AKT PIĄTY
SCENA I
Poranek na leśnej łące. — Skierka i Chochlik.
SKIERKA
Byłem u matki bociana
I nakarmiłem.
CHOCHLIK
Ucztowałem u sowy. Gdzie pani Goplana?
SKIERKA
Polecę łąką i borem;
Kwiatki postawię na nogach,
Rozczeszę żyto na grzędzie,
Zatrzymam się nad jeziorem,
Zawołam: «Labu, labusie!»
I dwa Goplany łabędzie
Po wód błękitnym obrusie
Przypłyną do mnie z ajeru1;
Garsteczką złotego żeru
Śnieżne ptaszęta przysypię;
I znów lecę pod leszczynę,
Gdzie łania Goplany szczypie
Błyszczącą deszczem krzewinę;
I tęczę nad nią zawieszę,
I różę nad nią rozwinę;
I znowu dalej pospieszę
Na skrzydłach babki konika.
Przypływa tuman mgły rannej, oświecony tęczą; spod bramy kolorów wychodzi Goplana.
GOPLANA
Bo Goplana na wieki wam znika.
O! zapłakane fijołki!
Róże moje, bądźcie zdrowe.
SKIERKA
GOPLANA
Piosenkę pożegnania.
SKIERKA
Nie gną się od jaskółek, jeszcze dnie wiosnowe.
GOPLANA
Gdzie sosny i śniegi sine,
Gdzie słońce jak gasnący żar;
Gdzie księżyc jak twarz tych mar,
Co z grobu wychodzą na cmentarz.
Anioł kar ze mną popłynie
Krzycząc mi w duszy:
«Pamiętasz o róż i malin krainie».
Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!
Poplątałam ludzkie czyny
Tak, że Bogu mścicielowi
Trzeba wziąć grom i upuścić
Na ludzkie dzieła i winy...
SKIERKA
Goplano! Goplano! Goplano!
GOPLANA
Kiedyś wam o mnie zaśpiewa
Piosenkę obca ptaszyna
Usiadłszy na gałązce płaczącego drzewa.
Bądźcie zdrowi! moja wina,
Że wygnana w północ lecę.
CHOCHLIK
Jak hajduk3 biegnąc z ognikiem.
GOPLANA
Na północ lecą żurawie,
Uczepię się tego wianka
I w powietrzu się przepławię,
Jak biedna dziewic równianka4
W błękitne rzucona fale.
SKIERKA
GOPLANA
pokazuje w głąb lasu
Na łąki błyszczące rosą;
Gdy się żurawie podniosą,
Uchwycę się szarfy końca
I w błękit polecę blada,
Blada jak miesiąc od słońca,
Lekka jak liść, co opada.
Lecz nad mury gnezneńskiemi
Lecąc, zaśpiewam smutne pożegnanie ziemi.
Wychodzi — Skierka i Chochlik lecą za nią.
SCENA II
Pod murami Gnezna wał.
Kirkor z dobytym mieczem, ze skrzydłami orlimi na barkach, wchodzi na czele wojska. — Chorągwie rozwinięte — trąby grają.
KIRKOR
do Rycerzy
Nie chciał wystąpić w szranki; jak podła gadzina
Kryje się, a zebrawszy, co mówię! ten podły
Obietnicami, złotem, zakupiwszy sobie
Mnogich stronników... rycerz z nieznanymi godły5,
Walką chce tron owładać6 i na moim grobie
Stanąć jako na pierwszym szczeblu królowania.
Mnodzy rycerze nasi (niech nas Bóg ochrania
Od takiego szaleństwa i takiej ślepoty!),
Mnodzy nasi rycerze przeszli pod namioty
Jasnego oszukańca, lecz Bóg patrzy z nieba
W serca ludzkie; nam zdrajców przekupnych nie trzeba.
Skoro przybędzie Popiel, po którego w lasy
Posłałem trzech rycerzy, z orlimi hałasy7
Rzucimy się na złoty obóz samozwańca.
do Rycerzy stojących na murach
Na pole walki patrzą mnogie samostrzały!
Gdybym ja przegrał, zginął, to jeszcze te wały
Długo bronić się mogą... Niech wam siwe głowy
Przypomną w chwilę strachu, że mur południowy
Najsłabszy, że tam trzeba postawić mur ludzi.
Ale da Bóg, że miasto jutro się obudzi
Wolne od zgrai łotrów.
