Źródło i licencja tłumaczenia
AKT CZWARTY
SCENA I
Sala w zamku Kirkora. — Uczta. — Przez okna widać błyskawice. Grabiec ubrany jak król siedzi na pierwszym miejscu. — Balladyna, Kostryn, Szlachta, Służba zamkowa; Chochlik i Skierka stoją za krzesłem Grabka.
JEDEN ZE SZLACHTY
GRABIEC
do Chochlika
CHOCHLIK
ze śmiesznym gestem
GRABIEC
Przynoszą nowe danie...
SKIERKA
Nie ma nic na półmisek prócz cielęcej głowy,
Lecz ta, niedopieczona, na królewskim karku.
GRABIEC
Upiec je i dać na stół, ja poczekam na nie.
KOSTRYN
Postawcie złotnikami napełnioną tacę.
GRABIEC
biorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce — a potem napełnia kieszenię1
A nie drzyj tak poddanych; tobie, miły błaźnie,
Za tysiąc żartów, złotnik: spraw nam śmiechu łaźnię!
Sobie także za ciężkie płacę panowanie.
A to — to mi schowajcie jutro na śniadanie...
BALLADYNA
Raczył nawiedzić mój zamek i stoły.
Pijcie, panowie!
do Kostryna, który ją za rękę ściska, mówi cicho
Na Boga! patrzą — odgadną — zginiemy.
do innych
Pij waść. — Dlaczego pan Gryf siedzi niemy?
Proszę wynaleźć wesołą rozmowę.
PIERWSZY ZE SZLACHTY
GRABIEC
Złote trzewiki, koronę i głowę.
PIERWSZY ZE SZLACHTY
DRUGI ZE SZLACHTY
PIERWSZY ZE SZLACHTY
BALLADYNA
KOSTRYN
Księżniczką możnej Trebizonty3.
GRABIEC
Najświętsza Panno! co ty narobiłaś
Książąt na ziemi! Miałaś aśćka4 grosze?
BALLADYNA
Wygnał mię z państwa, zagrabił dzielnicę;
Przez niego bracia moi królewice
Zamordowani.
GRABIEC
Kto by uwierzył?...
BALLADYNA
Wiary? — nie proszę o pożałowanie.
Ach ja szczęśliwsza, ja uniosłam życie;
Lecz matka moja! — Matkę moją, panie,
Zamurowano w pałacu framudze.
GRABIEC
BALLADYNA
Opowiadaniem tego, co mię boli.
Proszę pić! proszę! Gdzie krajczy? podstoli6?
Niech daje wina... Wy czar dolewajcie7,
Bądźcie weseli...
GŁOS SŁUGI
za kulisą
GŁOS WDOWY
za kulisą
BALLADYNA
WDOWA
wpada przebijając się przez służbę i staje śród sali — dygając pomięszana
Rycerze. — Córko! ha! to się nie godzi
Zapomnieć o mnie.
BALLADYNA
Co to za stara kobieta?
WDOWA
Hulacie? dobrze. — Ale też o matce
Warto pomyśleć. — A to mnie jak w klatce
Zamknięto — stara czeka, czeka, czeka —
Ani przysłała kawałeczka chleba.
A to głód, córko! A przynajmniej mleka
Kropelkę dajcie — wszak tu manna z nieba
Padać nie będzie dla biednej staruszki.
BALLADYNA
WDOWA
Matce się pić chce.
BALLADYNA
Ta stara?...
KOSTRYN
To obłąkana.
WDOWA
do Balladyny
Do twojej matki, nie nazywaj: stara —
Stara, ta stara —
BALLADYNA
Wziąć ją! wyprowadzić!
GRABIEC
Dajcie jej pokój: trzeba ją posadzić
Z nami do stołu.
WDOWA
Widzicie! dajcie ławkę, niech usiędę.
Tak, tak, tak trzeba, mój rycerzu chrobry9,
Czcić starą matkę. — Czy to ja uprzędę
Piękniejszą sobie suknię z pajęczyny?
To wina mojej kwoczki Balladyny,
Że ja w łachmanach, rada czy nierada.
Niech się nie dziwi żaden z was acanów10,
Że ot
pokazując na suknie
Ze starych kości na proszek opada;
Proszę wybaczyć córce mojej...
BALLADYNA
Piekło!
Jak tu wpuszczono tę żebraczkę wściekłą?
Powiedz, jak weszłaś do złotych pokoi?
Ja ciebie nie znam...
WDOWA
Nie znasz?... ty matki nie znasz? matki twojej?
