Rozdział ósmy Kąp się, kąp się, wieku młody!

Przez trzy dni trwały wielkie gody1 w domku pod lasem. Gospodarz wpadł w taki promienisty zachwyt, że chociaż słońce dawno już zaszło, on jeszcze rozsiewał blask. Był to człowiek serdecznie dobry, chociaż malarz od siedmiu boleści. Szczęście jego dosięgło samego dachu świata, gdy mu obaj malarze oświadczyli, że go będą uczyć sztuki malarskiej. Ściskał ich i całował, co ich wielce rozczulało, kilka zaś razy dziennie wędrował do miasteczka i czynił wspaniałe zakupy, co wielce ich cieszyło. Nieboraczki mocno były wygłodniałe.

Trójka wędrująca nie mogła udać się w podróż, którą z dnia na dzień odkładano, nikt bowiem nawet słuchać o tym nie chciał. Co dnia rano nakładali na plecy swoje juki i co dnia zdejmowali je gwałtem i siłą. Dobrze im tu było, wesoło i przyjemnie. Jedzenia było w bród, bo już nazajutrz zjawiła się kucharka, pani Moczydłowska, osoba tak potężna, że można było wykroić z niej najmniej trzy zażywne2 damy. Najbardziej upodobała sobie w matczynym sercu zmizerowanego Zbyszka, który z łask jej korzystał podstępnie, zawsze bowiem pod wieczór odbywał z nią tajemnicze rozmowy, a zaraz po nich wynosił do lasu tłuste mięsiwa i smakowite kasze.

— Apaszowi dobrze się dzieje — szeptał Zenobi do Zdzisława.

Zdzisław wygłosił uroczyście apostrofę3 o przyjaźni starego Szlangbauma z cudownej Lalki Prusa4:

— „Przyjaciel dobry wiele znaczy, on przebaczy wszystkie urazy kilka razy!”5

Trzeba było jednak wyruszyć.

Dni były jak kryształowo błękitne kule pękające wieczorem, a wtedy wysypywały się z nich gwiazdy; pora do wędrowania wymarzona. Ponieważ wszystkim namowom wreszcie zdołali się oprzeć, stanęło na tym, że wyruszą nazajutrz. Ostatniego wieczora miała się odbyć uczta pożegnalna.

Malarze przybrali „salon” zielenią i porozwieszali w nim swoje, gorącymi barwami płonące, obrazy. Gospodarz trzykrotnie wędrował do miasteczka, kucharka wpadła w szał od samego rana i wyglądała jak natchniona.

Trzeba by być samym Słowackim, który opisał święcone6 u Radziwiłła7, aby móc opisać tę ucztę. Zwyczajne, biedne ludzkie słowo tego nie wypowie. Koroną jej, chwilą jej najbardziej wzruszającą była mowa gospodarza domu. Chłopcy byli wniebowzięci, malarze cmokali z zachwytu, a kucharka, co wypełniała sobą całą szerokość drzwi, łkała tak rzewnymi ślozy8, że się serce krajało. Wszyscy ściskali się tak energicznie, jakby to była godzina szwedzkiej gimnastyki9. Chciano też uściskać zacną kucharkę, ponieważ jednak nikt jej nie mógł objąć w pojedynkę, czterech złączyło się i okrążyło ją jak dąb tysiącletni.

— Zostaniemy tu sami, sieroty... — rzekł ponuro Felek-Serdelek.

— Muzy10 zostaną z wami! — pocieszył ich Zdzisław.

— Muzy? — zdumiał się poczciwie gospodarz. — Słyszałem coś o tym! Ho, ho!

Zdzisław objaśnił uprzejmie, co to za osoby i że ich było dziewięć.

— Ale nikt nigdy nie wie, jak się nazywają — śmiał się Rafał.

— Za pozwoleniem, ja wiem.

I bez zająknienia wyliczył dziewięć dźwięcznych imion, wywołując ogólne zdumienie. Gospodarz znowu złapał się za głowę.

— O, mądrości! — zakrzyknął. — O, mądrości!

— To żadna mądrość — odrzekł skromnie Zdzisław. — Jest wyborny sposób zapamiętania dziewięciu imion. Trzeba nauczyć się jedynie krótkiego wierszyka. Słuchajcie:

— Zaraz, zaraz! Ja powtórzę! — krzyknął gospodarz. — A więc: „Kilometerthal”...