RYCERZE
KIRKOR
Kiedyż wrócę do żony? kiedyż ujrzę koniec
Krwawym sprawom królestwa i rozbojom?
JEDEN Z RYCERZY
Wchodzi Goniec kurzawą okryty.
KIRKOR
Pustelnika Popiela?
GONIEC
KIRKOR
Nie znaleźliście starca? mów... walka nas czeka.
GONIEC
Lecz na skrzypiącej gałęzi przed chatą
Trup jego wisiał na grubym powrozie.
Z białymi włosy i z podartą szatą
Wicher się bawił i trupa kołysał
Jak stara mamka.
KIRKOR
Hasło do walki! — Los jemu dopisał,
Do śmierci gonił nieszczęściem i zabił
Nieznaną ręką. — Serceś mi osłabił
Twoją powieścią, spraw się dobrze w boju. —
Mówisz, że wisiał?
GONIEC
Wisiał przed chatą. Na nieszczęsnym drzewie
Wrona krakała...
KIRKOR
Tańczą chorągwie... idźmy! ścisnąć szyki!
Nadzieja w męstwie. — Niech zaczną łuczniki!...
wychodzi z wojskiem
SCENA III
Namiot Balladyny.
Kostryn i Balladyna w zbrojach — z hełmami zapuszczonymi wchodzą na scenę.
KOSTRYN
Bo, jak przeczuwam, wkrótce Kirkorczycy
Walkę rozpoczną. Obóz jego w dole,
A nasz na górze jak gniazdo orlicy.
BALLADYNA
KOSTRYN
Lecą pod niebo. Stój za gumna8 progiem
I nie rozplątuj znów na kołowrotku
Szczero-sumiennym — zaplątanych pasem
Dziwnej przeszłości.
Wchodzi Żołnierz.
ŻOŁNIERZ
Idą do boju szyki Kirkorowe.
KOSTRYN
BALLADYNA
KOSTRYN
Siedź, pani, w namiocie.
Niechaj cię próżność nie prowadzi w złocie
Na oczy słońca i na łuków żądła.
Bogdaj byś cicho śpiewała i prządła
Szatę królewską lub śmierci koszulę;
To albo drugie pewnie ci się przyda...
Ha! ha! z proc lecą ołowiane kule,
Patrz, jak kolczate... hej, giermku, gdzie dzida
I tarcza moja?
bierze tarczę i dzidę z rąk giermka i wychodzi
BALLADYNA
sama
Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie
Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła
Temu Niemcowi. Lecz jeżeli przegra?
Jeżeli przegra, to się wszystko skończy
Chwilą okropną, wszystko się rozwiąże
Jak straszna bajka jakiej czarownicy:
Przegrała, w piersi przebiła się nożem,
A nóż zatruty był jadem gadziny.
Gdzie ta kobieta? Obaczyłam w lesie
Babę podobną do roztrzaskanego
Piorunem dębu... kazałam potworze
Z krukami śmierci gonić za obozem
I przynieść jadu czerpanego z węży.
Stara kobieta w łachmanach wchodzi, podnosząc zasłonę namiotu.
STARA
BALLADYNA
Uciekaj, mówię, stara czarownico;
A spróbowawszy na kim tego jadu,
Zapłacę tobie... precz, bo cię pochwycą
Rycerze moi i na rzece spławią.
Ucieka Stara kobieta.
Wisi w postronkach, a oczy się krwawią
Jak zęby wilcze obroczone10 w ścierwie.
Nóż ten zatruty piersi mi rozerwie,
Jeżeli w ręce męża wpadnę żywa,
I serce moje bijące ukąsi
Jak żądło osy. Już po jednej stronie
Jadem zmazany okropnie poczerniał
I zarumienił się rdzą, pozieleniał;
A druga strona, jeszcze niedotknięta
Śliną wężową, czysta jak tasaki
Świeżo na krętym brusie11 pociągnione.
Wchodzi Żołnierz.
ŻOŁNIERZ
Na polu walki jak w burzliwej chmurze.
BALLADYNA
ŻOŁNIERZ
Na szańcowej górze,
Gdzie rosną brzozy nad źródłem, widziałem
Grafa Kirkora; otoczony wałem
Zabitych ludzi, trzyma się i siecze
Jasną siekierą.
BALLADYNA
Do mnie przysłany?