GRABIEC
Taki rozhowor11...
WDOWA
Ty matki nie znasz? twojej własnej matki?
BALLADYNA
Co to za wiedźma?
WDOWA
Niebieskie gwiazdy! — Wy mi bądźcie świadki,
Jeśli z was który ojcem?... O ty jędzo!
Ach okropnico córko! to ja ciebie
Nie znam.
BALLADYNA
do Kostryna
Szczeka za głośno.
WDOWA
Trumnę dla siebie — o Boże! mój Boże!...
Służalce12 na znak dany przez Kostryna chwytają za ręce.
O córko! pomyśl — ale tam na dworze
Ciemno, deszcz pada, a piorun pod chmurką
Czeka na siwy mój włos, by uderzył.
Patrzaj przez okno — grom nie będzie wierzył,
Jak mię zobaczy samą w taką burzę,
Że ja nie jestem jaką zabójczynią,
Co się po nocy błąka...
Ciągną ją na znak gniewliwy Balladyny.
Niech bije w zamek gromem! Nie targajcie,
Ja pójdę sama. — Świat teraz pustynią
Dla starej matki...
BALLADYNA
WDOWA
O! nie targajcie; bo i tak podarta
Sukienka moja — wiatr się będzie bawił
Z łachmanem starej matki. O! to czarta
Córka; nie moja! nie moja! nie moja!
wychodzi — wyprowadzona przez służbę
BALLADYNA
po długim milczeniu
Ludzie szczebiocą, co język przyniesie.
A wy milczycie jak w zamczysku zbója?
Słychać tętent.
SŁUGA
BALLADYNA
Goniec wchodzi.
GONIEC
BALLADYNA
GONIEC
Konie ognistym przerażone grzmotem
Grzęzły po bagnach; sosny się jak trzciny
Gięły z okropnym hukiem i łoskotem.
Nie można było dotrzeć do zamczyska,
I pan graf czeka w pustelnika celi,
Aż się ta burza wygrzmi i wybłyska.
BALLADYNA
GONIEC
Zaledwieśmy13 wjechali w gnezneńskie ulice,
Koło czerwonej bramy spotkaliśmy orszak
Rycerzy uzbrojonych; na ich czele Popiel
Jechał konno. Koń jego dumny piął się nieraz
I zawieszał w powietrzu żelazne kopyta
Nad głowami pokornie klęczącego ludu.
Wtem Kirkor — któż by myślał? Kirkor samotrzeci14
Chwyta dłonią koniowi królewskiemu cugle
Krzycząc: «Srogi tyranie! trzema zabójstwami
Doszedłeś aż do tronu: idź w piekło!» To mówiąc
Mieczem rozciął przyłbicę ukoronowaną
I za szaty chwyciwszy podniósł, wstrząsnął trupa
I ludowi pokazał. Lud zrazu oniemiał;
Potem w niebo ogromnym uderzył okrzykiem,
Nie można było wiedzieć, pochwalał czy ganił.
Nagle się cały ku nam rzucił szumną falą,
Chwila — a już nas jako trzy maleńkie mrówki
Zalał, strzaskał, zdruzgotał. Kirkor jedną ręką
Trzymał trupa, a drugą swój miecz zakrwawiony.
My zaś, jego rycerze, pełniąc rozkazanie,
Mieczów nie dobywali. Wtem tłok ludu, jako
Bałwan15 rzucony wiatrem, zniżył się kolanem
Przed olbrzymią postawą Kirkora i wołał:
«Niech żyje ludu mściciel! Kirkor król niech żyje!»
BALLADYNA
GONIEC
Gdy lud głosił go panem, Kirkor miecz błękitny
W trupiej ocierał szacie; widać, że głęboko
Dumał, jakimi słowy myśl wyrazić zdoła.
Na koniec rzekł: «O! Lachy, ja nieznany rycerz,
Nie mogę przesławnemu władać narodowi;
Com uczynił, czyniłem nie dla wyniesienia
Głowy mojej, czyniłem to dla szczęścia ludu.
Jam stworzony do ciszy wiejskiej i prostoty,
Dla mnie za ciężką nawet była godność grafa,
I zniżyłem ją szczeblem, pojąwszy w małżeństwo
Zamiast jakiej królewny ubogą chłopiankę;
Ona zamiast herbowych znaków połączyła
Z herby moimi dzbanek pełny malin; ona
Niepodobna królowej; ani państwa pany
Zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać16».