— Nie „kilometer”, tylko „kliometer”11.

— No i co z tego? — zapytał Rafał.

— To z tego, że każda zgłoska jest początkiem jednego imienia. Uwaga! Pierwsza muza zowie się Klio, druga Melpomena, trzecia Terpsychora, czwarta Thalia, piąta Euterpe, szósta Erato, siódma Urania, ósma Polihymnia, dziewiąta Kalliope12.

Powtórzył tę lekcję ze dwadzieścia siedem razy i doprowadził do tego, że malarze nauczyli się wszystkich pięknych imion, a gospodarz zaczął już pamiętać trzecie. Była to wesoła lekcja i pełna wybuchów śmiechu.

Za to poranek rozpoczął się smutnie. Trzej wędrowcy żegnali się z nimi całym sercem, obiecując napisać z dalekich dróg. Kucharka uderzyła w taki płacz, że biedna rzeczułka, ledwie się snująca w dolinie, zaczęła mieć nadzieję wezbrania wód. Słowa pożegnania przeplatała okrzykami: „Ach, biedne moje dziatki!... A pamiętajcie, żeby nie jadać byle gdzie!... A co się z wami stanie, niebożątka?... Ja tu uschnę z tęsknoty!”.

— Zmykajmy! — zdławionym głosem krzyknął Zdzisław, czując, że mu wilgotnieją oczy.

Zniknęli za drzewami, a jeszcze słyszeli śmiertelną groźbę, niemożliwą do wykonania, że dobra kobieta uschnie z tęsknoty. Mogłoby się prędzej zdarzyć, że glob ziemski ostygnie.

Szli w milczeniu, rozpamiętując cztery szczęśliwe dni.

— O, jak tam było dobrze! — westchnął Zbyszek.

— Nie ma co, było dobrze — odparł Zenobi. — Ale jeśli w ten sposób będziemy wędrowali, równo za rok dojdziemy do Krakowa.

I jakby chcąc odrobić stracony czas, szli raźno, wielkim krokiem, wciąż jednak każdy z nich poprawiał niecierpliwie plecaki.

— Przedtem nie były takie strasznie ciężkie — zauważył Zenobi.

— Hi, hi, hi! — zaśmiał się Zbyszek.

— „Czego uśmiechasz się, czego, co w tym widzisz wesołego?”13 — zapytał Zdzisław słowami Dziadów.

— Ja się śmieję, bo wiem, czemu takie ciężkie! To przez panią Moczydłowską...

— Przecie mi nie wlazła do plecaka, bo wtedy pękłby mi grzbiet. Cóż uczyniła dobra pani Moczydłowska?

— Włożyła do plecaków połowę spiżarni — objaśnił Zbyszek. — A dlatego tak płakała, że więcej nie dało się zmieścić.

— O zacna kobieto! — wykrzyknął z uśmiechem Zdzisław.

— Wieki będą wielbiły panią Moczydłowską! — dodał z głębokim przekonaniem Zenobi.

Ciężar wydał im się nagle lżejszy, ubędzie go bowiem po drodze.

Postanowili wędrować do obiadowej pory, a teraz rwać z kopyta, tym bardziej że chociaż pogoda była tak jasna jak dzień szczęśliwy, nie było upału, gdyż wiatr biegał po polach. Szukali dróżek pod lasami, na których leżał cień. Odpoczywali mało kiedy, zresztą wypoczęci byli znakomicie.

W pewnej chwili Zenobi wybuchnął śmiechem.

— Co się stało? — zapytał Zdzisław. — Porażenie słoneczne?

— Nie! Przypomniałem sobie atak duchów i tę martwą wronę. Nigdy w życiu nie bałem się tak jak wtedy.

— Ja też — mówił Zdzisław — ale jeśli się zdarzy po drodze jeszcze jaki zaklęty dom, chętnie pójdę wyganiać diabłów. Mamy już wprawę i doświadczenie... Cała rzecz w tym, abyś ty dał taki sam koncert jak owej nocy. Ty nie jesteś człowiekiem, lecz arką Noego14, w której mieszkają wszystkie zwierzaki. Skąd ty to umiesz?

— Trochę wprawy — rzekł skromnie Zenobi. — Ale owej nocy krowa mi się nie bardzo udała.

— Skądże znowu! Ryczałeś wspaniale.