ŻOŁNIERZ
Że dwiestu ludzi przekupionych wczora
Przeszło na polu z szeregów Kirkora
Na stronę naszą. Jeśli się rozwiąże
Na lewym skrzydle łuczników gromada
Kupiona złotem, pole będzie nasze.
BALLADYNA
Gorsza niż wierność... Idź w bojową kaszę
Z łyżką żelazną, jeżeli w nią wpadnie
Głowa jakiego wodza, będziesz panem...
Rozumiesz? można spoza góry snadnie12
Podejść... zaskoczyć na plecy — czakanem13
Ciąć w łeb stalowy. — Idź — bić — i zabijać.
Wchodzi drugi Goniec.
GONIEC
I pierzchać w Gnezno... wkrótce walki koniec.
Przy nas zwycięstwo...
BALLADYNA
Niech ma zapłatę...
daje pieniądze
Czy wódz wrogów wzięty?
GONIEC
Na małym wzgórku, gdzie rosną trzy brzozy;
A trupów szaniec14 urósł tak wysoko
Około niego, że my pełni zgrozy,
Ani wziąć wodza mogliśmy na oko,
Ani przestąpić umarłego wału15.
BALLADYNA
Jeśli chcesz kiesy16 po wierzch pełnej srebra;
Idź na ten wzgórek, niech ci trupie żebra
Będą drabiną, postronkami włosy.
Idź i zabijaj...
Słychać okrzyki.
Kostryn wchodzi zbrojny i krwią pomazany.
KOSTRYN
Zginął...
BALLADYNA
chowając nóż zatruty po jednej stronie
Winnam ci życie. Naczelników głowy
Niech kat pościna — idź, wydaj rozkazy...
Kostryn wychodzi.
GŁOSY ZA NAMIOTEM
BALLADYNA
Wódz wasz, Fon Kostryn... powtarzam wyrazy
Jak głupia sroka... rzucę się na szyję
Niemca i węzłem pocałunków zduszę.
Kostryn wprowadza poselstwo ze stolicy — jeden z obywateli niesie na tacy złotej chleb i sól.
KOSTRYN
BALLADYNA
KOSTRYN
Pierwsi buntownicy
Już zgromadzeni pod maćkową gruszę;
A ta się cieszy, że do siego roku17
Dwa razy będzie nosiła owoce.
BALLADYNA
do poselstwa miejskiego
Posłowie klękają.
POSEŁ MIEJSKI
Do ciebie serca narodu sieroce
Wznoszą się wszystkie, ty bądź kraju panem.
Stolica całym zniżona kolanem
Czeka na ciebie z otwartymi bramy.
Witaj więc! witaj, miły hospodynie18!
Serca i skarby, i wszystko, co mamy,
Pod nogi twoje strumieniem popłynie,
Boś już zasłużył na wdzięczność narodu
Skaraniem hersztów, którzy nas uwiedli.
Ci nas mękami, karą miecza, głodu,
W mieście trzymali; a nasze zaś serca
Ciebie szukały. Obyśmy dowiedli,
Że między nami żaden przeniewierca
Na gniew twój, wielki panie, nie zasłużył,
Obyś żył długo, obyś skarbów użył,
Obyś nieszczęsną przyciśnionych dolą
I tu przed tobą klęczących na prochu
Przyjął łaskawie. Chlebem cię i solą
Witamy, panie.
BALLADYNA
do Kostryna
Czy z tego motłochu
Żaden przeciwko mnie nie nosił broni?
KOSTRYN
Lud namawiając do boju.
BALLADYNA
KOSTRYN
wskazując
BALLADYNA
Obu rycerzy burmistrzów na dzwonie
Wieży zamkowej.
PIERWSZY Z POSŁÓW
Kamienne serce.
BALLADYNA
Na wasze prośby ułaskawiam obu.
Wybić im zęby i wyłamać szczęki,
Niechaj nie walczą.
PIERWSZY Z POSŁÓW
Ubłagać ciebie przez łzy ani jęki,
Żelazny panie nasz?
BALLADYNA
widząc, że się cofają z przerażeniem
I znów jak wiatrem kołysane żyto
Biją głowami?
PIERWSZY Z POSŁÓW
Czekamy, pani, panuj z ludu wolą.
BALLADYNA
Dajcie mi chleb z solą.
Posłowie, ufam drożdżom tego ciasta.
Chodź tu, Kostrynie. Winnam ci tak wiele,
Że ci połowa zdobytego miasta,
Połowa kraju i chleba połowa
Słusznie należy...
wyjmuje nóż zatruty po jednej stronie i rozcina na dwoje chleb
A serce weźmiesz całe.