BALLADYNA
GONIEC
Kirkor tak rzecz prowadził: «Ogłoście po kraju
Bezkrólewie; a kto się na zamku pokaże
Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,
Koroną, w której znany brylant »żmije-oko«
Między dwoma rubiny na trzech perłach leży,
Tego królem obierzcie». Lud zgodnym okrzykiem
Przyzwolił na tę mowę i osierocony
Czeka, aż się ukaże król, dziedzic korony.
GRABIEC
na którego wszyscy patrzą
SZLACHTA
On królem...
GRABIEC
Co? ja królem? gdybym nie był pjanym,
Upiłbym się z radości. Los głupi jak rura!
Wyskoczyłbym ze skóry, gdyby moja skóra
Nie była teraz skórą królewską.
SZLACHTA
GRABIEC
Jak wąż — jak wąż, panowie, mam oko z brylanta.
Puściłbym się po sali z grafinią kuranta17,
Gdyby nie godność, prawda? która siedzieć każe.
Tak się w mój tron złocisty królowaniem wrażę18,
Że nie oderwą ludzie od tronu człowieka.
Proszę! co za dziw!
BALLADYNA
do Kostryna
Dzwonią deszczowe rynny.
W tej okropnej burzy
Słyszę głosy płaczące...
KOSTRYN
BALLADYNA
Umarłych. — Lej mi wina. Wszystko tak się splata,
Że chyba się powiesić.
GRABIEC
Trzeba wymyślić wesołą zabawę.
Każcie tu wpuścić kuchenne niedźwiedzie,
Co kręcą rożnem; niech tańczą.
JEDEN ZE SŁUG
Pan graf podstrzelił je...
GRABIEC
do Chochlika
Weź moje berło wierzbowe i na nim
Graj jak na dudzie — a zatykaj bystrze
Dziurki palcami, jeśli pomysł nowy,
Dążący prosto ku uszczęśliwieniu
Przyszłych poddanych, wypsnie ci się z głowy
Przez głupie wrota. Słuchajcie w milczeniu...
Graj!
CHOCHLIK
GRABIEC
Te19 berło z mojej wykręcone skóry
Wie, co ja lubię.
SKIERKA
Zawołam echa ciemnego boru,
Co rzecz widziały.
Chochlik gra na flecie smutną pieśń wiejską, a zmieszane głosy w powietrzu poczynają śpiewać.
ŚPIEW
Obie wzięły dzban:
Która więcej malin zbierze,
Tę za żonę pan wybierze.
Cha!... cha!...
Pieśń niknie jak echo.
BALLADYNA
Pieśń skończył śmiechem?
KOSTRYN
BALLADYNA
do Chochlika
do Kostryna na stronie
Patrz w twarze ludzi, a jeśli dostrzeżesz,
Z których ust wyjdzie pieśń, powiedz; obmyślę,
Co z tym człowiekiem stanie się...
do Chochlika
Zagraj mi jeszcze wieśniaczą balladę
I obudź echa wiszące nade mną
W kopule sali. — Objaśnić21 pochodnie.
Chochlik gra.
ŚPIEW DUCHÓW
Włożył w rękę nóż;
Siostra twoja rwie maliny.
A ty? a ty? Nóż twój siny
Poczerwieniał krwią... O!
Pieśń kończy się echowymi jękami.
KOSTRYN
BALLADYNA
Śpiewajcie... jeszcze. — Objaśnić pochodnie...
Chochlik gra.
ŚPIEW DUCHÓW
Niby kropla krwi.
Kto wie, z jakiej to przyczyny?
Od maliny? lub kaliny?
Może... cha!...
Pieśń kończy się echem.
BALLADYNA
daje znak ręką
JEDEN Z PANÓW
Co znaczy takie obłąkanie
W oczach grafini? Czy prosta piosenka,
Którą wieśniacy przy grabionym sianie
Nucą na fletniach, tak ją biedną nęka?...
BALLADYNA
JEDEN Z PANÓW
Ona zasnęła i śpi z otwartymi
Oczyma...
KOSTRYN
do nieruchomej Balladyny
JEDEN Z PANÓW
W gorące łoże, skościała jak drewno...
Grom bije głośny... Balladyna budzi się.
BALLADYNA
Sny przerażona.
do Kostryna
Słuchaj ty... ja pewno
Gadałam we śnie. Czy we śnie gadałam?
KOSTRYN
BALLADYNA
Wyście musieli rozpowiadać głośno
O czym okropnym?
do gości
Proszę, pijcie! — widzę,
Że lepiej zrobię usiadłszy za krosno22
Niż przy pucharach.