— Ale bez nuty owej tęsknoty, którą można dosłyszeć w krowim ryku. Za to kot był dobry! Co ci się stało? — zapytał nagle, widząc, że mu Zdzisław daje tajemnicze znaki.

— Nic, nic... — rzekł szybko Zdzisław i mrugnięciem oczów skierował jego uwagę na rozszumiane pole.

— Ach! — szepnął Zenobi.

W niewielkiej odległości widać było w przerwach pomiędzy łanami przemykające się czarne widmo.

— „Leci pies przez owies, ogonem wywija...”15 — szepnął Zenobi. — Hej, Zbyszek... — zawołał. — A nie widziałeś ty gdzie Apasza?

Zbyszek poczerwieniał jak dojrzały pomidor.

— Apasza? Pewnie gdzieś zginął z głodu — rzekł niepewnie. — Czemu go wspominasz? Przecie już do niego nie macie pretensji?

— My do niego nie mamy, ale on do nas. Wiesz co, Zbyszek? Gdybyś go przypadkiem spotkał, powiedz mu tym jakimś waszym językiem, żeby przestał stroić fochy.

— Wątpię, czy go zobaczę, ale powiem — rzekł Zbyszek.

Kilka razy spojrzał na nich podejrzliwie, ale nie zobaczył na przyjacielskich twarzach żadnych oznak zdradzieckich, napomknęli przeto o Apaszu jedynie przypadkiem. Gdyby jednak wiedzieli o tym, o czym on wiedział! Ładny by się z tego uczynił huczek. Przez cztery dni, każdego wieczora, odwiedzał Apasza, który urządził sobie legowisko w zagajniku nad rzeczką. Zbyszek sklecił mu budę z gałęzi, która niedługo stała się małym składem, pełnym tego wszystkiego, co niebotycznie raduje psie serce. Chudy, wynędzniały Apasz porastał w mięso, a oczy mu pojaśniały. Żadna krwawa pokusa nie miała do niego przystępu, żadnego bowiem ptactwa nie było w pobliżu. Ostatnim jego łotrowskim czynem był zbójecki napad na sklep rzeźnika w miasteczku. Gdy mu to zostało po przyjacielsku i wcale łagodnie wytknięte, Apasz milczał przez chwilę, zakłopotany, natychmiast jednak wymownym pomrukiem oświadczył, że wprawdzie w miasteczku jest wiele much, nikczemna to jednak strawa i żaden pies się nie pożywi. Porzekadło twierdzące, że „dobra psu i mucha”, jest uszczypliwym naigrawaniem się z psiej niedoli. Był bardzo znużony i zgłodniały, więc musiał uczynić napad, bardzo bowiem wątpi, czy rzeźnik ofiarowałby mu trzy kiszki z własnej, nieprzymuszonej woli. Mruczeniem skarżył się boleśnie, że pomiędzy psem a człowiekiem istnieje wieczyste nieporozumienie, człowiek bowiem jest zdania, że głodny pies może sobie skapieć16 z głodu, pies zaś jest namiętnie przywiązany do życia. Oczywiście, że żałuje swojej brutalności, gdy w ucieczce wywrócił jakiegoś niewinnego człowieka, lecz nie miał innej drogi. Bardzo wielu ludzi było w sklepie rzeźnika, co właśnie jest dziwactwem. Dlaczego wielu ludziom wolno z jatki17 zabierać mięso, kiełbasę, kiszki, a jednemu psu nie wolno?

Zbyszek na próżno mu tłumaczył, objąwszy go rękami za szyję, i wyjaśniał rozmaite i niepojęte sprawy. Apasz odpowiadał z uporem, że był głodny, co jest powodem nie do odparcia; potem zręcznie przerwał niemiłą rozmowę, przytuliwszy miłą psią gębę do Zbyszkowej twarzy. W milczeniu patrzyli, jak białe opary zaczynają się podnosić z łąk i owijają samotną brzozę w powiewne stroje, tak jakby stroiły oblubienicę do ślubu; nasłuchiwali szeptów, szmerów i szelestów, błąkających się po ziemi i wałęsających się wśród liści. Czasem Apasz, który więcej słyszał od człowieka, nastawiał uszy i bystrze patrzył w mrok, czasem ledwie słyszalnym bulgotaniem w gardle niezwykłe objawiał podniecenie.

Żegnali się czule, a pies odprowadzał Zbyszka aż pod dom i stał jeszcze długo, patrząc w zamknięte drzwi.