KOSTRYN
klękając
BALLADYNA
kosztując chleb, widzi, że Kostryn także je podaną sobie połowę
W chlebie poddanych. Choćby miasto20 żyta
Użyli łusek żelaznego gadu,
Smaczną ci będzie żelazem zdobyta
Bułka... Jedz, proszę... trzeba ludziom wierzyć.
A teraz każcie z tryjumfem21 uderzyć
W trąby zwycięskie. Idźmy, wojownicy,
Do otworzonej żelazem stolicy.
wychodzi oparta na Kostrynie, za nią posłowie i lud
SCENA IV
Sala królewska w Gneznie — tron w głębi — Kanclerz u stóp tronu. Panowie państwa. Wawel dziejopis. — Paź. — Dwór. — Sędziowie.
KANCLERZ
Zasiądźcie teraz ławy po urzędzie,
Przy samym tronie wodzowie i sędzie22,
Szafarze zboża, dolewacze dzbana.
Niech wszystkich razem nowy król powita.
Wchodzi Goniec.
GONIEC
Nasz król, pan nowy — kobiéta.
KANCLERZ
Kobiéta!
WSZYSCY
KANCLERZ
Jak była Wanda23... niech tak dobrą będzie,
Ale szczęśliwszą.
Goniec drugi wchodzi.
GONIEC
Królowa weszła już do bram stolicy.
KANCLERZ
Biją dzień cały, tak jak serca ludu.
PIERWSZY Z PANÓW
Co się ukazał dzisiaj narodowi.
Lud niespokojny.
KANCLERZ
PIERWSZY Z PANÓW
Jeżeli chcecie, to go wam opowié
I w księgi wpisze szlachetny dziejopis
Królów na Gneznie.
KANCLERZ
Czy sam widziałeś?
WAWEL
Mogę poświadczyć jak świadek naoczny.
Dnia tego ranek był po stronach mroczny,
Lecz się wyjaśnił ku wschodowi słońca —
Więc jak widziałem prawie sam... od końca
Niebios, skąd błyszczy gwiazda Oryjona,
Wyleciał lecąc sznur żurawi biały,
A na nim wisząc za śnieżne ramiona
Mglista niewiasta.
KANCLERZ
Twe własne oczy, przemądry Wawelu?
WAWEL
Mogę przyświadczyć na rzecz z mego czasu.
PAŹ
Za żurawiami lecącą dziewczynę.
Ta na ostatnią orszaku ptaszynę
Padając, białe zawiązała rączki
Za szyję ptaka; a głową do ziemi
Sypała włosów rozwite obrączki
Jasne jak słońce, i tak na warkoczu,
Gdy promieniami rozwiał się złotemi,
Leżała płynąc.
KANCLERZ
Trzeba dziecka oczu,
Aby na szmatach niebieskiego płótna
Obraz widziały.
Ściemnia się jak przed burzą.
JEDEN Z PANÓW
Na tron upadła i nam na oblicza:
Jak zaćmionego słońca tajemnicza
Zieloność — bladzi staniemy przed panią.
KILKU
Wchodzi Strażnik wieży.
STRAŻNIK
Nad blaszaną banią
Królewskich zamków, skąd w niebo wytryska
Igła złocona, okropne chmurzyska
Wkoło się czarnym owinęły wiankiem
I coraz grubsze już wiszą nad gankiem,
Gdzie ustawiona muzyka króleska.
A cała nieba równina niebieska,
Jakby się z jednej urągała chmury.
KANCLERZ
STRAŻNIK
Ognistej...
KANCLERZ
STRAŻNIK
Stu żurawiami wywieziona z piekła,
Wężami stado wędrujące siekła
I kierowała nad zamek do chmury.
Siedzi w mgle teraz, ale jęk ponury
Piekielnych ptaków z mgły się wydobywa.
Słyszycie?
Słychać jęk z wieży.
KANCLERZ
PANOWIE
zrywając się z ław
KANCLERZ
A ty, strażniku, musiałeś być pjany25
I sam stworzyłeś wieść o czarownicy.
STRAŻNIK
I lud gnezneński...
OKRZYKI
za sceną
Balladyna wchodzi w królewskim ubiorze, w koronie Kostryn w zbroi — Lud.
KANCLERZ
Co nam przynosi koronę Popielów.
