkali gdzieś daleko, że miał wiele rodzeństwa i że przypuszczalnie sam ruszył przed siebie wiejskim traktem. Nie mógł mieć więcej niż sześć lat, więc nie potrafił jasno wyjaśnić, co i jak. Umiał jedynie podać nazwę wioski, z której pochodził. Pamiętał też imiona wszystkich swoich sióstr. O rodzicach mówił tylko „ojciec” i „matka”.

— Czy mogę zostać, by go pielęgnować? — zapytała Lisa gospodynię.

Ta, po krótkim namyśle, wyraziła zgodę. Tyle że Lisa musiała przecież coś jeść i pić, więc zdjęła z głowy chustę i oddała gospodyni jako zapłatę.

— To dobra i ciepła wełniana chusta — powiedziała i rozłożyła ją na krześle. — Sama ją sobie kupiłam za pieniądze zarobione minionej zimy na robieniu na drutach i tkaniu.

— Hm — mruknęła gospodyni, gładząc chustę. — Na co mi właściwie taka chusta? Ale możesz zostać i zająć się chłopcem. Mam z nim sporo utrapienia, a nie mogłam go przecież zostawić na pewną śmierć przy drodze.

Lisa została zatem przy chłopcu i opiekowała się nim z taką czułością, jakby to był jej własny syn. Obmywała i opatrywała jego rany, i wynosiła go przed dom, na słońce, żeby pooddychał powietrzem świeższym niż to w chacie. Chłopiec zaś bardzo ją pokochał i nazywał mamusią. Gdy znów stanął na nogi i ozdrowiał, Lisa zrobiła wszystko, by odszukać jego rodziców. Ale tego dnia, gdy przekazała go na powrót matce, która dawno już zdążyła go opłakać, a teraz cieszyła się, widząc, jak powraca do domu cały i zdrowy — tak, tego dnia Lisa bardzo płakała. Samotna jak nigdy dotąd wyszła na wiejski trakt i znów zaczęła zadawać swoje dawne pytanie, dręcząc wszystkie napotkane osoby i powtarzając co i rusz błagalnym tonem:

— Czy widziałeś mojego Kallego? Czy widziałaś mojego Kallego?

— Kallego? Kim jest Kalle? — powtarzano wówczas, co zrozumiałe. — W całym kraju pełno jest chłopców o tym imieniu, a ty pytasz, czy ktoś widział Kallego?!

I tak pewnego razu późnym wieczorem Lisa trafiła do gospody, w której zebrało się wielu gości. W kuchni panował straszliwy harmider. Krzyczano i wołano jeden przez drugiego. Garnki dzwoniły, kieliszki i talerze pobrzękiwały, a służące i parobkowie biegali w tę i z powrotem z wywieszonym językiem i oczami dookoła głowy. Za to w sali jadalnej, nad kuflami piwa i półmiskami, siedzieli, z łokciami na blatach stołów, zgnuśniali tłuści rzeźnicy i bogaci chłopi, pokrzykujący, by donieść im więcej.

Lisa zatrzymała się w drzwiach kuchni i zapytała niepewnie:

— Czy ktoś widział mojego Kallego?

Najpierw nikt jej nie odpowiedział, w końcu jednak jakaś służąca, która zmywała talerze, uniosła wzrok znad balii i rzekła piskliwym głosem:

— Kallego? Jakiego Kallego? Czy tego, który leży chory na dole spichlerza? Bo jeśli tak, to możesz pójść i sprawdzić. Zwykle raczej nikt tam nie zagląda.

Lisie nie trzeba było dwa razy powtarzać. Pognała do spichlerza i otworzyła drzwi. W środku było ciemno jak nocą, więc początkowo nic nie widziała. Stopniowo jednak jej oczy przyzwyczaiły się do mroku i mogła się rozejrzeć po dużym pomieszczeniu. Od razu zdało się jej, że widzi coś, co się rusza, więc poszła w tę stronę.

— Kalle! — krzyknęła trzęsącym się głosem. — Czy to ty, Kalle? Już do ciebie idę! Już idę!

— Ma się rozumieć, że ja! — odpowiedział jej stary i zrzędliwy głos, a ku Lisie zwróciła się para niemal oślepłych oczu. Przed nią leżał stary mężczyzna, wychudły jak szkielet, o powykręcanych, nieruchomych dłoniach.