GRABIEC
budząc się
BIESIADNICY
GRABIEC
Że byłem zasnął23.
pije
BIESIADNICY
GRABIEC
Zamiast panować woli jeść maliny.
Każcie, niech jaki leśnik lub myśliwy
Pójdzie do boru i malin przyniesie.
BALLADYNA
GRABIEC
Muszą być słodkie maliny i duże,
I smakowite, skoro Kirkor woli
Dzban takich malin niż meszty24 papuże
I płaszcz królewski. — Każ, niech nam podstoli
Malin dzban poda na pokosztowanie.
BALLADYNA
Słyszałam echa grobowych rozwalin25,
Ujrzę, czy więcej prócz słów co26 wyrzucą
Wzruszone groby. — Malin! dajcie malin!
Pokazuje się cień biały Aliny z dzbankiem malin na głowie.
Widzę. — Jak błyszczą oczy twoje — biała!
Ja się nie lękam — widzisz — ale ty się
Nie zbliżaj do mnie...
PIERWSZY ZE SZLACHTY
BALLADYNA
Da rękę — ja się boję —
PIERWSZY ZE SZLACHTY
Jak ząb jej dzwoni o ząb z przerażenia?
BALLADYNA
Ten dzbanek pełny czegoś, co się rusza,
Jak to, co w grobie. — Czy powieszonego
Na zamku wieży przed latami trupa
Cień padł do sali i stoi na nogach
Nie oddychając... — O! precz... widmo białe
Zarżniętej —
Cień znika.
PIERWSZY ZE SZLACHTY
DRUGI ZE SZLACHTY
BALLADYNA
padając
KOSTRYN
Lejcie tu na pierś — niech służebne wnidą27.
Wchodzą kobiety.
Wynoszą Balladynę.
Pochodnie gasną. Napełnia ohydą
Ten stół splamiony, resztki chleba, wołu.
Czy chcecie rzucać ogryzione koście
Wzajem na siebie, jak czynią Duńczycy?...
Proszę do komnat. — Wy stoły wynoście;
Wy z pochodniami poprzedzajcie króla,
Gdzie dlań usłano w pobocznej wieżycy
Łoże puchowe. — Jutro się rozhula
Zamek i będzie wesoły jak wczora.
Lecz na dziś dosyć... Panowie, spać pora.
Proszę porzucać puchary i ławy —
Jak ciężko Lachy odpędzić od strawy
I od napoju; wiszą by28 pijawki
Na uszach dzbanka, przy muzyce czkawki.
Podczas tej mowy wynoszą stoły. Grabiec wyprowadzony przez służbę z pochodniami, za nim wszyscy biesiadnicy i Kostryn wychodzi ostatni.
SCENA II
Las przed celą pustelnika. Burza trwa.
Pustelnik i Kirkor.
KIRKOR
Okradnie siwe włosy. Ludzie i zdarzenia
Kradną... złodziej płaszcz zedrze, a nędza koszulę.
Trzeba wszystkiemu zbrojną ręką się opierać...
Lecz smucisz się za wcześnie — bo ja ci przysięgam,
Że zginę lub skradzioną koronę odzyskam.
Oto choć bliski domu, mógłbym za godzinę
Z ust żony pocałunków tysiąc wziąć na drogę
I napić się jak ptaszek w różanym kielichu,
Dziobiąc rosy perełki: wolę tej rozkoszy
Zaniechać, a do Gnezna zaleciawszy nocą,
Lud zebrać — i obwieścić wszystkiemu gminowi,
Jakoś ty, dziedzic prawy, bezecną kradzieżą
Dobra twego postradał. Potem zaś trębaczom
Każę głosić po kraju i mieście, że kto się
O tron Lachów zgłaszając pojawi na zamek
Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,
Temu ja fałsz zarzucam; takiemu na czole
Mieczem wypiszę słowo zasłużone: złodziej...
Módl się więc za mnie, starcze, aby mi Bóg żywy
Dał zwyciężyć na szrankach — i czekaj z powrotem.
PUSTELNIK
KIRKOR
klaszcze
Wchodzi Żołnierz.
Trzeba spieszyć do Gnezna.
Rycerz wychodzi.
PUSTELNIK
Wróć do zamku, odpocznij, po dalszej rozwadze
Obaczysz, co przedsięwziąć.