O tym wszystkim oni nie wiedzą. Jakież zdziwienie ogarnęłoby dwóch przyjaciół, gdyby wiedzieli, że w tej chwili Apasz przemyka się ostrożnie polami, aby go nie stracić z oczów, i wiernie mu towarzyszy. Na następnym popasie18 trzeba mu będzie zostawić w krzakach jakiś posiłek. Uczyni to wprawdzie tajemnie, ale już bez strachu, wie bowiem, że i Zdzisław, i Zenobi nie mają w sercach zawziętości przeciw Apaszowi. Gdy krwawa historia całkowicie utonie w głębokiej wodzie niepamięci, trzeba będzie urządzić niby przypadkowe spotkanie i wędrować razem.

— Odwaliliśmy najmniej piętnaście kilometrów — oznajmił Zenobi. — Uf, zmęczyłem się!

— Rozleniwiłeś się jak wojsko Hannibala19 w Capui20, gdzie kucharką musiała być pani Moczydłowska. Za wcześnie na spoczynek. Czy twój zegarek jeszcze idzie?

— Jego pan ledwie, ledwie, ale zegarek idzie. Dwunasta.

— W takim razie powiem ci, jak pewien złodziej...

— Cóż rzekł ów niefortunny rzezimieszek?

— „Idziesz? — rzekł złodziej do zegarka. — Chodźmy razem!”

— Porównanie z urwipołciem nie przynosi ci zaszczytu, ale dowcip jest dobry. Czy znasz takich więcej? Miłe opowieści skracają drogę.

— Istotnie. Zdarzyło się jednego razu, że trzej studenci amerykańscy mieszkali na pięćdziesiątym piątym piętrze. Wracają do domu, a winda zepsuta...

— Mamo moja!

— Idą, idą, idą, wreszcie jeden powiada: „Przyjaciele, droga jest nudna, opowiadajmy sobie rozmaite wesołe hece, to nam się lepiej będzie szło!”. Opowiadają sobie niestworzone historie i ryczą ze śmiechu, a tylko jeden nic nie gadał. Gdy po godzinie byli już blisko pięćdziesiątego piątego piętra, ten mówi: „Teraz ja wam opowiem najlepszy kawał!” „Jaki, jaki?” „A taki, że zapomniałem na dole klucza od naszego mieszkania!”

Zbyszek roześmiał się krzykliwie.

— A tobie, Zenobi, nie podoba się ta historia?

— Bardzo mi się podoba, ale już ją słyszałem siedem razy. Chcę ci jednak zrobić przyjemność i roześmieję się. Cha! cha! cha!

— Już ci niczego nie opowiem, choćbyś padał przede mną na kolana.

— Nie wytrzymasz, Zdzisławku! Nie wytrzymasz! Ciebie tylko raz nakręcić, a będziesz bredził bez przestanku. Mogę się z tobą założyć, o co chcesz.

— Ale ja się z tobą nie założę, bo mnie w jakiś sposób ocyganisz. Zawsze się wykpisz i zawsze się wykręcisz. To mi przypomina...

— Co, co ci to przypomina? — zapytał szybko Zenobi, mrugając porozumiewawczo ku Zbyszkowi.

— Jeden zakład dwóch porządnych ludzi z takim obwiesiem jak ty!

— To ciekawe... Gadajże prędko...

— Było tak — mówił Zdzisław, nie widząc, jak się tamci śmieją w kułak21. — Trzej studenci zrobili dziwaczny zakład: każdy miał włożyć groch do butów i na tym grochu wejść na bardzo wysokie schody; ten wygra, który dojdzie na sam szczyt.

— Bardzo wesołe przedsięwzięcie. No i co?

— Jeden odpadł niedługo, bo mu się tak groch wbijał w stopy, że zaczął wrzeszczeć; drugi dotarł nieco wyżej, ze stękaniem i jękiem, trzeci natomiast, śmiejąc się wesoło, doszedł do mety. A wiecie czemu? Bo zamiast twardego grochu włożył do butów groch rozgotowany. Sąd studencki przyznał mu wygraną, nikt bowiem nie zastrzegł, jaki ma być groch. Dlatego ja bym się z tobą nie założył.

— Bardzo roztropnie!

— Żebyś wiedział... Znacie zresztą starą bajkę o chłopku i o diable, co robili zakłady?