Witaj i panuj tak mądrze i szczodrze,
Ażebyś z Bogiem do najświętszych celów
Lud prowadziła. Przewiąż się na biodrze
Szatą czystości, czoło wznieś do nieba.
Daj łaskę winnym — daj łaknącym chleba,
A wszystkim niechaj rządzi sprawiedliwość.
BALLADYNA
z tronu
KANCLERZ
O dobro ludu stanowi od dawna,
Że król, nim siądzie do pierwszego stołu,
Nim da spoczynek strudzonemu czołu,
Które uciska w dzień korona sławna:
Wprzódy na ławie sądowniczej siada,
I rozwiązuje kryminalne sprawy.
BALLADYNA
Każą...
Kostryn chwieje się i pada.
JEDEN Z PANÓW
Balladyna przystępując do leżącego Kostryna.
KOSTRYN
BALLADYNA
KOSTRYN
Precz! jędzo trująca!
Zrzućcie ją z tronu — ja pierwszy otwieram
Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca,
Co będą żyli pod nią...
BALLADYNA
Wynieść go! wynieść!... ciało jego stygnie...
Niech lekarz jaki uzdrowi go, za to
Połową kraju zapłacę.
LEKARZ
Już skonał.
Wynoszą ciało Kostryna. Lekarz idzie za nim.
KANCLERZ
Znoś ją cierpliwie. Bóg ciebie przekonał,
Na samym wstępie u złotego tronu,
Że przy tych szczeblach stoi widmo zgonu
I czeka na nas.
BALLADYNA
do siebie
Już przeszłość zamknięta
W grobach... Ja sama panią tajemnicy.
głośno
Zastawić stoły na rynkach stolicy
I dawać co dnia dla żebraków strawę.
KANCLERZ
BALLADYNA
Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu,
Będę, czym dawno byłabym, zrodzona
Pod inną gwiazdą. Życie pełne trudu
Na dwie połowy przecięła korona.
Przeszłość odpadła jak od płytkiej stali,
Którą po stronie jednej ośliniła
Żmija — połowa jabłka leci zgniła
I czarna jadem. Wyście mnie nie znali
Taką, jak byłam — niech więc lud nie śledzi
Przeszłości mojej. Wiecie, com wyznała,
A resztę wyznam księdzu na spowiedzi.
Ha! jeszcze jedno — poszukajcie ciała
Grafa Kirkora między gęste trupy27.
I na ten wzgórek, gdzie już tylko słupy
Brzóz obrąbanych mieczami się bielą,
Zanieście mary z jedwabną pościelą,
Na tej pościeli przyniesiecie śpiące
Zwłoki Kirkora... Niech ludu tysiące
Płacze przy marach tego, co z orężem
Poległ mym wrogiem... a był moim mężem. —
Zaprawdę mówię, ja — po grafie wdowa.
Lecz niech nie roi bajek tłum gawiedzi;
Co miała wyznać, wyznała królowa,
A resztę powie księdzu na spowiedzi.
Teraz, kanclerzu, wywołaj przede mnie
Zbrodniów — na pierwszym siedzę trybunale.
Jeśli fałsz wydam, niechaj będzie ze mnie
Gniazdo robaków! niech się ogniem spalę!
Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga,
Ani odwiodą ludzie, ani czarty.
Przysięgam sobie samej, w oczach Boga,
Być sprawiedliwą.
KANCLERZ
WOŹNI
KANCLERZ
Na suchym drewnie krzyża rozpostarty.
Ucałuj księgę i krzyż!
WOŹNY
Staje Lekarz zamkowy.
KANCLERZ
LEKARZ
KANCLERZ
O co sprawa?
LEKARZ
KANCLERZ
LEKARZ
Twój wódz, o pani można i łaskawa,
Otruty skonał; wielki rycerz ginie
Od jadu, co się zowie ludomorem.
Na jego ciele żelaznym kolorem
Wyszło tysiące plam; skonał otruty.
KANCLERZ
LEKARZ
BALLADYNA
Sądów tę sprawę. Niech ma czas pokuty.
KANCLERZ
Wydawać wyrok choćby nad nieznanym
I zawieszony miecz trzymać nad głową
Tajnego zbrodnia, aż będzie schwytanym
I da nam gardło.
BALLADYNA
Są jednak zbrodniarze
Wyżsi nad wyrok, święci jak ołtarze,
Niedosiągnieni28...