— Gdybym mógł dostać choć kapkę wody — wyjęczał. — Zlituj się i daj mi pić!

Lisa pobiegła do kuchni i poprosiła o jakieś naczynie, z którego można pić. Dostała obtłuczony kubek. Potem poszła do studni i napełniła go rześką wodą. Starzec chwycił kubek trzęsącymi się rękami i zachłannie wypił orzeźwiający płyn.

— Ach, niech to, ale smaczna! — powiedział i opadł z powrotem na posłanie.

Lisa nie mogła zostawić biedaka na pastwę losu, to było zgoła niemożliwe. Dlatego udała się z powrotem do kuchni zapytać, czy nie mają tam dla niej jakiejś pracy. Okazało się, że mają. Pracy zawsze było tyle, że nie wystarczało do niej rąk. I tak zaprzęgnięto Lisę do skrobania ziemniaków, zmywania talerzy i półmisków, biegania na posyłki i tysiąca innych rzeczy. Za fatygę dostawała coś do zjedzenia oraz siano do spania w spichlerzu. Teraz mogła codziennie poświęcić chwilę na pomaganie starcowi — dzielić się z nim najlepszymi kąskami swojego posiłku, obmywać go i poprawiać mu posłanie.

Czasami podziękował jej za to i był zadowolony. Kiedy indziej zaś stawał się zrzędliwy, złościł się i fukał na nią. I narzekał, że poświęca czas na inne rzeczy zamiast się nim zajmować.

— Dajesz mi jakieś ochłapy do jedzenia i zostawiasz mnie tu samego na długie godziny cierpienia w ciemnościach.

Lisa rozumiała jednak, że to choroba i starość czyniły go tak przykrym. Wiedziała też, że jeśli go porzuci, to nikt inny nie będzie się nim przejmował. Dlatego została w karczmie i pielęgnowała go najlepiej, jak potrafiła.

— Poza tym ma na imię Kalle! — mówiła do siebie i wzdychała, a jej oczy zachodziły łzami.

Wreszcie jednak nastał poranek, gdy starzec przestał narzekać i pomstować. Umarł i leżał teraz zupełnie bez ruchu.

Wtedy Lisa powiedziała, by zapłatę za jej pracę przeznaczyć na kupno trumny dla starca i pochować go, jak należy, w ziemi. Sama zaś zawiązała mocno buty, wygładziła włosy i odeszła ze służby.

Znów musiała ruszyć w świat, by szukać swojego Kallego, swojego synka.

Szła i szła, aż rozbolały ją stopy, i cały czas przyglądała się badawczo wszystkim napotkanym na drodze. Gdy dostrzegła daleko przed sobą jakieś dziecko, biegła co sił, by je dogonić i spojrzeć mu w twarz. Zawsze jednak doznawała zawodu! Spotkała po drodze wiele słodkich i pięknych dzieci. Cóż z tego, skoro jej własny mały Kalle przepadł bez wieści. I tak któregoś dnia doszła do jakiejś szkoły. Okna były otwarte. Usłyszała w środku niewyraźne słowa dzieci w szkolnej izbie i donośny głos nauczyciela, który je przepytywał z czytanki.

— No, Kalle — usłyszała nagle. — Czytaj dalej, czytaj głośno i wyraźnie!

A wtedy jakiś cienki głosik zaczął czytać. Zdało się Lisie, że go rozpoznaje, był taki jasny i drżący. Serce jej łomotało i aż bała się oddychać, chcąc lepiej słyszeć. Za każdym razem, gdy dziecko się potknęło, nauczyciel ryczał:

— Patrz uważnie i czytaj porządnie to, co jest napisane! Oczu nie masz, Kalle?

To sprawiło Lisie wielki ból. Dlaczego ktoś odzywa się w taki sposób do jej drogiego synka?! W tym samym momencie nauczyciel jakby zupełnie stracił cierpliwość. Lisa usłyszała, jak zrywa się ze swojego krzesła. Nie widziała, co robi, ale domyśliła się, że porządnie skarcił Kallego, bo malec zaczął głośno zawodzić, po czym jakiś inny chłopiec kontynuował czytanie.

Niewiele brakowało, by Lisa wbiegła do szkoły zabrać stamtąd swojego chłopca, jednak się na to nie odważyła. Stanęła pod jabłonią, by tam poczekać, aż dzieci skończą lekcje i wyjdą z budynku.