KIRKOR
Ja, starcze, leniwy,
Dzisiaj odrobić chcę całą pańszczyznę;
A odrobiwszy całą, żyć szczęśliwy
Z drogą małżonką. Całą ci ojczyznę
Włożę na barki; a gdy będziesz dźwigał
Rzeczy i ludzi, to ja się zakopię
W zamku spokojny... Niechby mi dościgał
Sad owocowy, niechbym małe chłopię,
Dzieciątko moje, na rękach kołysał,
O to się modlę... Ty mi zaś co roku
Z tronu do chaty listy będziesz pisał.
Niechaj raz na rok spadnie mi z obłoku
Biały gołąbek i pod skrzydełkami
Przyniesie powieść, pełną tych wielkości,
Co budzą uśmiech i sen pod lipami
Dają smaczniejszy... Król mi pozazdrości
Żony i dziecka, i lipy, i chłodu,
I snów pod lipą — i złotego miodu. —
Żegnaj mi! żegnaj! Nim słońce zaświeci,
Będę w stolicy. Hop! hop! na koń, dzieci!
Kirkor wychodzi. Słychać tętent oddalających się.
PUSTELNIK
sam
Niżby miał do tych piersi szlachetnych przycisnąć
Krwawą swoją małżonkę. Bogdajbyś ty nigdy
Nie znał, Kirkorze, z jakiej matki się urodzą
Dzieci twoje. Bogdajby za pierwszą nagrodę
Bóg uczynił cię wdowcem, nim ojcem uczyni.
Słychać głos Wdowy.
WDOWA
za sceną
PUSTELNIK
Tak pełne płaczu?
WDOWA
za sceną
Wdowa wchodzi jak ślepa, szukając drogi ręką.
PUSTELNIK
W noc tak okropną, ślepa, sama jedna!
do Wdowy
WDOWA
Matko? O! na Boga,
Tak nie nazywaj, córko niegodziwa!
Matka? psia matka!
PUSTELNIK
WDOWA
Jak gołąbeczek. — Nie wiesz, co się stało?!
Grafini, moja córka, wielka pani,
A ja na wietrze z głową taką białą
Mówię piorunom: «Bijcie! bijcie we mnie!»
I nie chcą słuchać... A w zamku zebrani
Pijaki sobie winszują wzajemnie,
Że córka moja pije, wielka pani. —
Czy ty rozumiesz? — Ma zamek i wieże —
Grafini —
PUSTELNIK
WDOWA
Ażeby ona miała oczy w głowie,
Oczy, co płaczą. — W taką zawieruchę,
W takie pioruny, na deszcz wygnać matkę!
Co ją karmiła, co piersi ma suche,
Starością suche — a włos taki biały,
Jak co świętego.
PUSTELNIK
Ty drżysz od zimna! chodź!
WDOWA
Do niej należy, wielki jak pół świata...
Widzisz!... Grafini?!
PUSTELNIK
WDOWA
Czy córka moja wie, gdzie twoja chata?
A kto wie? może, jak pies zacznie szczekać
Na jaki łachman, to wspomni o matce
I każe szukać po świecie. — Być może!
Wszak Bóg ma litość!
PUSTELNIK
Tę noc burzliwą, a gdy błysną zorze,
Ja cię powiodę do wielkiego króla;
Do nóg się rzucisz, błagając o litość
I...
WDOWA
Do nóg się rzucam.
klęka
Królu! złoty panie!
Każ córce, która ma złota obfitość,
Niechaj mnie kocha».
wstaje
I zaprowadzi mnie do serca córki.
O! o! o!
płacze
Wiesz ty, za szkaplerza29 sznurki
Wieszałam się na sośnie skrzypiącej, za garło,
Drzewo się ułamało...
Głupia — ślepa, wybrałaś gałązkę umarłą,
Gałązkę — córkę drzewa. — Żelazna gadzino,
Nie zlitowałaś się ty matki wdowy?
A ja by żyła chleba okruszyną
W twoich pałacach! Niechby twoja ręka,
Sypiąc gołąbkom w trawę żer perłowy
Nie odganiała od pszenic ziarenka
Zgłodniałej matki. — Wygnać w las! na burze!
Wypędzić matkę! — Upadłam w kałużę
I grom czerwony wyjadł z powiek oczy,
Wyjadł do szczętu...
PUSTELNIK
WDOWA
Okropna ciemność. Miałam przed wieczorem
Tyle światłości, że mogłam za borem
Rozróżnić białe słońce od księżyca;
A teraz...
Błyska.
PUSTELNIK
Nie świeci tobie?
WDOWA
Od Boga ręki — co mi dziś po wzroku.