KANCLERZ
Do ciebie ziemski wyrok dać należy
Szczero-sumienny.
BALLADYNA
KANCLERZ
Trucizną gorzką na życie nastawa
Równego sobie i dopełni czynu,
To kara miecza. Jeśli zaś kto z gminu
Otrucie spełni...
BALLADYNA
KANCLERZ
Niechaj u ciebie mniej waży praw słowo
Niż głos sumnienia.
BALLADYNA
Winien jest śmierci.
KANCLERZ
Otrąbić wyrok. A jeżeli mściciel
Kat nie wypełni, zostawiamy Bogu!
Słychać trąby.
Wchodzi Filon z nożem i z dzbankiem malin, ubrany w kwiaty.
FILON
Wyście mi pamięć odjęły na wieki,
Dręcząc pamięcią. Jako nezabudki,
Trącane ciągle od płynącej rzeki30,
Znajdują radość w ciągłym kołysaniu
Błękitnej fali: tak ja, bity falą
Płynących smutków, we łzach i w niespaniu
Ulgę znajduję.
KANCLERZ
Nie można ważyć tego człeka mowy.
Tłumacz się jaśniej.
FILON
Dzbanek, a oto nóż. A te maliny
Były pod głową zabitej dziewczyny,
Nóż był w jej piersiach. Niechaj z tego dzbanka
Wypłynie nowy Eurotas31 płaczu,
Niech zaprowadzi smutnego kochanka
Falą przejrzystą do kochanki grobu,
A ja mu powiem: «Strumyku tułaczu,
Dzięki ci wieczne, w grobie dla nas obu
Będzie spoczynek i cichości morze.
Przebacz, Apollo! promienisty Boże!
Że łzy przyszedłem przed ludźmi wylewać
I smutek z nimi łamać jako chleby.
Przychodzę ludziom smutną pieśń wyśpiewać,
Przyszedłem jako Orfeusz32 w Ereby33
Prosić Plutona, by mi wrócił żonę».
Słuchajcie! ona żoną moją była,
Żoną mej duszy; dziś jedna mogiła
Zamyka białe ciało, zakrwawione
Tym nożem... patrzcie! Oto na tym dzbanku
Znalazłem martwą, o wiosny poranku,
Zabitą nożem.
KANCLERZ
Czuć zbrodni zapach...
BALLADYNA
Szalonych ludzi zaskarżeniem.
KANCLERZ
Sąd winien śledzić do ostatka, ani
Pogardzać34 smutnym psa na kogo wyciem.
Więcże, pasterzu, rozstała się z życiem
Twoja małżonka? i znalazłeś ciało
Nożem przebite. Kiedy się to stało?
FILON
Przed Apollinem.
KANCLERZ
Twe podejrzenia o zabójstwo krwawe?
FILON
Przecięły srebrną nitkę jej żywota;
Może też z nieba jaka gwiazda złota
Pozazdrościła mej kochance blasku
W oczach, i oczom zawrzeć się kazała.
KANCLERZ
FILON
Pod cieniem wierzby rozpłakanej, spała
Snem nieprzespanym.
KANCLERZ
Wydaj, królowo, wyrok na nieznanych,
Radź się sumnienia36.
BALLADYNA
KANCLERZ
BALLADYNA
Nie będziem mieli prochu ani ćwierci.
KANCLERZ
BALLADYNA
KANCLERZ
BALLADYNA
KANCLERZ
Niech ludowi miasta
Otrąbią wyrok na zamkowym progu.
Katowi zemsta należy lub — Bogu.
Trąby.
Wchodzi ślepa Wdowa, matka Balladyny.
WDOWA
KANCLERZ
WDOWA
Na dzieci
Skargę zanoszę... Mówią, że królowa
Piękna jak anioł, niechaj ona sądzi...
Miałam dwie córki, stara, biedna wdowa,
Żywiłam obie. — Jak to często błądzi
Człowiek na ziemi, czekając pociechy —
Młodsza uciekła spod matczynej strzechy,
Niedobre dziecko. Lecz druga... o Boże!
Królowo moja, ty jak anioł biała,
Sądźże ty sama! — Druga poszła w łoże
Wielkiego grafa; bogdajbym skonała,
Jeśli ja kłamię; graf ją wziął za żonę.
Królowo moja, bogdaj ci koronę
Bóg wiecznie trzymał na tej mądrej główce,
Osądź! — W tej drugiej córce jak w makówce
Było rozumu. Graf ją kochał bardzo,
Ale ja matka kochałam jak matka!