— Nigdy nie słyszeliśmy o tym, prawda, Zbyszku?

— To są historie z czytanek dla dzieci, ale bardzo pouczające. Założył się diabeł z chłopem, kto wyżej ciśnie kamieniem. Diabeł rzucił kamień tak wysoko, że spadł dopiero po godzinie. Tymczasem chłop złapał skowronka i udając, że trzyma w ręku kamień, rzucił ptaszka w powietrze. Czekali dwa dni, trzy dni, a kamień nie spadł i diabeł przegrał. Dlatego po raz drugi ci oświadczam, że nie chcę trzymać z tobą żadnych zakładów.

— Już nie potrzeba! — krzyknął radośnie Zenobi. — Przysięgałeś, że już nam niczego nie opowiesz, a opowiedziałeś, nieopatrzny człowieku, dwie awantury22.

— Istotnie — zdumiał się Zdzisław. — Gdy się człowiek rozgada, to tak zawsze... To mi przypomina...

— Co, co ci to przypomina?

— A właśnie, że nie powiem — zaśmiał się Zdzisław. — Nie będziesz się ze mnie naśmiewał, ty licha imitacjo człowieka. Patrzcie, jakiś zamaszysty23 dwór!

Przechodzili obok wspaniałych zabudowań; piękny pałacyk bielił się w parku i odbijał w czystej wodzie sadzawki. Tuż przy drodze stały ogromne stajnie i obory.

— Woły ryczą! — rzekł Zbyszek tak przejmującym głosem, jak gdyby niesłychane uczynił spostrzeżenie.

— Ktoś zapewne zrobił w tej chwili doniosłe naukowe odkrycie — oświadczył Zenobi.

— Co wspólnego ma ryk wołów z naukowym odkryciem? — zdumiał się Zdzisław. — Jeśli to ma być dowcip, to się będę śmiał.

— To nie jest dowcip, lecz ponura historia. Wiesz o tym, kim był Pitagoras? Grecki filozof i matematyk, który dokonawszy matematycznego odkrycia, ofiarował swoim bogom ofiarę ze stu wołów, po grecku: hekatombę24. Od tego czasu, ile razy nauka uczyni jakieś wielkie odkrycie, wszystkie woły na świecie ryczą ze strachu.

— Ach, to dlatego! — zaśmiał się Zbyszek, a Zdzisław zawtórował mu cokolwiek grubszym głosem.

— Któż by mógł przypuścić taką wrażliwość i przeczulenie u wołów!

— Tak jest — rzekł Zenobi z powagą — i dlatego, gdy zjadam sztukę mięsa, staram się zjeść jak najwięcej, aby godnie uczcić matematykę.

— Sztuka mięsa, powiadasz? To mi przypomina...

— Gadaj prędko!

— Teraz powiem. To mi przypomina, że zacna pani Moczydłowska zaopatrzyła nas w sposób przynoszący zaszczyt jej sercu. Poza tym maszerujemy już od pięciu godzin. Co o tym myślicie, przyjaciele?

— Ja myślę — rzekł Zenobi — że od chwili swoich narodzin, wcale zresztą niepotrzebnych, nie wypowiedziałeś myśli głębszej i wspanialszej.

— Rzeka! — zawołał Zbyszek.

— Tym lepiej, tym lepiej! Miniemy dużą wieś i zjemy obiad nad bystrą wodą.

Uszli jeszcze szmat drogi i ledwie dysząc, zrzucili juki nad brzegiem rzeki jasnej i czystej, wśród gęstych zarośli. Miejsce było rozkoszne i zaciszne.

— Panowie! — rzekł Zenobi. — Jesteśmy odziani pyłem dróg. Czy nie byłoby dobrze wykąpać się przed obiadem? Od kilku już godzin mam głowę pełną marzenia o wodzie.

— Czemu nie powiesz prościej: „od kilku godzin mam wodę w głowie”? — zaśmiał się Zdzisław. — Zresztą pomysł twój jest pełen wdzięku. Zbyszek, będziesz się kąpał?

— Już się robi! — krzyknął Zbyszek radośnie i zaczął zrzucać z siebie zakurzone szaty.

— Powoli, powoli! Najpierw trzeba wypocząć... Aleksandra Macedońskiego25 zgubił pośpiech, z jakim rzucił się w fale rzeki, będąc rozgrzany. Rozchorował się i umarł.