A wiesz ty?... wiesz ty, że ja teraz wierzę,
A nie wierzyłam dawniej — że co roku
Ptaszki jaskółki, nim pójdą za morze,
Stare, zgrzybiałe, biedne matki — duszą.
Tak, tak, tak... ludzie prawdę mówić muszą.
Żebrząc po świecie, piosenkę ułożę;
Groszową piosnkę o jaskółkach czarnych,
Co duszą matki — proszę! w ptaszkach marnych
Taka nielitość! Wygnać matkę starą,
Głodną, na cztery wichry, targające
Za siwe włosy.
PUSTELNIK
Padają na tym świecie złych ofiarą.
Gdybym ja ciebie wziął za nieszczęść świadka...
WDOWA
Nie pójdę z tobą, bo się będziem kłócić
O piękność imion naszych córek — moja!
Ach gdybyś ty mię z grobu chciał occucić,
Wołaj: «Bladina». — Pójdę szukać zdroja
I pić jak wróble, zadzierając główkę
Do Pana Boga — dzięki Mu, dał wody.
śpiewa mrucząc
I chacinę, i ogrody,
I dwie córki...
odchodzi w las
PUSTELNIK
Tej matki — i okropny sąd wydam na dziecko.
odchodzi do celi
SCENA III
Noc — błyska. — Sala bez światła w zamku Kirkora.
Skierka i Chochlik wychodzą z drzwi, którymi wyprowadzono po uczcie Grabka.
SKIERKA
I śpi głęboko; ja lecę,
Nim się ta burza uśmierzy,
Kąpać się w błyskawicach.
CHOCHLIK
Ja wyprawiam hecę
W stajni, gdzie nad wrotami nie przybito sroki.
Czy wiesz, że na tej wieży puchacz jednooki
Zaprosił mnie na ucztę; będzie patrzał krzywo,
Jeśli pogardzę udem zadziobanej myszy.
SKIERKA
Lecę nakarmić; nie słyszy
Na prawe ucho i ślepa;
Wczora od chłopskiego cepa30
Uratowałem niebogę...
Polecę, czekać nie mogę.
W taką burzę biedna stara
Może z przestrachu umarła.
CHOCHLIK
SKIERKA
CHOCHLIK
SKIERKA
W bieli... przez okno wylecę...
wylatuje przez okno
CHOCHLIK
wylatuje
SCENA IV
Sala taż sama.
BALLADYNA
sama wchodzi w nocnym ubiorze z nożem w ręku
W koszuli — wstyd! gdyby cię kto zobaczył
W koszuli z nożem w ręku? — Jak tu ciemno!...
idzie ku wieży
To przywidzenie — nic nie słychać, zamek cały
Głęboko śpi... Lecz jeśli śpi ten człowiek
Z otwartą tak powieką?... to co? to co?
Jeżeli dziś nie zrobię rzeczy, jutro
Żałować będę, wiem, żałować będę.
Wiatr zamknął za mną drzwi, a ja myślałam,
Że jaki ciemny duch zamykał za mną;
I dotąd nie spojrzałam w tamtą stronę,
Jakbym się bała spotkać z czym okropnym.
ogląda się
Powietrze, mgła; żadnych nie widać mar.
Błyska.
Błyskawica czerwona! jak wszystkie ściany
Widziałam białe. — Cyt. — Nie słychać nic —
Spiesz się! — Lecz jeśli żar błyskawic lunie
Na moją twarz, gdy będę z nożem stała
Nad nim; to co? — Ogień pokaże tobie
Miejsce, gdzie masz uderzyć. — O! błyskawice,
Stwórzcie czerwony dzień na łonie nocy,
Bądźcie mojego czynu słońcem. — Idę.
wychodzi na wieżę
SCENA V
Sala taż sama.
KOSTRYN
wchodzi zbrojno z dobytym mieczem
Prowadź i pomóż ze złotego cielca
Jak Jazonowi34 złote obciąć runo,
A ja przysięgam, że choć syn wisielca,
Będę na tronie jako syn książęcy;
Dziś sługa gorszych, jutro pan tysięcy
Lepszych ode mnie. — Cyt. — To puchacz huczy
Na wieży zamku. — Idźmy na drabinę —
Wszystko gotowe. Mam pęk cały kluczy
Od bram zamkowych, płachtami obwinę
Konia podkowy — i z ową koroną
W pochmurnej nocy jak duch czarny zginę;
A co nad wszystko, z cudzołożną żoną
Rozbrat na wieki. O! szatanie, prowadź!
chce iść na wieżę i we drzwiach spotyka się z powracającą Balladyną
cofa się z przestrachem
BALLADYNA
KOSTRYN
Słyszałem jakiś jęk, szedłem ratować.