Aż tu w jej zamku już służalce gardzą
Biedną staruszką — cierpię do ostatka
Wzgardę służalców, grób był dla mnie blisko —
Aż tu mnie jednej nocy te37 córczysko
W obliczu ludzi zaprzało się38 głośno...
«A! córko», mówię, «bądźże ty litośną
Dla starej matki, co już bliska truny39».
Była noc straszna i deszcz, i pioruny,
Pioruny i deszcz, i ciemno, i burza.
Córka kazała wypędzić z podwórza
Mnie, starą matkę, na wichry i deszcze,
W noc i w pioruny, i w burzę, i jeszcze
Głodną kazała — niech jej Pan Bóg Stwórca
Przebaczy! — Głodną wypędzić z podwórca,
Do lasu... Wiatr mię poniósł za łachmany,
Piorun wypalił oczy. O! różany
Mój królu! złoty mój panie! litości!
KANCLERZ
Mszczą się okropnie40 nasze mądre prawa.
BALLADYNA
KANCLERZ
Lechitów ustawa
Śmierć przepisuje na niewdzięczne dzieci.
Niechaj cię księga naszych praw oświeci,
Czytaj... i czytaj we własnym sumnieniu.
A ty, staruszko, nazwij po imieniu
Wyrodną córkę, a kat ją ukarze,
Chociażby z pierwszym grafem państwa w parze
Los ją powiązał... Powiedz grafa miano
I córki imię, a prawa dostaną
Przez mury zamku jej serca i głowy.
WDOWA
Żegnaj, królowo, ja wracam do boru,
Będę żyć rosą...
KANCLERZ
Kto zaniósł skargę, odstąpić nie może.
Wyznaj...
WDOWA
KANCLERZ
I wszystkie stawy jej w żelazne kleszcze.
Cóż? wyznaj, stara...
WDOWA
KANCLERZ
Pytam się ciebie o imię złej córy.
WDOWA
KANCLERZ
WDOWA
wydzierając się straży
Ja bym być mogła matką twoją... Boże!
Ty nic nie mówisz? Nic?... To jakaś mara
Straszna na tronie. Więc ja się położę
Na tych żelazach i skonam, a w niebie
Bóg wam odpuści.
KANCLERZ
WDOWA
Żelazne serce...
odchodzi ze strażą
KANCLERZ
A za to niech mię wielki Bóg obwini,
Lub uniewinni... A ty, monarchini,
Wiedz, że mam serce pełne łez, goryczy
I przerażenia.
Słychać jęk.
ŻOŁNIERZ
Stara kobieta...
KANCLERZ
ŻOŁNIERZ
KANCLERZ
BALLADYNA
Z mego teraz ciała
Kat zrobił sercu torturę... rozciąga...
Wody!
Podają pić.
ŻOŁNIERZ
BALLADYNA
Powiedziała co w bolach?
ŻOŁNIERZ
BALLADYNA
ŻOŁNIERZ
Na tortur kleszczach, to oczy zawarła42;
A patrząc na nią, kto by się pobożył43,
Że to kościany Chrystus był bez ducha.
Każda kosteczka wywiędła i sucha
Przez rozciągniętą skórę wyglądała
Prosząc o litość...
KANCLERZ
ŻOŁNIERZ
Dwa wykopała dołki śmierć kościana
I w obu dołkach stoją łzy.
BALLADYNA
Siedzę na sądach, a żaden z nędzarzy
Tak nie pracuje długo i tak znojnie44.
Już noc, panowie.
KANCLERZ
Wisi nad zamkiem. Poradź się spokojnie
Twego sumnienia, czego wartą córa,
Dla której matka taką śmiercią kona?
BALLADYNA
KANCLERZ
Przybierze blasku sądem sprawiedliwym.
Ona zaprawdę winna ogniem żywym
Być obrócona na węgiel piekielny.
Osądź ją...
WSZYSCY
KANCLERZ
Winna jest sądu.
WSZYSCY
KANCLERZ
BALLADYNA
po długim milczeniu
Winna śmierci!
Piorun spada i zabija królowę — wszyscy przerażeni.
KANCLERZ
Zamiast w koronacyjne bić w pogrzebu dzwony!