Niedługo potem usłyszała szuranie ławkami i kroki wielu stóp po podłodze, a następnie gwar dziecięcych głosów.

Najpierw pojawiło się jedno dziecko, a po nim wszystkie inne wyleciały ze szkoły jak stado wróbli. I wtedy Lisa zobaczyła, tak, zobaczyła swojego małego Kallego! Stał odwrócony do niej plecami, mimo to rozpoznała jego gęste, kręcone włosy, jego niską i korpulentną sylwetkę, a nawet jego czapkę! Tak, to musiał być jej własny, kochany synek! Ruszyła przed siebie, by chwycić go w ramiona, a wtedy on nagle odwrócił głowę. I to wcale nie był jej Kalle, tylko jakiś obcy chłopiec, o jasnych i pięknych oczach i okrągłej, czerstwej twarzy.

Speszył się nieco na widok obcej, próbującej go objąć, kobiety i spojrzał na nią zdziwiony.

— Wybacz mi, dziecko! — powiedziała Lisa, trzęsąc się z emocji. — Ale myślałam... Myślałam, że... To kto inny. Choć... Czy to nie ty jesteś, Kalle? — zapytała, spoglądając na niego pytająco.

— Tak. To ja — odpowiedział malec pewnie.

— Czy to tobie tak trudno szło czytanie? — pytała dalej Lisa.

Chłopak nie odpowiedział. Ze wzrokiem wbitym w ziemię, zaczął rozgarniać piach nogą.

— Jak to możliwe, że się nie przygotowałeś i nie odrobiłeś lekcji? — zapytała Lisa, pochylając się nad chłopcem.

— Czytanie jest trudne — odpowiedział, wbijając wzrok jeszcze głębiej w ziemię. — Nie potrafię się tego nauczyć.

— A gdybym ci pomogła? — zapytała serdecznie Lisa. — Bardzo lubię małych chłopców, a gdy jest im trudno, bardzo bym chciała im pomóc.

Chwyciła chłopca za rękę i podążyła z nim przez pole i las do małej chaty, gdzie mieszkał ze swoim ojcem, leśniczym.

Leśniczy tej samej zimy stracił był żonę i córeczkę i został mu już tylko syn, nie miał jednak dla niego zbyt wiele czasu, a panny, która pomagała zajmować się domem, chłopak nic nie obchodził. Myślała wyłącznie o tym, by jak najszybciej skończyć robotę i pobiec na tańce.

Gdy leśniczy wrócił do domu tego wieczora, zobaczył syna siedzącego na progu, a obok niego Lisę. Właśnie literowali tekst z jakiejś książki i wydawało się, że chłopcu sprawia to sporą radość, bo czasem śmiał się głośno i nawet na widok nadchodzącego ojca nie przestał czytać.

Za to Lisa wstała i dygnęła. Opowiedziała leśniczemu, jak to się stało, że przyszła tu z chłopcem, i zapytała, czy nie mogłaby u nich zostać. Gotowa była podjąć każdą pracę, a do tego mogłaby pomagać Kallemu w lekcjach.

— Mój własny synek, Kalle, gdzieś przepadł! Straciłam go! — powiedziała i spojrzała na leśniczego swoimi smutnymi oczami. — Ale jeśli mogłabym być pomocą i pociechą dla jakiegoś innego Kallego, to zrobię wszystko, co w mojej mocy.

Leśniczy spojrzał na Lisę badawczo.

Nie wiedział przecież, skąd pochodziła ani jak trafiła do jego domu. Ale z jej twarzy biła taka szczerość, a zarazem powaga, że pomyślał, iż może warto spróbować. Panna, której tak się spieszyło do tańców, musiała spakować manatki i odejść, a Lisa zamieszkała w jej małej izdebce na poddaszu.

Od tego dnia została opiekunką i nauczycielką syna leśniczego.

Dla chłopca zaczął się dobry i szczęśliwy czas. Jego własna matka nie miała dla niego tyle miłości i cierpliwości. Ponadto Lisa była wielką pomocą również dla leśniczego, więc wszystko szło jak z płatka.

Dawniej trudno było Kallego zaciągnąć do szkoły, teraz biegał do niej radośnie przez las, podśpiewując na wyścigi z ptakami.