— To mi przypomina — rzekł Zdzisław — że francuski poeta i dowcipniś, Scarron26 do końca życia miał nieruchome nogi, bo spocony przepłynął Sekwanę.

— To już dwóch, a nas jest trzech. Nie masz pod ręką trzeciego sławnego człowieka, który się kąpał niepotrzebnie?

— Pod ręką nie mam, ale przypomnę sobie w wodzie. Teraz: „hul, Robak, na wodę!”27, jak wołał król Sobieski do swojej oswojonej wydry28. Jestem tak pokryty kurzem, że po kąpieli będę chudszy o trzy kilogramy.

— Obawiam się, że potrujemy ryby! — wrzasnął Zenobi, skacząc w nagrzaną wodę.

Pławili się z niepojętą rozkoszą, z podziwem patrząc na świetne czyny Zbyszka, co, wychowany nad samą Wisłą, mógł się popisywać jak „człowiek-ryba”. Pływał znakomicie i nurkował jak poławiacz pereł na Cejlonie.

— Oj, on się chyba utopił? — krzyczał zaniepokojony Zdzisław.

— Myślę raczej, że albo usnął na dnie, albo szuka raków — odparł Zenobi.

— O, hej! — krzyczał Zbyszek z daleka, przepłynąwszy pod wodą dużą przestrzeń. — Płyńcie tutaj, bo tu nie ma kamieni.

Dognali go wśród śmiechu, co tak pryskał srebrzyście jak woda, bita sześcioma parami rąk.

— Cudo, nie woda! — darł się Zdzisław. — To mi przypomina...

Nie skończył, gdyż dał nurka i chcąc pobić Zbyszka, wypłynął daleko. Gdy go dopędzili, zapytał Zenobi:

— Co ci przypomina? Nie skończyłeś zdania...

Zdzisław odpowiedział mu strugą wody i fontanną natrysków, dając tym początek bardzo wrzaskliwej i opętanej, wesołej wojnie, do której przyłączył się Zbyszek, kiepski na lądzie, ale straszliwy w wodzie przeciwnik. Trwoga musiała paść na ryby, które uciekały, zadarłszy ogony, a przerażone raki chowały się zapewne w swoich ciemnych norach. Chłopcy, ogarnięci mokrym szałem radości, rozpryskiwali wodę jak młode hipopotamy, nie zwracając na to uwagi, że się oddalili bardzo od swoich rzeczy.

— Teraz jeść, jeść, jeść! — otrąbił Zenobi potężnym głosem.

Wydostali się na brzeg i biegli pędem do tego miejsca w zagajniku, w którym wskoczyli do wody.

— To nie tu — rzekł Zdzisław, ocierając szybko wodę z oczów.

— Jak to: nie tu? Przecie tu leży mój własny kapelusz... — mówił zmienionym głosem Zenobi.

— Wiatr go zapewne tu przywiał — wtrącił Zbyszek.

— Wiatr? Wcale nie ma wiatru. Ej, co to znaczy?

Pobiegli dalej, nadaremnie szukając.

— Wy biegnijcie w górę, ja w dół! — krzyknął Zdzisław. — Ktoś zabrał nasze rzeczy.

Rzucili się w pogoń z szybkością rozpaczy.

— Nie ma? — krzyczał Zdzisław.

— Nie ma! — odkrzyknęli mu z daleka.

— Szukajmy w zaroślach! Prędko, prędko, na Boga!

Jak trzy śmigłe ogary29 rzucili się pomiędzy krzewy, zdyszani, strwożeni i zrozpaczeni; oprócz skąpego przyodziewku wystarczającego do kąpieli byli przeraźliwie nadzy. Okropną pociechą był samotny kapelusz Zenobiego. Przeszukali każdy krzak, przetrzęśli wszystkie zarośla — ani śladu! W pobliżu były łąki, na których nie było widać nikogo, dalej rzadki lasek, za laskiem senna wieś.

— Okradziono nas — rzekł Zenobi. — O Boże, co my teraz poczniemy?

Zbyszek miał łzy w oczach, Zdzisław milczał, zacisnąwszy zęby.

— Gońmy go! — krzyknął nagle rozpaczliwie.

— Na co ci się to zda? — mówił Zenobi. — W wodzie siedzieliśmy dłużej niż pół godziny. Złodziej musi być daleko... Nie będziemy biec goli...