- ajer — tatarak. [przypis edytorski] ↩
- oczerety — roślina rosnąca nad wodą, szuwary. [przypis edytorski] ↩
- hajduk — służący. [przypis edytorski] ↩
- równianka — wianek. [przypis edytorski] ↩
- z nieznanymi godły (daw. forma) — dziś: z nieznanymi godłami. [przypis edytorski] ↩
- tron owładać — zawładnąć tronem. [przypis edytorski] ↩
- z orlimi hałasy — tj. z hałasem orlich piór doczepionych do żelaznego stelaża. Były to tzw. skrzydła husarskie, które stanowiły część wyposażenia ciężkiej jazdy polskiej (husarzy), ich rolę stanowiło wywoływanie u przeciwnika przerażenia głośnym świstem piór w czasie szarży. Kirkor jest w dramacie Słowackiego wystylizowany na dzielnego, cnotliwego, walecznego i odważnego Polaka, wyznającego zasady rycerskie, niezłomnie przeciwstawiającego się walczącemu podstępem i kierującemu się nieszlachetnymi pobudkami «żywiołowi niemieckiemu” (uosobionemu przede wszystkim w Kostrynie). W tej scenie występuje ubrany w guście sarmackim, z husarskimi skrzydłami. [przypis edytorski] ↩
- gumno — stodoła. [przypis edytorski] ↩
- by — jak, jakby. [przypis edytorski] ↩
- obroczone — zbroczone, zakrwawione. [przypis edytorski] ↩
- brus — kamień szlifierski. [przypis edytorski] ↩
- snadnie — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- czakan, właśc. czekan — toporek osadzony na lasce; tu: daw. pisownia. [przypis edytorski] ↩
- szaniec — wał obronny. [przypis edytorski] ↩
- umarły wał — wał utworzony z umarłych (poległych w walce z Kirkorem). [przypis edytorski] ↩
- kiesa — woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. [przypis edytorski] ↩
- do siego roku — do przyszłego roku. [przypis edytorski] ↩
- hospodyn (ukr.) — pan, władca. [przypis edytorski] ↩
- wreście (daw.) — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski] ↩
- miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- tryjumfem — dziś popr.: triumfem. [przypis edytorski] ↩
- sędzie — dziś: sędziowie. [przypis edytorski] ↩
- Wanda —chodzi o legendarną księżniczkę Wandę, córkę Kraka, znaną z kroniki Wincentego Kadłubka i kroniki wielkopolskiej. [przypis edytorski] ↩
- dzwonicy — dziś popr.: dzwonnicy. [przypis edytorski] ↩
- pjany — dziś: pijany. [przypis edytorski] ↩
- brańcy — jeńcy. [przypis edytorski] ↩
- między gęste trupy (daw. forma) — dziś: między gęstymi trupami. [przypis edytorski] ↩
- niedosiągnieni — dziś: niedosięgli. [przypis edytorski] ↩
- otrawiciel (daw.) — truciciel. [przypis edytorski] ↩
- trącane (...) od płynącej rzeki — dziś: trącane przez płynącą rzekę. [przypis edytorski] ↩
- Eurotas — rzeka w Grecji. [przypis edytorski] ↩
- Orfeusz — w mitologii greckiej muzyk, który zszedł do świata podziemnego prosić Hadesa (w mit. rzym. noszącego imię Plutona) o przywrócenie żonie życia. [przypis edytorski] ↩
- Ereb — w mit. gr. najciemniejsza część Hadesu, tj. krainy zmarłych. [przypis edytorski] ↩
- ani pogardzać (daw.) — nie pogardzać nawet. [przypis edytorski] ↩
- Parki (mit. gr.) — według wierzeń w starożytnej Grecji, boginie odpowiedzialne za los człowieka. [przypis edytorski] ↩
- sumnienie — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski] ↩
- te córczysko — dziś popr.: to córczysko (forma zgrubienia, tj. augmentatywu). [przypis edytorski] ↩
- zaprzało się — wyparło się. [przypis edytorski] ↩
- truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski] ↩
- takiej nieprawości mszczą się okropnie (daw.) — za taką nieprawość mszczą się okropnie. [przypis edytorski] ↩
- podług ustaw toru — według prawem wyznaczonego przebiegu sprawy sądowej. [przypis edytorski] ↩
- zawarła — zamknęła. [przypis edytorski] ↩
- pobożyć się (daw.) — zaklinać się na Boga; przysięgać na Boga. [przypis edytorski] ↩
- znój — ciężka praca, trud. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Balladyna · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.