*

Mijały lata i Kalle wyrósł na rosłego i pięknego młodzieńca, chętnego i zdolnego do wszelkiej pracy, jaką mu powierzono. Gdy skończył osiemnaście lat, zaczął pomagać ojcu w lesie, a po dwudziestych pierwszych urodzinach ożenił się i dostał posadę leśniczego w innym miejscu oddalonym o kilka mil od jego dawnego domu.

W leśniczówce zrobiło się bardzo pusto, gdy Kalle opuścił jej progi, a Lisa nie mogła sobie znaleźć miejsca. Wciąż tęskniła za małymi dziećmi, dziećmi w wieku jej własnego Kallego, wtedy, gdy się zgubił.

Zaczęła więc gromadzić wokół siebie maluszki, które miały nauczyć się czytać, a którym nie szło to za dobrze.

Siadała na progu leśniczówki, a dzieci schodziły się do niej ze wszystkich stron, jak pisklaki w porze karmienia. Lisa uśmiechała się do nich i zbierała je pod swoimi skrzydłami. Nigdy nie traciła cierpliwości, za to zawsze była radosna i pogodna, więc dzieci uczyły się jakby w zabawie tego, co w innym razie przychodziłoby im z wielkim trudem. Wszystkie kochały Lisę i wieszały się jej u spódnic.

*

Nastał jednak dzień, gdy syn leśniczego zapragnął wciąć ojca do siebie. Jego dom był większy, a on sam miał dobre dochody i bardzo chciał odwdzięczyć się rodzicowi za wszystko, co ten dla niego zrobił, gdy Kalle był mały.

„Matkę Lisę oczywiście też do siebie przyjmiemy”, napisał. „Czeka tu na nią całe mnóstwo małych dzieci, którymi będzie się mogła zająć”.

Ale Lisa nie miała ochoty na przeprowadzkę. Ostatnimi czasy bardzo dużo myślała o swoim własnym Kallem. Kto wie, może jednak gdzieś żył? A jeśli tak, to pewnie cierpiał biedę i był samotny, i potrzebował matczynej pomocy. Nie, nie dawało jej to spokoju. Poza tym nie była znowu aż tak bardzo stara i miała siły i zdrowie. Znów chciała wyruszyć na poszukiwanie swojego chłopca.

Tego samego dnia, gdy leśniczy wyprowadził się do swojego syna, Lisa pożegnała się z nim i ruszyła samotnie przez las w szeroki świat. Od zaginięcia Kallego minęło już dwadzieścia pięć lat, ale ona jakby zapomniała, że jeśli jej syn żyje, to musi być teraz dorosłym mężczyzną. Wzrokiem zawsze błądziła za dziećmi, a każdego, kogo spotkała, pytała nieśmiało:

— Czy widziałeś Kallego? Czy widziałaś Kallego?

Szła i szła, i w końcu zdało się jej, że przez wszystkie te minione lata nic innego nie robiła, tylko chodziła i szukała swojego Kallego, swojego synka. I tak pod wieczór pewnego ciepłego dnia doszła na jakąś łąkę. Było jeszcze przed letnim przesileniem, a ziemię porastała wysoka trawa i piękne kwiaty. Po drugiej stronie drogi zaczynał się las, na którego skraju stał murowany dom otoczony ogrodem. Na łące zaś tańczyło pięcioro małych dzieci: cztery dziewczynki i chłopiec. Tańczyły w kółku i śpiewały:

Na te słowa dziewczynki padały sobie w ramiona, po dwie, a chłopiec zostawał bez pary. Po czym znów otaczały go kołem i zaczynały śpiewać:

Zaskoczony Kalle stał bez słowa ze spuszczonym wzrokiem, w końcu jednak znów dołączał do śpiewów, becząc na całe gardło:

— Nikt nie wybrał Kallego! Nikt nie wybrał Kallego! — wył, zakrywając dłońmi oczy.

Lisa podeszła i uklękła przy nim na trawie.

— Kalle, biedaku! — powiedziała czule. — Nikt cię nie chciał? Za to ja cię chętnie wezmę. Odsłoń oczy i pozwól mi się zobaczyć!

Chłopiec opuścił ręce, a Lisa omal nie krzyknęła. Przecież to jej własny mały Kalle! Jego włosy, jego oczy, jego słodkie usteczka! Tylko jak to możliwe?