— Coś przecie musimy zrobić! — rzekł Zdzisław gorączkowo. — A niechże cię piorun strzeli za ten pomysł z kąpielą. Ty to wymyśliłeś!

— Ja, ja! I cóż z tego? Czemu wrzeszczysz? — krzyknął Zenobi.

Stanęli naprzeciwko siebie, rozdrażnieni i gniewni.

— Dajcie pokój30 — powiedział łagodnie Zbyszek. — To nie ma sensu... Nikt nie jest winien, bo nikt nie mógł przypuścić, że mogą nas obrabować.

W tamtych gniew pofolgował31 i usiedli bez słowa na ziemi.

— Tylko się utopić — rzekł Zenobi. — Przepraszam cię, Zdzisławie, jestem rozdrażniony.

— I ja cię przepraszam. Nic nam to nie pomoże, jeśli się pobijemy. Zenobi, co robić, co robić, na Boga?!

Powiedział to z taką rozpaczą, że aż mu głos zadrżał.

— Czy ja wiem? Nago do Warszawy wrócić nie możemy. Zostaliśmy bez odzienia, bez pożywienia i bez grosza przy duszy. Mamy trzy pary spodenek i jeden kapelusz... Zbyszku, nie płacz, bo mnie rozpacz chwyta... Trzeba myśleć, a nie płakać.

Milczeli ponurym milczeniem, rozmyślając.

— Musimy dobrnąć do wsi i zdobyć przede wszystkim jakieś okrycie.

— Przypuśćmy, że zdobędziemy... A co potem?

— Potem? Poślemy ze wsi posłańca do malarzy, aby nas ratowali.

— To dobry pomysł, bardzo dobry pomysł, drogi Zenobi. Chodźmy czym prędzej, a po drodze jeszcze raz szukajmy.

Zenobi chwycił niecierpliwym ruchem nieszczęsny kapelusz ocalały z pogromu i w milczeniu powiódł dwóch nagich przyjaciół w stronę wsi. Beznadziejnymi spojrzeniami szukali jeszcze tu i ówdzie, byle tylko nie mieć sobie niczego do wyrzucenia.

W jednym miejscu Zbyszek pochylił się nagle i krzyknął:

— Spinka!

W trawie błyszczała mizerna spinka, do której opryszek zapomniał dołączyć koszuli.

— To moja — rzekł Zdzisław ponuro. — To tak, jakbym miał klucz od drzwi do domu, ale nie miał domu; jakbym miał tytuł, ale nie miał książki.

— Patrzmy pilnie, może jeszcze co zgubił...

Nie znaleźli jednak nawet guzika i nie zauważyli żadnych śladów. Zacisnąwszy usta, zdążali szybko ku wsi bielejącej za lasem i weszli wreszcie na wioskową drogę.

— O rety! — wrzasnął ktoś ze zdumienia.

Chałupy poczęły się nawoływać, dzieci powyłaziły jak niepoliczone myszy z zakamarków i z daleka, każdej chwili gotowe do ucieczki, otoczyły ich gromadą. Psy zdenerwowane niespodziewanym zgiełkiem zaczęły ujadać i wyć. Do powszechnej paniki brakło jedynie bicia w dzwony jak na pożar, ale i bez tego ludzie, na łąkach pracujący, porzucali wszystko i biegli ujrzeć niebywałe widowisko. Baby, widząc trzech nagusów, uciekały z krzykiem:

— Wariaty, wariaty idą!

— Jeśli nie zaczną rzucać kamieniami — rzekł Zenobi spoza zaciśniętych zębów — dojdziemy.

— Trzeba zapytać o sołtysa — mówił Zdzisław.

Stanęli na środku drogi, a Zenobi zakrzyknął:

— Powiedzcie nam, dobrzy ludzie, gdzie tu mieszka sołtys!

Któryś odważny kmiotek32, przyglądający się im z otwartymi ustami, wskazał im chatę wiejskiej władzy.

Pobiegli tam czym prędzej, a gromada dzieci z piekielnym wrzaskiem pobiegła za nimi. Psy, wpadłszy w szał, biegły za dziećmi, a poważni ludzie za psami.

Dostojny sołtys, ujrzawszy nagle w swej izbie trzech nagusów, zachwiał się na piętach, chcąc uciec, ale że nie było którędy, więc tylko krzyknął i chwyciwszy srogi kij, wlepił w nich wielkie, porcelanowe oczy.