BALLADYNA
Jak ja okropnie muszę być czerwona.
Skończyłam. — Kogo ty ratować chciałeś?
Już zdaje mi się, że ta burza kona,
Ustało błyskać. — To i ty słyszałeś
Ten jęk okropny?... aż tu było słychać?!
To dziwnie! Kiedy przestawał oddychać,
Raz westchnął. — Idź ty po światło, Kostrynie,
Idź na dół.
Kostryn wychodzi.
Dziwnie krew pachnie ode mnie...
Stało się — stało; teraz nadaremnie
Żałować rzeczy. Stało się — przeminie.
Z nas wszystkich kiedyś będą takie trupy. —
Świecy! — mój cały zamek za błysk świecy!35
Kostryn wchodzi bez światła.
KOSTRYN
Nawet zagasły latarniowe słupy
Przy bramie zamku. Czy służbę rozbudzić?
BALLADYNA
Ręce po łokieć. Dziwną pachnę wonią.
KOSTRYN
BALLADYNA
Ja się nie lękam. Wiem, gdzie stoi łoże.
Wychodzi Balladyna na wieżę.
KOSTRYN
Nie podziękuję, że mi ona kradnie
Czyn ten okropny... Chciałbym na jej czole
Zobaczyć, jaką barwą lwica bladnie36.
Balladyna wraca bez korony.
BALLADYNA
Ten stół miał jakieś rysy zimnej twarzy.
Może to nie był stół...
KOSTRYN
Ja pójdę szukać...
BALLADYNA
Nie lękam siebie. — Nawet nie żałuję...
Kostryn wychodzi na wieżę.
Zawraca głowy i sen cichy truje.
Może się teraz trup czerwony snuje
Przed ludzi śpiących oczyma, a oni
Przez sen żegnają krzyżem cichą marę. —
Schodzi po wschodach37; jak te szczeble stare
Trzeszczą...
do Kostryna, który wchodzi z koroną
KOSTRYN
ponuro
BALLADYNA
Bo będę wołać ratunku od ludzi...
Stój tam.
KOSTRYN
BALLADYNA
Stój tam z daleka, aż w tobie przeminie
Ta myśl... W powietrzu ją czuć... o! Kostrynie,
Chciałeś mię zabić, serce twoje biło
Głośno, jak moje bije, gdy zarzynam.
KOSTRYN
Ów zakąt mózgu, gdzie się urodziło
Szalone dziecko.
BALLADYNA
A namówiemy38 się po cichu razem,
Co jutro czynić...
Rozwidnia się trochę.
KOSTRYN
Że Kirkor wrócił do Gnezna, żelazem
Grożąc takiemu, co by się z koroną
O tron upomniał...
BALLADYNA
Ludzi i miecze; a za moją stroną
Będzie ta tłuszcza ludzi, omal cała
Karmiona w zamku... Kirkor nie poskromi
Złotego deszczu. — Cyt. —
KOSTRYN
Wróble świegocą.
BALLADYNA
Jak to? już dzień? Boże!
Jak biała światłość... mdło mi! mdło mi! mdło mi
KOSTRYN
Ja sam obudzę, gdy słońce zaświeci;
Staniesz w rycerzy uzbrojonych wianku.
Jakoś to będzie — wojsko nam się skleci.
Daj klucz od skarbu, będę mierzył garcem39
Przekupne złoto.
BALLADYNA
Co mieszka w celi — a nas tylko dwoje
Będzie wiedziało.
KOSTRYN
BALLADYNA
Będzie wiedziało? — Idź! — W biednej istocie
Nieurodzonej taka tajemnica.
Ty się najgrawasz40? jeśliby tak było,
Jak ty powiadasz — czy ja szalenica
Porodzić żywe? Lecz nie — będzie żyło,
Dziecko nic nie wie...
KOSTRYN
Spać się położy — i zbudzi się świeża
Do nowych czynów, w przyłbicy rycerza.
Wychodzą.