Chwyciła się za głowę. Jej Kalle musiał być teraz dorosłym mężczyzną, a tu, przed sobą, miała małego chłopca, ledwo cztero-, no może pięcioletniego. Tymczasem on podniósł wzrok i spojrzał na nią serdecznie.

— A teraz wracamy do domu. Na kolację. Chcesz iść z nami? — zapytał.

Wsunął swoją małą rączką w jej dłoń i zaczęli iść kwitnącą łąką w stronę białego budynku, otoczonego liściastymi drzewami; przed nimi, w parach, biegły dziewczynki.

Pod lipami nakryto już do stołu. Stali tam młody mężczyzna z młodą kobietą i spoglądali w stronę łąki.

Dziewczynki popędziły w ich stronę, a Lisa domyśliła się po ich minach i zachowaniu, że opowiadają rodzicom o niej, idącej z małym Kallem za rękę.

— Popatrz — powiedziała starsza z dziewczynek do Lisy, gdy ta już dotarła na miejsce — to moja mama i mój tata. On też ma na imię Kalle!

Lisa popatrzyła na młodego mężczyznę, a on na nią. Stali tak dobrą chwilę, po czym Lisa rozpostarła ramiona.

— Czy to mój Kalle? Czy to ty? — zapytała drżącym głosem. — Mój mały synek, którego szukam już od dwudziestu pięciu lat? Poznajesz mnie? Poznajesz swoją matkę?

Mężczyzna pokręcił głową i uśmiechnął się.

— Nie poznaję — odpowiedział. — Ale wiem, że zgubiłem się mojej matce, gdy byłem małym chłopcem. Wciąż mam przed oczami targ, na którym kupowała ziemniaki, wszystkie te furmanki i chłopów, i ten tłum ludzi, gdy się zgubiłem.

Potem opowiedział jej, jak biegał dokoła, jak płakał i szukał matki, aż wreszcie jakiś chłop, który przejeżdżał obok, zabrał go na swój wóz.

Na próżno jeździli po mieście przez kilka godzin, aż w końcu chłop powiedział:

— Nie mogę dłużej jeździć i szukać twojej matki. Zabiorę cię z sobą do domu i pobawisz się z moimi dziećmi.

I tak Kalle trafił do jego gospodarstwa. Leżało daleko od miasta i było bardzo rozległe, gdyż chłop był bogaty. W jego to domu dorastał Kalle. I otaczano go tam tą samą troską i miłością co pozostałe dzieci. Jego opiekunowie bardzo go pokochali, a gdy był już dorosłym mężczyzną, oddali mu za żonę swoją córkę Anne Marie i kupili mu dom i gospodarstwo — to, w którym teraz mieszkał.

— Czyż nie jest słodka, moja Anne Marie? — zapytał i pogłaskał żonę po policzku. — A moje dzieci, czy nie udały mi się wszystkie? Spójrz tylko na Kallego!

— Och, ależ nasz dobry Pan się o ciebie zatroszczył! — powiedziała Lisa, ocierając łzy, nieustannie spływające jej po policzkach. — O wiele lepiej niż ja sama w mej biedzie bym to zrobiła.

Potem usiadła na ławce obok swojego syna, przytuliła głowę do jego szerokiej piersi i opowiedziała mu o wszystkim, co ją spotkało przez te długie lata rozłąki. A gdy skończyła, on pogłaskał ją delikatnie po włosach i ucałował jej czoło.

— Ach, droga matko — powiedział. — Ależ się wycierpiałaś z mojego powodu!

Matka Lisa zamknęła oczy i tak siedziała, nic nie mówiąc, z głową na ramieniu syna. Lecz wtedy usłyszała nawoływania dzieci:

— Chodźcie już na kolację! Strasznie jesteśmy głodni!

Dzieci usiadły rzędem przy stole pod lipami, a Anne Marie przyniosła z kuchni misę najwyborniejszego zsiadłego mleka. Postawiła ją na środku i wręczyła każdemu łyżkę.

— Zapraszamy do stołu, matko Liso — powiedziała i spojrzała na nią swoimi dobrymi oczami. — Usiądziesz tu sobie między swoim dużym i małym Kallem i zjesz wieczorny posiłek. Długo samotnie znosiłaś swoją stratę, ale teraz podzielisz z nami swoje szczęście!

I tak Lisa usiadła na ławce pod lipami z dużym Kallem po jednej i małym po drugiej stronie. I w ciszy zaczęli jeść.