- kieszenię (daw. forma) — dziś B.lp: kieszeń. [przypis edytorski] ↩
- graf, grafini — tytuły szlacheckie: hrabia, hrabina. [przypis edytorski] ↩
- Trebizonta, właśc. Trapezunt a. Trebizond — cesarstwo, państwo istniejące w l. 1204–1461, powstałe na gruzach Cesarstwa Bizantyjskiego na terenach otaczających miasto Trapezunt (dziś: Trabzon w Turcji), podbite przez imperium osmańskie. [przypis edytorski] ↩
- aśćka — zwrot grzecznościowy, skrócone od: waszmościanka, waszmość pani. [przypis edytorski] ↩
- mnież odmówicie — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; czy mnie odmówicie, czyż mnie odmówicie. [przypis edytorski] ↩
- krajczy, podstoli — w dawnej Polsce nazwy urzędów na dworze, wywodzące się od funkcji pełnionych przy stole królewskim. [przypis edytorski] ↩
- czar dolewajcie — dolewajcie napojów do czar (czarek, pucharów). [przypis edytorski] ↩
- maszkara — straszydło, potwór. [przypis edytorski] ↩
- chrobry — dzielny, waleczny. [przypis edytorski] ↩
- acan — zwrot grzecznościowy, skrót od: waszmość pan. [przypis edytorski] ↩
- rozhowor (z daw. ukr., dziś: розмова) — rozmowa. [przypis edytorski] ↩
- służalce — dziś popr. forma lm: służalcy. [przypis edytorski] ↩
- zaledwieśmy wjechali — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: zaledwie wjechaliśmy. [przypis edytorski] ↩
- samotrzeci — wraz z dwoma towarzyszącymi osobami (w sumie: we trzech). [przypis edytorski] ↩
- bałwan — tu: wzburzona fala. [przypis edytorski] ↩
- ani państwa pany zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać — ani też panowie (tj. najwyżsi dostojnicy) państwa nie zechcą w przyszłości podlegać potomkom zrodzonym z chłopki (którą Kirkor ma za żonę; jest to jego argument przeciw przyjęciu korony). [przypis edytorski] ↩
- kurant — szybki, skoczny taniec. [przypis edytorski] ↩
- wrazić — wepchnąć, wcisnąć. [przypis edytorski] ↩
- te berło — dziś popr.: to berło. [przypis edytorski] ↩
- do wtoru — dziś do wtóru; jako towarzyszące muzyce. [przypis edytorski] ↩
- objaśnić — pojaśnić. [przypis edytorski] ↩
- krosno — urządzenie do tworzenia tkanin. [przypis edytorski] ↩
- że byłem zasnął — daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego; że zasnąłem wcześniej. [przypis edytorski] ↩
- meszta (z tur.) — pantofel; miękkie, lekkie obuwie bez obcasów. [przypis edytorski] ↩
- rozwalina — przepaść, dół. [przypis edytorski] ↩
- czy więcej (...) co wyrzucą — czy coś więcej wyrzucą (ujawnią). [przypis edytorski] ↩
- wnidą (daw. forma) — wejdą. [przypis edytorski] ↩
- by — jakby, niby. [przypis edytorski] ↩
- szkaplerz — wierzchnia część habitu mnisiego (płat materiału zakrywający piersi, ramiona i plecy, z otworem na głowę pośrodku); tu w drugim znaczeniu: medalionu z wizerunkiem Matki Boskiej, zastępującego szkaplerz sukienny. [przypis edytorski] ↩
- cep — narzędzie do młócenia ziarna, zbudowane z dwóch pałek połączonych rzemieniem lub łańcuchem; tu: miało posłużyć do zatłuczenia niedołężnego bociana. [przypis edytorski] ↩
- zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski] ↩
- otworzone — dziś popr.: otwarte. [przypis edytorski] ↩
- Fortuna — rzymska bogini kierująca ludzkim losem; szczęście. [przypis edytorski] ↩
- Jazon (mit. gr.) — heros, syn Ajzona, króla Tesalii, przywódca Argonautów w wyprawie po Złote Runo. [przypis edytorski] ↩
- mój cały zamek za błysk świecy! — nawiązanie do sławnego cytatu z tragedii Shakespeare’a: „Konia! Królestwo za konia!” [przypis edytorski] ↩
- bladnie — dzis: blednie. [przypis edytorski] ↩
- wschody (daw.) — dziś: schody. [przypis edytorski] ↩
- namówiemy (daw. forma) — dziś: namówimy. [przypis edytorski] ↩
- garzec a. garniec — daw. miara objętości ciał płynnych i sypkich, w XIX w. wynosząca ok. 4 litry. [przypis edytorski] ↩
- najgrawać się — dziś: naigrywać się; wyśmiewać się, szydzić. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Balladyna · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.